La Regla de san Benito
Capítulo 43
De his qui ad Opus Dei vel ad mensam tarde occurruntDe los que llegan tarde al Oficio divino, ó al refectorio
Sobre todo el capítulo
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 43
p. 325 DE CEUX QUI ARRIVENT EN RETARD A L’ŒUVRE DE DIEU OU A LA TABLE
p. 325 Nous abordons une série de quatre chapitres que l’on peut considérer comme le complément du code pénal monastique (XXIII-XXX). Ils ont mieux leur place ici que plus haut. Car N. B. Père traite actuellement de l’observance, de la régularité, de la ponctualité, et c’est de quoi il est surtout question dans ces chapitres : nous y voyons le châtiment des menus manquements à l’observance et des délits purement matériels ; on nous dit par quelles satisfactions nous devons réparer tous les petits détriments infligés à la paix et au bon ordre conventuels, les irrévérences légères et même involontaires envers Dieu et les choses consacrées à Dieu. Et comme ces pénitences publiques ont le plus souvent pour occasion et pour théâtre l’oratoire ou le réfectoire, il y avait lieu de n’en parler qu’après avoir traité des repas. Enfin, à propos de satisfactions, saint Benoît consacre un chapitre, le XLIVe, à décrire le mode des satisfactions que doivent les frères excommuniés de l’oratoire et de la table ou excommuniés de la table seulement.
Ad horam Divini Officii, mox ut auditum fuerit signum, relictis omnibus, quælibet fuerint in manibus, summa cum festinatione curratur;
En el instante en que se oyere la señal para el Oficio divino, dejando lo que tuvieren entre manos, acudirán á él con toda presteza,
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.1
col.675 Ad horam divini officii mox ut auditum fuerit signum, relictis omnibus quælibet fuerint in manibus, summa cum festinatione curratur.] Hunc S. Benedicti locum eleganter explicat Regula Magistri his verbis (Cap. 54) : « Cum advenisse divinam horam percussus in oratorio index monstraverit, mox laborantes opus projiciant, artifices ferramenta dimittant, scriptores litteram non integrent, omnis fratrum manus deserat quod agebat ; festinet statim mox cum gravitate pes ad oratorium, sensus ad Deum ; ut mox ad primam orationem occurrant, et tanquam apes ad mel intrantium in oratorium fratrum examen ebulliat; ut qui tacitus erat sancti oratorii locus, statim psalmorum clamoribus impleatur, et silentium loci sancti ad relictas migret officinas et opera. Cum vero index in oratorio semper percussus fuerit, mox omnes audientes antequam currant, faciant sibi crucem in fronte, respondentes : Deo gratias. » Atque hæc fuit omnium antiquorum monachorum praxis, quam videre est maxime apud Cassianum, ea de re sic discurrentem (Lib. iv, c. 12) : « Considentes intra cubilia sua, et operi et meditationi studium pariter impendentes, cum sonitum pulsantis ostium ac diversorum cellulas percutientis audierint, ad orationem scilicet eos, seu ad opus aliquod invitantis; certatim e cubilibus suis unusquisque prorumpit, ita ut is qui scriptoris officium exercet, quam repertus fuerit inchoasse litteram, finire non audeat; sed in eodem puncto quo ad aures ejus sonitus pulsantis advenerit, summa velocitate prosiliens, ne tantum quidem moræ interponat quantum cœpti apicis consummet effigiem; sed imperfectas litteræ lineas derelinquens, non tam operis compendia lucrare sectetur, quam obedientiæ virtutem exsequi toto studio atque æmulatione festinet ; quam non solum operi manuum seu lectioni, vel silentio, et quieti cellæ ; verum etiam cunctis virtutibus ita præferunt, ut huic judicent omnia postponenda, et universa dispendia subire contenti sunt, dummodo hoc bonum in nullo violasse videantur. » Ejusmodi obedientiæ ad opus Dei præsertim spectantes leges videre est in Regula S. Cæsarii ad virgines (Cap. 10) : « Quæ signo tacto tardius ad opus Dei, vel ad opera venerit, increpationi, ut dignum est, subjacebit : quod si secundo et tertio admonita emendare noluerit, a communione vel a convivio separetur. » In Regula S. Aureliani (Cap. 30) : « Signo tacto, omne opus prætermittatur, et sicut apes prudentissimæ ad alvearium, ita veloci festinatione properare contendite. » In Regula S. Isidori (Cap. 7) : « Dato legitimis temporibus signo ad horas canonicas, festinabunt fratres cum properatione, omnes ad chorum occurrant. » Denique in Regula Cujusdam ad virgines (Cap. 8) : « Quandocunque vel diurnis vel nocturnis horis ad opus divinum signum insonuerit, mox cum summa festinatione surgendum est. ac si præco regis insonet, omni opere quod in manibus habebatur postposito. » Eamdem observantiam in monasteriis adverterunt etiam monachi ad Augiam directi, uti ipsi testantur in suis Capitulis (Cap. 1) : « Relictis omnibus quælibet in manibus tenentur, summa cum festinatione currunt omnes, videlicet nullus audet hanc constitutionem frangere, quamvis in decrepita ætate constitutus : » Eamdem in Cluniacensibus laudat Udalricus (Lib. ii, cap. 22) : « Si ad horam signum audierit regularem; et si est in claustro, ipsum verbum quod habet in ore, non perficit; sed continuo tacet, et occurrit ad orationem interesse. » Denique eam commendant monachi Sanctigallenses capitulo 2, et Gregorius IX in bulla pro monachis Benedictinis.
col.677 Monent tamen auctores sobrie S. Regulæ textum esse intelligendum, ut scilicet audito signo, quælibet fuerint in manibus relinquantur quæ sine periculo aut gravi damno relinqui possunt. Nam si quis, verbi gratia, serviret infirmis, ministraret hospitibus, præpararet coquinam, exhauriret vinum, hic non debet, relicto opere, statim occurrere. Secus qui scriberet librum, aptaret calceum, coleret hortum. Quamvis non defuerint etiam qui præfata opera obedientiæ gratia dimitterent imperfecta, quorum obedientiam aliquando miraculis illustratam legimus : sed ad intentionem, non ad factum Deum respexisse credimus.
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 43.1-43.3
p. 325 De iis qui ad opus Dei vel ad mensam tarde occurrunt. — Ad horam divini Officii, mox ut auditum fuerit signum, relictis omnibus quaelibet fuerint in manibus summa cum festinatione curratur ; cum gravitate tamen, ut non scurrilitas inveniat fomitem. Ergo nihil operi Dei praeponatur.
p. 325 C’est à l’oratoire et aux repas que toute la communauté se réunit ; c’est là surtout que se noue le lien conventuel extérieur ; c’est donc là, plus que partout ailleurs, qu’il convient d’apporter de la ponctualité. Saint Benoît s’occupe d’abord de l’office divin ; et il donne premièrement le précepte, puis le mode selon lequel il nous faut le remplir, et enfin son motif. Dès que le signal de l’office s’est fait entendre, chacun doit accourir en tout empressement, abandonnant toute autre occupation commencée, laissant là, inachevé, tout ce à quoi s’intéressaient les mains ou l’esprit (1). Il va de soi, et saint Benoît croit superflu de le faire remarquer, qu’on n’abandonnera pas ainsi, brusquement, ce que la charité et le bon sens commandent de conserver un instant ou de continuer. A cette hâte extrême s’alliera aussi la gravité : on ne nous prescrit pas de courir, au sens matériel du mot ; il ne faut pas que la dissipation trouve aliment et prétexte dans une interprétation grossière de la Règle, et à propos de ces œuvres mêmes que nous devons aborder, au contraire, avec un souverain recueillement.
(1) Itaque considentes intra cubilia sua et operi ac meditationi studium pariter inpendentes, cum sonitum pulsantis ostium ac diversorum cellulas percutientis audierint ad orationem scilicet eos seu ad opus aliquod invitantis, certatim e suis cubilibus unusquisque prorumpit, ita ut is, qui opus scriptoris exercet, quam repertus fuerit inchoasse litteram finire non audeat, sed in eodem puncto, quo ad aures ejus sonitus pulsantis advenerit, summa velocitate prosiliens ne tantum quidem morae interponat, quantum coepti apicis consummet effigiem, sed inperfectas litterae lineas derelinquens non tam operis conpendia lucrave sectetur quam oboedientiae virtutem exsequi toto studio atque aemulatione festinet. Quam non solum operi manuum seu lectioni vel silentio et quieti cellae, verum etiam cunctis virtutibus ita praeferunt, ut huic judicent omnia postponenda et universa dispendia subire contenti sint, dummodo hoc bonum in nullo violasse videantur (Cass., Inst., IV, xii).
p. 326 L’empressement surnaturel avec lequel saint Benoît veut que nous nous portions à tout ce que réclame l’obéissance (chap. V) est justifié toujours, puisque c’est Dieu toujours qui commande ; mais il l’est très spécialement lorsqu’il s’agit d’accomplir une œuvre qui s’appelle l’Œuvre de Dieu, l’Œuvre de Dieu par excellence, l’œuvre essentielle et unique, celle en vue de laquelle sont ordonnées toutes les opérations de Dieu ad extra. Rien ne doit être préféré à l’Œuvre de Dieu, dit saint Benoît. Et cette formule, empruntée par lui à la tradition monastique (2), est restée la devise glorieuse de tous les siens. Ne tardons jamais à nous rendre à l’audience du Seigneur ; il n’est que cela au monde d’intéressant. Aussi bien, la régularité est une école professionnelle d’abnégation ; nous aimons à le redire, c’est la vraie forme de mortification, celle qui atteint le plus profondément notre volonté, tout en demeurant inaperçue des hommes. La ponctualité monastique n’a rien de mécanique ni de forcé ; elle a sa source dans une conviction intime, dans une spontanéité joyeuse de foi et de charité ; notre âme s’est identifiée avec la loi, et c’est une forme très orthodoxe de cette immanence dont on parle tant aujourd’hui.
(2) Cursum monasterii super omnia diligas. — Ad horam vero orationis dato signo qui non statim praetermisso omni opere quod agit paratus fuerit, foras excludatur, ut erubescat; quia nihil orationi praeponendum est (S. Macar., Reg., ix, xiv). Orationi nihil praeponas tota die (S. Porcarii Monita : Revue Bénédictine, oct. 1909, p. 478).
cum gravitate tamen, ut non scurrilitas inveniat fomitem.
con gravedad, para no dar lugar á la desenvoltura.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.3
col.677 Ergo nihil operi Dei præponatur.] Hoc attendant qui pro levibus, vanis, et inanibus rebus ab opere Dei se dispensant; qui cum omnia etiam imperfecta, ut ad opus Dei debite celebrandum convolarent, relinquere deberent; imperfectum opus Dei, alios etiam suis discursibus perturbando, derelinquunt. Quam procul ab his erat S. Liudgerus episcopus (In ejus Vita, auctore anonym., cap. 32, sæc. iv Ben., pag. 46; vide cap. 33), qui accersitus tertio ab imperatore Carolo Magno, venientibus nuntiis dum divinis interesset officiis, aliud nihil respondit quam se proxime peracto officio eos secuturum. Cumque, expleta psalmodia, ad imperatorem accessisset isque rogasset cur tot invitatus nuntiis statim venire despexisset, respondit : « Quia Deum et tibi, o rex, et cunctis hominibus præponendum arbitrabar ; hoc enim mihi præcepisti curam episcopalem committens; idcirco a tuis vocatus nuntiis, Omnipotentis servitium intermittere inconveniens judicavi. At mox divino peracto obsequio, parator ad regis imperium veni. Quod responsum ejus imperator optimus veneratus : Gratias, ait, habeto, episcope, quia talem te modo reperio qualem antea æstimabam. Fuerunt aliqui qui facta bonitatis tuæ malevole apud me interpretati sunt; sed hos deinceps minus gratos habebo. » Eadem erat mens Bernardi abbatis Tironensis piissimi, cui, ut scribit Gaufredus in ejus Vita, num. 105 (Boll., April. 14), « Canonicas horas tam diei quam noctis quælibet sæcularis causa, alicujusve potentissima persona, licet hac frequentissime, quoad vixit, inquietaretur, non abstulit; sed nec aliqua corporis molestia tardiorem reddidit : hanc solam excipe, qua felix felicem cursum complevit. » Hic non ea repeto quæ scripsi in lib. v de Antiquis monachorum Ritibus de fratribus in viam directis, qui etiam equo ascenso, si audito ad opus Dei signo, pedem e monasterio nondum extulissent, protinus desilientes, ad oratorium simul cum aliis convolabant; aut de fratrum rasura, quam imperfectam ad divini officii signum relinquebant, ut ad ecclesiam convenirent, licet choro psallentium se neutiquam adjungerent, si quid in capite indecorum appareret, quod astantium oculos offendere posset.
col.678 Huc referendum est quod in ms. Regula incerti auctoris legitur (Cap. 8 in ms. bibliot. reginæ Sueciæ) : « Oportet namque secundum SS. catholicorum Patrum auctoritatem, tempore orationis ab humano cessare colloquio supervenientium hospitum. » Quæ quidem verba in memoriam revocant antiquam et laudabilem ordinis nostri consuetudinem, summum in omnibus monasterii locis observandi silentium divini tempore officii, cujus mentio fit in mss. sancti Benigni Divionensis Consuetudinibus, in Regula Magistri , cap. 54; in Statutis Lanfranci, cap. 16 ; et in lib. Usuum Cisterciensium cap. 120.
Quod si quis Nocturnis Vigiliis post Gloriam Psalmi nonagesimi quarti (quem propter hoc omnino protrahendo et morose volumus dici) occurrerit, non stet in ordine suo in choro,
Si alguno llegáre á Maitines despues del Gloria del Salmo noventa y cuatro (que por dar tiempo querémos que se diga con toda la pausa posible) no esté en su grada en el coro,
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.4
col.678 Quod si quis ad nocturnas vigilias, etc., non stet in ordine suo in choro, sed ultimus omnium stet, aut in loco quem talibus negligentibus seorsum abbas constituerit.] Quem locum ita explicat Hildemarus : « Hoc autem quod dicit, non stet in ordine suo in choro, sed ultimus omnium stet, aut in loco, etc. : id est si talis est frater, qui loco superiore stat, debet in ultimo stare. Si autem ultimus est, aut certe in medio, et post, debet stare seorsum. » Eumdem sensum S. Benedicto ascribunt Bernardus Cassinensis et Boherius. Hunc tamen locum tribus posse modis intelligi docet postea idem Hildemarus. 1° Ut tarde veniens ad opus Dei, si sit ex primis, ultimus omnium stet; si vero ultimus, in loco negligentium. 2° Si tarde veniens chorum adjuvare queat, stet ultimus ; sin minus, seorsum. 3° Qui majorem commisit negligentiam, stet seorsum ; qui minorem, in ultimo loco. Addit nihilominus : « Tamen in Francia nullus eorum stat in ultimo, sed seorsum. » Et antea præmiserat : « Sed tamen in nostro monasterio omnes seorsum stant. »
col.678 Quæritur vero quis sit ille locus quem seorsum ab abbate constitui voluit S. P. Benedictus. Hac in re cum nihil definierit, sed totum abbatis discretioni dimiserit, sat erit varias diversorum monasteriorum consuetudines hic referre. Itaque in mss. Farfensis monasterii hæc scribuntur : « Si quis frater post Gloria primi psalmi venerit, eat ante altare ad gradus, et ibi genua sua flectat, et statim surgat, et exspectet usque dum absolverit eum prior. Absolutus gyret ante et retro, veniatque in chorum in locum suam, iteremque veniam petat. Surgente, omnes fratres inclinentur. Si foris pro aliqua infirmitatula steterit, et non occurrerit ad Gloria primi psalmi, intret in chorum, ut supra dictum est. Absolutus autem exeat foras, et petat veniam super genua, et faciat secundum quod infirmitas ei permittit. Item frater si venerit ad horam post Gloria primi psalmi, vel qualicunque supervenerit, postea usque ad Kyrie eleison sic debet intrare intus, nec totum perdat; et eat in loco constituto donec absolvatur. Quod si perstiterit ad totam horam, si fratres flectunt genua super formas, ipse faciat super gradus : expleta hora, discedat absque jussu. » Eadem leguntur in mss. Consuetudinibus monasterii S. Pauli Romæ, et clarius explicantur ab Udalrico (Lib. ii, c. 6) in hunc modum : « Quod si aliquando contigerit ut non occurrat ante Gloria psalmi nonagesimi quarti, vel ad quamlibet horam ante Gloria primi psalmi, intrans in chorum, et veniens ad gradum altaris, honeste tractimque petit veniam super manus et genua, paululum protendit summitatem frocci, ut super eam teneat manus; et surgens, contra altare altius inclinat : inde non se movebit usque dum hora sit finita : aliis inclinantibus, ipse nonnisi contra altare inclinat ; sed si visum fuerit domno abbati, fratrem aliquem ad eum dirigit, ut recedat; cui cum manu innuenti paululum inclinat, et facto ante et retro recedit ad stationem suam, ubi rursus petens veniam, ut prius, inclinat contra conventum, et conventus contra eum. »
col.679 Apud Cistercienses locus negligentibus destinatus erat presbyterii gradus, ut docet Julianus Parisius in lib. de prima vivendi ratione Cisterc. (Part. ii, c. 6, sect. 1), patetque ex lib. Usuum Cisterc. cap. 75.
col.679 De Cassinensibus ita loquitur Bernardus Cassinensis : « Ita stet non cum fratribus ad sedilia, sed in medio chori, sieut ordinatum est de quibusdam negligentibus in choro Cassinensi, ubi est rotulus porphyreticus lapidis pretiosi, qui inter varias alias varietates marmoreis lapidibus distinguitur locus esse in quo stans videtur ab omnibus, et etiam abbate, et hoc est esse seorsum, et talis satisfactio publica nuncupatur. » Sed nunc apud Cassinenses qui tarde venit, is genuflectit; et facto ab abbate signo, surgit, se excusat, aut excusatione vacuus locum ultimum petit.
col.679 Cœlestinoruim Constitutiones hæc definiunt : « Cum tardius ad chorum monachi conveniunt, ad altare conversi genuflectant, atque tacite et humiliter submisso capite, propriæ tarditatis eos pœniteat : et tandiu sic pœnitendo perseverent, quousque præsidenti visum fuerit, eos pro modo culpæ satisfecisse. »
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 43.4-43.9
p. 326 Quod si quis ad nocturnas Vigilias post « Gloriam » Psalmi nonagesimi quarti (quem propter hoc omnino protrahendo et morose volumus dici) occurrerit, non stet in ordine suo in choro, sed ultimus omnium stet, aut in loco quem talibus negligentibus seorsum constituerit Abbas, ut videatur ab ipso vel ab omnibus, usque dum completo opere Dei, publica satisfactione paeniteat. Ideo autem eos in ultimo aut seorsum judicavimus debere stare, ut visi ab omnibus, vel pro ipsa verecundia sua emendentur. Nam si foras oratorium remaneant, erit forte talis qui se aut recollocet et dormiat, aut certe sedeat foris, vel fabulis vacet, et detur occasio maligno; sed ingrediatur intro, ut nec totum perdat, et de reliquo emendetur.
p. 327 L’intention commune de ces pénalités que N. B. Père commence à déterminer, est sans doute de réparer l’offense faite à Dieu et le léger scandale donné aux frères ; mais elles ont aussi un caractère médicinal, elles tendent à décourager chez nous toute velléité d’indépendance et de légèreté. Aux Vigiles de la nuit, quiconque arrivera après le Gloria du psaume xciv ne prendra point son rang au chœur. Il a montré trop peu de zèle pour mériter de s’associer, maintenant qu’il est prêt, à la psalmodie commune. On a pourtant prolongé, beaucoup ralenti, à dessein et par condescendance, le chant de l’invitatoire. Il se tiendra le dernier de tous, ou bien à l’écart, en une place spéciale, assignée par l’Abbé aux négligents de son espèce, talibus negligentibus. D’être vu là, par son Abbé, par tous ses frères, le remplira d’une honte salutaire. Mais ce ne sera pas toute sa pénitence : l’office terminé, il fera satisfaction publique, au chœur probablement ou à la porte de l’église.
p. 327 Saint Benoît accueille donc dans l’oratoire le moine retardataire, sauf à lui assigner le dernier rang ou la place des paresseux, le pilori. Il s’écarte en ceci de la coutume des moines palestiniens telle qu’il la trouvait exposée dans Cassien : celui qui, à l’office de nuit, n’arrivait pas avant l’oraison qui suit le second psaume, devait demeurer hors de l’oratoire, s’unir de loin seulement à la prière et, lorsque les frères sortaient, se prosterner aux pieds de tous en demandant pardon ; à Tierce, Sexte et None, il fallait arriver avant la fin du premier psaume pour échapper au châtiment qui vient d’être décrit (1). Il est possible que pour la ferveur des Orientaux et la finesse de leurs natures, cette excommunication momentanée ait constitué une dure leçon ; mais saint Benoît savait qu’en Occident et de son temps le procédé eût été périlleux pour certaines trempes plus vulgaires. Nous avons jugé bon, dit-il, de reléguer les négligents au dernier rang ou de les mettre à part et en évidence, afin que, à défaut de motifs plus nobles, ils trouvent du moins dans leur confusion une occasion d’amendement. Mais autoriser le moine, même sous couleur de châtiment, à demeurer hors de l’oratoire, c’est l’exposer sans défense à mille tentations. Le paresseux y verra une prime d’encouragement : il retournera se coucher et reprendre son somme ; il trouvera que l’excommunication a décidément de bons côtés. Un autre ira s’asseoir dehors, tout seul (1) ; ou bien il se livrera à des bavardages avec d’autres retardataires ou des étrangers. Or, un moine qui n’est gardé ni par la prière, ni par la règle, ni par le travail, ni par la société de ses frères, devient de bonne prise pour l’ennemi. L’expression de N. B. Père est d’une grande exactitude : « Il donne ainsi occasion au malin ». Sans cesse le diable cherche occasion ; mais aussi longtemps que nous sommes garantis par les secours de la vie conventuelle, nous nous moquons de lui ; c’est nous qui fermons et ouvrons la porte de notre âme : n’entre que celui à qui nous avons donné accès. Si l’on accueille le retardataire à l’oratoire, ajoute saint Benoît, qui tient à justifier surabondamment son innovation, il ne perd pas tout le bénéfice de l’office divin ; et pour l’avenir, il est mis en demeure de se corriger ; ou bien : et il fait satisfaction pour la partie omise et la négligence témoignée.
(1) Cass., Inst., III, vii. — La Règle de S. Macaire (xiv) exclut aussi le retardataire. — Chez S. Pacôme, voici quelle était la règle : Quando ad collectam tubae clangor increpuerit per diem, qui ad unam orationem tardius venerit, superioris increpationis ordine corripietur, et stabit in loco convivii (satisfaction au réfectoire). Nocte vero, quoniam corporis infirmitati plus aliquid conceditur, qui post tres orationes venerit, eodem et in collecta et in vescendo ordine corripietur (ix-x). — On peut lire dans les Œuvres de S. Ephrem la Parénèse XVIII, où des moines sont exhortés à se lever en hâte pour « l’Œuvre du Seigneur » et à entrer dans l’oratoire, même si l’office est commencé (inter S. Ephrem opp. graec. lat., t. II, p. 93-94).
(1) Il faut lire sedeat sibi foris.
sed ultimus omnium stet, aut in loco quem talibus negligentibus seorsum constituerit Abbas, ut videatur ab ipso, vel ab omnibus,
sino el último de todos, ó en el lugar que para tales negligentes hubiera destinado á parte el abad, para que este, y todos los demás le vean,
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.5
col.679 Ut videatur ab ipso vel ab omnibus.] Particula vel hic loci sumitur copulative pro et. Atque in hoc discrepat S. P. Benedictus ab antiquis monachis, qui tarde venientes ad opus Dei non admittebant in oratorium, ut patet ex his Cassiani verbis (Lib. iii, c. 7) : « Is vero qui in tertia, sexta vel nona priusquam psalmus cœptus finiatur, ad orationem non occurrerit, ulterius oratorium introire non audet, nec semetipsum admiscere psallentibus; sed congregationis missam stans pro foribus præstolatur, donec egredientibus cunctis, submissa in terram pœnitentia, negligentiæ suæ vel tarditatis impetret veniam, sciens nequaquam se posse desidiæ suæ noxam aliter expiare; sed ne in ea quidem, quæ post tres horas erit secutura solemnitas admittendum, nisi pro negligentia præsenti confestim vera humilitate subnixius satisfacere festinaverit. In nocturnis vero conventiculis usque ad secundum psalmum præbetur tardanti dilatio, ita duntaxat ut antequam finito eodem psalmo fratres in oratione procumbant, semetipsum congregationi inserere atque admiscere festinet, eidem procul dubio increpationi ac pœnitentiæ quam prædiximus subjiciendus, si ultra præstitutam dilationis horam, vel modicum tardaverit. »
usque dum completo Opere Dei, satisfactione publica pœniteat.
hasta que acabado el Oficio divino, repare su falta con pública satisfaccion.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.6
col.679 Usque dum completo opere Dei publica satisfactione pœniteat.] Quem locum ita exponit Boherius : « Iste textus videtur innuere, quod post expletionem operis Dei frater reus aliquam satisfactionem publicam teneatur facere ultra præmissam : et si hoc sit, credo quod erit illa provolutio de qua infra capite proximo. Bernardus tamen videtur sentire in glossa præcedenti, quod hujusmodi satisfactio publica sit illa chori communis separatio. Nicolaus tamen dicit, quod circa ultimam orationem hujusmodi officii frater reus debet jacere prostratus in medio dicti pavimenti, donec conventus ab oratorio exiverit. Idem dicit Cassianus, ut notat hic Smaragdus, et hoc credô verius. In meo tamen monasterio consueverunt seniores tarde ad oratorium occurrentes, vel in aliquo ibi fallentes, statim ibidem flectere genua; et in hoc reputantur satisfecisse ; alii vero in capitulo corriguntur objurgationibus vel flagellis. »
col.680 Alias alii monachorum Patres in tarde venientes ad opus Dei pœnas decreverunt. In Regula secunda SS. Patrum (Cap. 6) statuitur, ut « ad horam orationis dato signo, si quis non statim prætermisso omni opere quod agit, quia nihil orationi præponendum est, paratus fuerit, foras excludatur confundendus. » In Regula tertia (Cap. 6), ut « ab abbate vel præposito corripiatur, et nisi prostratus veniam petierit, excommunicetur. » In Regula S. Macarii (Cap. 14), ut « foras excludatur, ut erubescat. » In Regula S. Pachomii (Cap. 2), ut « quando ad collectam tuba insonuerit per diem, qui una oratione tardius venerit, superioris increpationis ordine increpetur, et stet in loco convivii. Noctu vero, quia corporis infirmitati plus aliquid conceditur, qui post tres orationes venerit, eodem in collecta, et in vescendi loco, ordine corripiatur. » Ordo autem superior is erat (Cap. 1) : « Solvet cingulum, et inclinata cervice, manibus ad inferiora depressis, ante altare stabit; et a principe monasterii increpabitur. Hoc idem faciet et in conventu fratrum, cum ad vescendum pariter convenerint. » In Regula S. Cæsarii ad monachos (Cap. 11), ut « si tardus venerit, statim de ferula in manus accipiat. » Et in Regula ad virgines (Cap. 10), ut secundo ac tertio admonita, « a communione, vel convivio separetur. » In Regula Tarnatensi (Cap. 5), ut « exclusus pro reatu tanti facinoris confundatur. » In Regula S. Fructuosi (Cap. 18), ut « ad orationes diurnas qui post primum psalmum non occurrerit, introire in oratorium cum cæteris non audeat; sed pœnitentiæ delegabitur. Hoc idem sustinebit qui nocturnis orationibus usque ad tertium psalmum tardius venerit, aut post tres dictos psalmos in choro se miscere conatus fuerit. » In Regula Magistri (Cap. 73), ut « frater qui nocturnis matutinis et lucernariis primam orationem aut psalmum perdiderit, ejectum eum ab oratorio cum terrore in capite foris eum apud semetipsum de emendatione abbas moneat. Si secundam orationem vel psalmum perdiderit, ibi in oratorio, præsente congregatione, post psalmum expletum corripiatur acerbe. Si vero post tertiam orationem vel psalmum intraverit, mox una cum præpositis suis foris de oratorio excommunicatus jactetur; et non prius ad veniam revertatur, nisi humilitatis satisfactio ab eo æqualiter ante limen oratorii fuerit operata; sed hoc, ut superiori titulo diximus, de intra quinquaginta passus latitudine. In prima vero, tertia, sexta, et nona, qui post indicis percussi ad primam orationem, et primum psalmum non occurrerit, in oratorio præsentibus omnibus acerbe corripiatur. Post secundam vero orationem, vel secundum psalmum qui occurrerit, jam sic excommunicatus cum suis exeat præpositis foras. » Denique in Regula Cujusdam ad virgines, ut eodem modo satisfaciat quo in Regula S. Benedicti præscribitur, et insuper (Cap. 8), ut « quando cæteræ, expleto officio, foras egrediuntur, illa in ecclesia pro ipsa tarditate posita, duodecim psalmos supra cursus seriem cantet. Si vero ex toto cursum suum perdiderit, præcipue nocturnis horis, in quibus nullum aliud opus impedit, superpositione damnetur. »
col.681 Cæterum præscriptus hic a S. P. Benedicto aliisque SS. Patribus ritus, a monachis etiam ad canonicos transmigravit, pro quibus in concilio Aquisgranensi anni 816 editum hunc canonem reperio (Can. 131) : « Qui segniter aut tarde ad matutinum aut aliud quodlibet divinum officium peragendum occurrerit, dignum est ut non cum aliis in choro, sed omnium ultimus, ut certe erubescere discat, in loco hujuscemodi negligentibus a prælatis constituto stet. Foris vero nullatenus remanere præsumat, ne otio et fabulis vacet, et a Dei laudibus penitus alienus existat. » De canonicis etiam cathedralis ecclesiæ Parisiensis ita scribit Boherius : « Et scias quod vidi istud observari a canonicis B. Mariæ Parisiensis; qui si tarde ad horas veniant, non audent ascendere majorem chorum, sed in inferiori se ponunt. »
col.681 Quid quod in aula summi pontificis aliquid simile observari videatur, ut testis oculatus Julius Nigronus affirmat (In Regulam xv commun. Societ. Jesu, n. 27) : « Vidi, inquit, ego Romæ cardinales ipsos, qui missa pontificia inchoata pervenerant in chorum, exhibita cruci et papæ reverentia stetisse erectos in medio choro, donec a pontifice fuisset facta potestas locis suis residendi. »
Ideo autem eos in ultimo aut seorsum judicavimus debere stare, ut visi ab omnibus, vel pro ipsa verecundia sua emendentur.
Por eso hemos juzgado que deben estar los últimos ó en lugar separado, para que vistos de todos, siquiera por no verse avergonzados, se enmienden;
Nam si foris Oratorio remaneant, erit forte talis qui se aut recollocet et dormiat, aut certe sedeat sibi foris, vel fabulis vacet, et detur occasio maligno;
porque si se quedasen fuera del coro, habria tal vez alguno que ó se recostase, y se durmiese, ó que sentándose, se entretendria en bagatelas, y daria al demonio ocasion para ser tentado.
sed ingrediatur intus, ut nec totum perdat, et de reliquo emendetur.
Es, pues, mucho mejor que entre en el Coro, para que no lo pierda todo, y en adelante se enmiende.
Diurnis autem Horis, qui ad Opus Dei post Versum et Gloriam primi Psalmi qui post Versum dicitur, occurrerit, lege qua supradiximus, in ultimo stet:
El que á las horas del dia llegáre despues del verso, y del Gloria Patri del primer Salmo que se dice despues del verso, se pondrá como hemos dicho ya, en el último lugar,
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.10
col.681 Diurnis vero horis, etc. Nisi forte abbas licentiam dederit permissione sua; ita tamen ut satisfaciat reus ex hoc.] In quem locum Boherius : « Hoc est, inquit, dicere : Licet enim reus licentiatus sit ut ascendat chorum psallentium, nihilominus post peractum cursum horæ prosternet se coram omnibus ad pedes abbatis, vel prioris, suam negligentiam accusando ; et si abbas judicat satisfactum, dimittet ipsum cum benedictione. Sin autem, injunget ei ut ibidem, vel in crastinum iterum, vel iterum veniam petat, modo prædicto, vel quod aliam pœnitentiam impleat. Sed ubi fiet hujusmodi satisfactio, sive prostratio secundum Regulam ? In choro ubi deliquit, ut clare patet infra de his qui falluntur in oratorio, et infra cap. proximo. Vel forsan ante januam oratorii, ut sentiunt prædicti Fructuosus et Cassianus. Sed hodie apud nos prostrationes et satisfactiones hujusmodi fiunt in capitulo. »
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 43.10-43.12
p. 328 Diurnis autem Horis, qui ad opus Dei post Versum et « Gloriam » primi Psalmi qui post Versum dicitur, occurrerit, lege qua supra diximus, in ultimo stet loco : nec praesumat sociari choro psallentium usque ad satisfactionem, nisi forte Abbas licentiam dederit permissione sua; ita tamen, ut satisfaciat reus ex hoc.
p. 328 Aux Heures de jour, celui qui arrivera à l’Œuvre de Dieu après le verset Deus in adjutorium et le Gloria du premier psaume qui suit ce verset, sera puni comme il a été réglé plus haut : il prendra la dernière place, ou bien (mais saint Benoît ne le dit pas explicitement) il ira à la place des négligents. Jusqu’à satisfaction convenable, il ne se permettra pas d’unir sa voix au chœur des frères qui psalmodient. On peut se demander si les retardataires étaient privés de toute participation à l’office ; ou bien s’il leur était interdit seulement de chanter en solo ou avec la « schola » (chorus psallentium?) psaumes, antiennes ou leçons, comme saint Benoît le défend aux excommuniés de la table (chap. XXIV) et aux excommuniés de l’oratoire et de la table avant leur réconciliation complète (chap. XLIV) (1). Ne faisaient-ils qu’écouter? récitaient-ils tout bas ce qu’ils pouvaient? prenaient-ils part à certaines « réponses » ou à des chants exécutés par tout le chœur? Nous ne saurions le dire ; l’expression nec totum perdat de plus haut semble indiquer qu’ils n’avaient pas un rôle purement passif. Nous ne voyons pas bien non plus, d’après le seul texte de la Règle, si cette exclusion du chœur pouvait être maintenue pendant plusieurs offices, lorsque la négligence était plus grave, ou plus habituelle, ou bien lorsque la satisfaction finale se faisait attendre. Mais saint Benoît nous dit que le négligent reprenait au chœur sa place et son rôle accoutumés sur une invitation formelle de l’Abbé : dans le cas, par exemple, où ce frère avait à remplir un office qui, sans lui, serait demeuré vacant ou en souffrance ; il ne fallait pas, pour châtier le retard d’un seul, déconcerter l’ordre de la prière commune. Cependant, même alors, le coupable devait faire, après l’office, une satisfaction publique.
(1) Voir p. 168-169.
p. 329 On a pu remarquer que N. B. Père est plus condescendant pour les retardataires de Matines que pour ceux du jour; chacun comprend pourquoi. A l’office de nuit, il fait grâce jusqu’après le verset, le psaume iii et l’invitatoire ; aux Heures de jour, le châtiment tombe sur ceux qui se présentent après le premier psaume. Mais qu’est-ce que saint Benoît entend par l’expression diurnis Horis? Cassien, dans un passage que N. B. Père utilise en le modifiant (2), décrit les satisfactions des moines palestiniens lorsqu’ils arrivent en retard aux offices de nuit : in nocturnis conventiculis, ou bien à Tierce, Sexte et None : in Tertia, Sexta vel Nona. Cassien ne dit rien des autres Heures ; les Laudes pouvaient rentrer dans la catégorie des offices de nuit, Complies n’existait probablement pas encore dans cette région, Prime était d’institution toute récente : mais les Vêpres? pour cet office du soir y avait-il aussi, au point de vue des satisfactions, le même régime que pour les réunions nocturnes (3)? Quelles qu’aient été, d’ailleurs, les habitudes palestiniennes, rien ne nous permet de conclure à une coïncidence rigoureuse entre les dispositions dont parle Cassien et celles de saint Benoît. Si N. B. Père entend réellement parler des Laudes et des Heures suivantes, il nous faut reconnaître à toutes ces Heures l’existence du verset Deus in adjutorium, alors que dans l’exposition de son cursus il ne le mentionnait explicitement que pour Prime, Tierce. Sexte et None (1); et nous devons admettre qu’à Laudes les retardataires ont jusque après le Gloria du psaume lxvi, qui se dit lentement à dessein comme l’invitatoire, ut omnes occurrant ad quinquagesimum (chap. XIII) (2). Peut-être enfin le fait que saint Benoît ne mentionne pas ici l’hymne, entre le verset et le premier psaume, serait-il une preuve qu’il veut faire rentrer dans une formule unique et exacte le cas des offices de jour où l’hymne est avant la psalmodie (Prime, Tierce, Sexte, None) et le cas des autres offices où l’hymne ne vient qu’après (Laudes, Vêpres et Complies).
(2) Inst., III, vii.
(3) Voir p. 195, note 4.
(1) Voir p. 181 et 204.
(2) N’est-ce pas précisément par allusion à Laudes et pour prévenir toute confusion entre le psaume lxvi et le le, que saint Benoît spécifie qu’il s’agit bien du premier psaume qui post versum dicitur?
nec præsumat sociari choro psallentium usque ad satisfactionem, nisi forte Abbas licentiam dederit permissione sua;
y no presuma incorporarse con el coro de los que cantan, hasta haber satisfecho, á no ser que el abad se lo permita,
Ad mensam autem qui ante versum non occurrerit, ut simul omnes dicant versum et orent, et sub uno omnes accedant ad mensam;
El que no acudiere al refectorio antes del verso de la bendicion, de suerte que todos juntos le digan, y oren, y se sienten á un mismo tiempo á la mesa;
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.13
col.681 Ad mensam autem qui ante versum non occurrerit, etc. Non permittatur ad mensæ communis participationem; sed sequestratus a consortio omnium reficiat solus.] Sive extra, sive intra commune refectorium post fratrum refectionem, sive in eodem refectorio reficientibus etiam fratribus ; sed in loco separato, omnibusque conspicuo, ut majoris confusionis rubore hujusmodi negligens perfundatur : quem postremum sensum, aliis rejectis, sequuntur commentatores Hildemarus, Bernardus Cassinensis, et Boherius in utroque commentario. Hildemari verba hæc sunt : « Quod vero dicit, sequestratus a consortio reficiat solus, sunt qui intelligunt, ut post refectionem fratrum reficiat, aut cum ministris, aut solus : sed hic sensus non est sanus ; sed quia, sicut de oratorio dicit, pro verecundia illum separatum stare, ut emendetur, ita pro emendatione intelligendum est, ut sedeat solus ad mensam aliam separatam ab aliis mensis, manducantibus aliis; nam cum solus separatus dicit, non est intelligendum, ut postquam alii manducaverint, ille manducet, sed quando alii manducant, ille separatus manducet, et non bibat vinum. Nam in Francia, in meo monasterio, in medio refectorio manducantibus fratribus manducare vidi talem fratrem negligentem. »
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 43.13-43.17
p. 330 Ad mensam autem qui ante Versum non occurrerit, ut simul omnes dicant Versum et orent, et sub uno simul omnes accedant ad mensam : qui per negligentiam suam aut vitium non occurrerit, usque ad secundam vicem pro hoc corripiatur : si denuo non emendaverit, non permittatur ad mensae communis participationem, sed sequestratus a consortio omnium reficiat solus, sublata ei portione sua vini, usque ad satisfactionem et emendationem. Similiter autem patiatur, qui ad illum Versum non fuerit praesens, qui post cibum dicitur.
p. 330 Saint Benoît garantit maintenant la conventualité des repas. Elle est, somme toute, facilement réalisable : car des raisons décisives déterminent les moines à se rendre tous et sans trop de lenteur au réfectoire. La réunion est vraiment complète ! Mais si tous sont présents aux repas, tous aussi doivent être présents à la prière qui les précède, comme à celle qui les suit. Il y avait donc, dès cette époque — et l’usage est aussi ancien que le christianisme (3) — une formule de bénédiction de la table et une formule d’action de grâces : saint Benoît appelle simplement l’une et l’autre un « verset » (1). Et il demande trois choses pour le début du repas : que tous soient réunis avant le verset, que tous le disent en même temps et prient (et orent) ; enfin, que tous ensemble se mettent à table, ut sub uno simul omnes accedant ad mensam. Par cette prescription et par celle qui vise la fin des repas, N. B. Père a peut-être le dessein formel d’écarter de sa communauté l’usage qu’avaient les moines de saint Pacôme d’aller ou de n’aller pas, à leur gré, au réfectoire et d’en sortir quand ils voulaient (2). Ce qui est sûr, c’est que, pour saint Benoît, le monastère est une société fraternelle très unie où tous suivent le même horaire, où tous sont bénis et consacrés, et où toutes les œuvres, même les plus matérielles, sont sanctifiées par la prière.
(3) La bénédiction avant la fraction du pain est le geste familier du Seigneur (Luc., xxiv, 30-35) et des Apôtres (Act., xxvii, 33-35). Cette bénédiction se retrouve à l’Agape des premiers chrétiens ; lire sur ce sujet les chapitres ix et x de la Didaché, dont l’interprétation a été fixée d’une façon vraiment définitive par D. Cagin (L'Eucharistia, IIe partie, viii).
(1) Sur les prières des repas monastiques, cf. Ménard, Concordia Regularum, p. 765-766. — Hæften, l. X, tract. i, disq. vi. — Martène, De antiq. monach. rit., l. I, c. ix.
(2) Sunt qui secundo parum comedunt; alii qui prandii, sive coenae uno tantum cibo contenti sunt. Nonnulli gustato paululum pane egrediuntur. Omnes pariter comedunt. Qui ad mensam ire noluerit, in cellula sua panem tantum et aquam, ac salem accipit (S. Hieron., Praef. in Reg. S. Pach., 5). Mais, quand les moines de S. Pacôme viennent au réfectoire, ils doivent arriver à l’heure déterminée, car nous lisons dans la même Règle : Si quis ad comedendum tardius venerit, excepto majoris imperio..., aget poenitentiam, aut ad domum jejunus revertetur (xxxii).
p. 331 Celui qui, par mollesse ou par caprice, n’arrivera pas avant la prière, sera repris d’abord jusqu’à deux fois. Saint Benoît établit donc discrètement une différence entre la négligence à se rendre à l’office divin et la lenteur à venir au réfectoire. Ici, la faute est moins grave. Pourtant, si une double réprimande n’amenait pas la correction, il faudrait refuser désormais au coupable la participation à la table commune (3). Il ne s’agit pas de l’excommunication de la table telle qu’elle est prévue au chapitre XXIV, mais d’une peine analogue à celle qui vient d’être décrétée contre le moine qui arrive en retard à l’office. Le réfectoire, comme le chœur, avait une place pour les négligents : c’est là qu’ils mangeaient, seuls, séparés de la société des frères et privés de leur part de vin ; mais ils ne mangeaient pas en seconde table ni en dehors du réfectoire (4). La preuve en est dans les exigences formulées par saint Benoît pour que les retardataires puissent recouvrer leur vin avec leur rang : il faut qu’ils aient fait satisfaction et se soient amendés ; or, ils ne pouvaient témoigner de leur ponctualité reconquise qu’à la condition d’être maintenus au réfectoire commun. N. B. Père décide enfin qu’un châtiment identique sera infligé au moine qui s’esquiverait avant les grâces.
(3) Quae signo tacto tardius ad opus Dei, vel ad opera venerit, increpationi, ut dignum est, subjacebit. Quod si secundo aut tertio admonita emendare noluerit, a communione, vel a convivio separetur (S. Caesar., Reg. ad virg., x).
(4) S. Basile condamne les retardataires à attendre le repas du jour suivant (Reg. contr., xcvii) ; il distingue, d’ailleurs, entre les retards coupables et ceux qui ont une excuse.
qui per negligentiam suam aut vitium non occurrerit, usque secundam vicem pro hoc corripiatur:
el que á esto faltáre por descuido, ó culpa suya, sea corregido hasta dos veces;
si denuo non emendaverit, non permittatur ad mensæ communis participationem,
pero si en adelante no se enmendáre, prívesele de la mesa comun,
sed sequestratus a consortio omnium reficiat solus, sublata ei portione sua de vino, usque ad satisfactionem et emendationem.
y apartado de la compañía de los demás monges, coma solo, quitándole la racion de vino hasta que satisfaga, y se enmiende.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.16
col.681 Sublata ei portione sua vini.] Seu cujuslibet alterius liquoris, quo in regionibus ubi vitis non crescit, utuntur.
col.681 Usque ad satisfactionem et emendationem.] Quod ita explicat Hildemarus : « Postquam manducaverint et voluerint jam fratres exire, debet ille abbati coram fratribus veniam petere. Si hoc fecerit ad sextam, jam ad vesperum non debet facere. » Et Bernardus Cassinensis : « Et quod ait usque ad satisfactionem et emendationem, illam dicit satisfactionem et emendationem qua prostratus debet ante fratres genua flectere : et hoc secundum Paulum Diaconum. Mihi tamen videtur quod hæc satisfactio debet esse sicut prætetigi, petendo veniam ab abbate. Emendatio est, quando se de hac negligentia corrigit, ut vere præsumatur emendatus. » Et hæc quidem S. Benedictus de tarde venientibus ad mensam : quid vero de iisdem alii monachorum Patres ?
col.682 S. Pachomius (Art. 12) : « Si quis, inquit, ad comedendum tardius advenerit, excepto majoris imperio, similiter aget pœnitentiam, et ad domum jejunus revertetur. »
col.682 S. Basilius interrogatus (In vers. Rufini cap. 52), « si necesse est omnes convenire ad horam prandii, eum qui remanet et post prandium venit, quomodo transigemus? respondet : « Si quidem necessitate, vel loci, vel operis remansit a communi ordine, qui præest probabit et ignoscet. Si vero, cum posset occurrere, non satisfecit, fateatur culpam negligentiæ suæ, et maneat sine cibo usque ad illam horam qua convenitur ad cibum in posterum diem. » Et in Pœnis incerti auctoris apud eumdem Basilium (Num. 23) : « Si quis absit a mensis, non dicta causa, maneat jejunus. »
col.682 S. Columbanus (In Pœnit.) : « Si quis non venerit ad orationem supra mensam , et post cibum , duodecim psalmos cantet. »
col.682 S. Isidorus (Cap. 10) : « Refectionis tempore dato signo pariter omnes concurrant ; qui autem ad mensam tardius venerit, aut pœnitentiam agat, aut jejunus ad suum opus vel cubile recurrat. »
col.682 Similiter S. Fructuosus (Cap. 18) : « Ad mensam qui tardius venerit, prohibeatur a cibo. »
col.682 Denique Magister (Cap. 73) : « Ad mensæ vero antiphonam vel versum priorem qui non adfuerint, semote, et non signatum, et sine data et accepta benedictione manducent et bibant sine alicujus hominis eloquio usque dum se levent. Et merito sine alicujus eloquio hominis debet reficere, qui ante refectionem cum Deo non est locutus. »
Similiter autem patiatur, qui et ad illum Versum non fuerit præsens, qui post cibum dicitur.
Dese el mismo castigo al que no asistiere al verso que se dice despues de haber comido.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.17
col.682 Similiter autem patiatur qui ad illum versum non fuerit præsens qui post cibum dicitur.] Pœnæ incerti auctoris apud S. Basilium decernunt (Num. 30), ut « si quis surgit de mensa præter voluntatem archimandritæ, sistatur ad orationem usque ad tempus lucernarum. » Et Regula Magistri (Cap. 73) : « Qui posteriori vero mensæ non adfuerit Deo post refectionem gratias redhibere, in sequenti refectione talem pœnam in sequestrato suscipiat, qualem ille qui ante refectionem non est locutus cum Deo. »
col.682 Versus autem nomine intelligendas esse universas quas post refectionem ad gratiarum actionem recitamus, preces existimo ; licet Hildemarus S. Benedictum intelligat de solo versu qui, finita comestione, dicitur in refectorio ; nam « ille, inquit, versus qui in ecclesia dicitur, et ille, Miserere mei, Deus, non est regularis, eo quod illum non dicit Regula dicere, sed est consuetudo monachorum. »
col.682 Ex hoc Hildemari testimonio patet antiquam monachorum et maxime Benedictinorum consuetudinem fuisse, gratiarum actiones post prandium et cœnam in ecclesia Deo referendi; quod amplius constat ex Regula S. Fructuosi cap. 5, ex Regula ms. incerti auctoris, cap. 3; ex Ordine conversationis monasticæ , cap. 11; ex capitulo 22 Monachorum Sangallensium ; ex Ekkehardo in lib. i de Casibus S. Galli, cap. 11; ex Tortario in lib. Mir. S. Benedicti, cap. 44; ex Theodorico in lib. Mir. S. Celsi, num. 5, apud Bolland. 23 Febr.; in lib. Mir. S. Trudperti, num. 3, ex Vita S. Hugonis Æduensis monachi num. 25, ex Mir. S. Dunstani num. 12, et ex lib. Usuum Cisterc. cap. 76.
Nec quisquam præsumat ante statutam horam, vel postea quidquam cibi aut potus percipere.
Ninguno se atreva á comer, ó beber cosa alguna antes, ni despues de la hora señalada.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.18
col.682 Nec quisquam præsumat ante statutam horam vel postea quidquam cibi vel potus percipere.] Hæc fuit generalis omnium veterum monachorum praxis, quam videre est, tum apud Cassianum, tum in omnibus eorum Regulis : « Antequam vel postquam legitimam communemque refectionem percipiant, inquit Cassianus (Lib. iv, cap. 18), summa cautione servatur ne extra mensam quidquam cibi potusve ori suo quisquam indulgere præsumat; ut incedentibus per hortos et pomaria, cum passim blandeque per arbores poma pendentia non solum se objiciant pectoribus transeuntium, verum etiam strata per terram conculcanda pedibus se offerant, atque ad colligenduin parata facile ad consensum concupiscentiæ illicere valeant intuentes, et opportunitate ac copia quamvis districtos atque abstinentissimos ad sui desiderium provocare ; sacrilegium ducatur non modo quidquam in eis degustare, verum etiam et manu contingere absque eo quod palam cunctis in commune reficientibus exhibetur, et ad percipiendum œconomi dispensatione per fratrum obsequia publice ministratur. »
col.683 Ita S. Pachomius (Art. 4) : « Nullus uvas aut spicas adhuc immaturas audeat comedere præter ordinem disciplinæ, et omnino de omnibus quæ in agro sunt vel in pomario, nemo comedat separatim antequam cunctis fratribus Pater exhibeat. »
col.683 S. Basilius (Serm. de Abd. rerum) : « Cave ne clandestinæ comestionis peccatum incurras. » Et alibi (Regul. fus., cap. 15) ad multam diem jejunum permanere jubet, « qui alieno tempore cibum sumpserit. »
col.683 S. Augustinus (cap. 5) : « Quando autem aliqua non potest jejunare, non tamen extra horam prandii aliquid alimentorum sumat, nisi cum ægrotat. »
col.683 Regula SS. Pauli et Stephani (Cap. 17) : « Nulli liceat supra statutam consuetudinem sive in cibo sive in potu præsumere, nisi prioris permissu, cui ordinandi vel considerandi facultas est. »
col.683 Utraque S. Aureliani ad monachos et ad virgines Regula (Cap. 52 et 56) : « Extra mensam communem nec quidquam cibi potusve gustare liceat absque infirmis et illis ætatibus quæ adhuc perenutriri indigent. »
col.683 Regula Tarnatensis (Cap. 9) : « Aquam ipsam ante refectionem legitimam bibere non præsumant. » Et iterum (Cap. 16) : « Si attenuatus abstinentia frater non valuerit jejunia suscepta portare, nisi prandii hora completa aliquid accipere judicet indecorum. Illi vero qui incommodo detinentur, et designatas horas non possunt custodire, licite concedatur percipiant quod possunt. »
col.683 Regula S. Isidori (Cap. 10) : « Nullum esus furtiva contaminatio polluat, aut impudens, vel privatus extra communem mensam appetitus ; excommunicationis enim sententiæ subjacebit qui vel occulte vel extra ordinariam mensam aliquid degustaverit. Ante refectionis tempus nullus vesci audeat, præter eum qui ægrotat : qui enim tempus edendi antecesserit, subsequentibus pœnis abstinentiæ subjacebit. »
col.684 Regula S. Fructuosi (Cap. 5) : « Quilibet ex monachis jejunium solvere non præsumat, nec priusquam in commune reficiant cum cæteris, vel postquam refecerint, quidquam quod ad potandum vel edendum pertinet gustare vel contingere audeat, vel occulte quodlibet peculiariter recondere vel habere præsumat. »
col.684 Denique Regula Cujusdam ad monachos (Cap. 11) : « Nec ante sive post mensam, quæ communiter ad cœnam fratribus apponitur, aliquid ori indulgendum est, nisi infirmitas, sive differentia ætatis, sive corporis aliquid coegerit. »
col.684 Stupendum porro videtur quanta religione istud Regulæ Benedictinæ statutum observari voluerit S. Benedictus abbas Anianensis; nam, « quamvis regio illa solis ardore esset adusta, et ita vapor ignis velut a clibano procedens incendat potius quam calefaciat ; hic suis nimio fervore æstuantibus, vix ante horam refectionis aquæ poculum indulsit (In ejus Vita num. 32, sæc. iv Ben.) ; nam labore defessi, igne perusti, frigidam potius desiderabant aquam quam vinum : nec erga eum quisquam murmurare poterat, quoniam similia patiebatur. » Licet et in hoc mirari desinam, attendens ad illa S Basilii verba (Serm. de Abdic. rerum) : « Multos ego adverti sæpe qui cum alterius cujusvis generis vitiis laborarent, ad sanitatem redierunt postea; qui autem hoc morbo tenerentur, ut aut in occulto eos edere delectaret, aut ventris ingluvie duci se sinerent, neminem ex omnibus vidi qui convaluerit. »
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 43.18-43.19
p. 332 Nec quisquam praesumat ante statutam horam, vel postea, quidquam cibi vel potus percipere. Sed et si cui offertur aliquid a priore, et accipere renuerit, hora qua desideraverit, hoc quod prius recusavit aut aliud omnino non percipiat, usque ad emendationem congruam.
p. 332 S’il eût été loisible aux frères peu réguliers de manger et de boire avant ou après l’heure déterminée, ils se fussent certainement consolés d’être privés de leur vin, au repas commun, et d’y être mis en pénitence ; ils eussent mis peu d’empressement à se corriger. Mais saint Benoît défend de manger ou de boire, si peu que ce soit, en dehors du réfectoire et des repas conventuels (1). Aussi bien, il serait indigne d’un moine de manger à toute heure, de boire dès qu’il en a l’occasion, d’aller chercher un petit dessert dans la vigne ou le fruitier. Il n’est pas même au pouvoir du cellérier ou de celui que nous nommons le dépositaire d’apprécier les besoins de chacun, de faire d’aimables distributions, d’avoir des prévenances affectueuses pour tel ou tel frère. Allons plus loin : au réfectoire, une permission est nécessaire pour l’échange d’un mets contre un autre dont il nous semble que notre estomac s’accommodera mieux. Et comme l’esprit de singularité et de mollesse est d’une habileté et d’une obstination extrêmes, nous devons nous tenir en garde, à mesure surtout que nous prenons de l’âge, contre la recherche de nos aises, de nos préférences, de nos goûts (2). Enfin, peut-être n’est-il pas absolument oiseux de remarquer que, si les lois de la vie commune et de la mortification nous interdisent de nous adjuger quoi que ce soit en dehors des repas, la pauvreté nous défend aussi d’offrir à un frère une portion dont nous croyons devoir nous priver. Même, parce que nous sommes plus pauvres que les pauvres, nous ne pouvons disposer librement de notre superflu : « brouiller », sans en rien prendre, une portion quelconque, afin de témoigner qu’on y a touché et de la transformer ainsi en objet d’aumône, constitue une légère méconnaissance de la vraie pauvreté monastique.
(1) Ante quam vel post quam legitimam communemque refectionem summa cautione servatur, ne extra mensam quicquam cibi penitus ori suo quisquam indulgere praesumat, etc. (Cass., Inst., IV, xviii).
(2) Cf. S. Basil., Reg. contr., xc.
p. 332 Saint Benoît interdit au moine de s’adjuger ou de recevoir irrégulièrement, mais il reconnaît au supérieur le droit d’accorder un soulagement ou un petit supplément, soit au cours, soit en dehors du repas commun. Et N. B. Père tient à ce que le moine accepte avec humilité et courtoisie ce que lui offre la condescendance de son Abbé. Non pas sans doute qu’il entende obliger les frères à prendre indistinctement et en entier tout surcroît qu’ils estimeraient trop abondant ou nuisible : gracieusement il faut recevoir, gracieusement aussi il est permis de s’excuser ; et ce que saint Benoît a voulu bannir, c’est plutôt une disposition de fausse austérité, de boutade, d’incivilité. On a repoussé avec hauteur, mais peu après on se ravise, et on en vient à désirer et à réclamer la chose refusée naguère : le supérieur doit alors, dit saint Benoît, se souvenir de l’indocilité et refuser non seulement la chose en question, mais encore toute espèce de faveur, et peut-être même des choses fort nécessaires, jusqu’à ce que le frère ait fait amende honorable et réparé convenablement sa maladresse (1).
(1) Le sens que nous donnons aux paroles de saint Benoît est à peu près le même, semble-t-il, que celui du texte de S. Basile, qui les a inspirées : Si quis iratus fuerit, nolens accipere aliquid eorum quae ad usum praebentur? Iste talis dignus est etiam ut si quaerat non accipiat, usquequo probet is qui praeest; et cum viderit vitium animi curatum, tunc etiam quod corporis usibus necessarium fuerit praebebit (Reg. contr., xcvi). Voir aussi l’interrogation précédente.
Sed et si cui offertur aliquid a Priore, et accipere renuerit, hora qua desideraverit hoc quod prius recusavit, aut aliud, omnino nihil percipiat, usque ad emendationem congruam.
Y si alguno repugnare recibir lo que el superior le envie, ni se le dé lo que antes rehusó, ni otra cosa alguna, aunque él la pida, hasta haber dado la correspondiente satisfaccion.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 43.19
col.684 Sed et si cui offertur a priore, et accipere renuerit, hoc quod prius recusavit, aut aliud omnino non percipiat usque ad emendationem congruam.] Quem ad locum Smaragdus : « Hyperbaton hoc est, quod aliter ordinatum intelligitur ita : Cui aliquid a priore offertur, et renuerit accipere, hora qua desideraverit, subauditur accipere; aut hoc percipiat quod prius recusavit, aut aliud omnino nihil. « Eodem modo sanctum Benedictum intelligit citatus a Bernardo Petrus Diaconus. Verum huic expositioni repugnant nonnullæ versiones Gallicæ, et S. Basilius, a quo S. Pater potuit istud accepisse; nam interrogatus (Regul. brevium, inter. 134) : « Si quis iratus recusaverit ea sumere quæ ad usum sunt necessaria? » respondet : « Talis dignus est nequidem accipere cum petierit, quousque istud. vitium vel potius vitia in ea esse sanata antistes judicaverit. »
Texto latino: edición de Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, sin las referencias bíblicas entre corchetes ni las notas del editor. Numeración usual de los versículos. · Versión castellana, Barcelona, V. Torras y J. Corominas, 1850 (ortografía de la época). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error