Abbatia
Sancti Petri
de Curte

La Regla de san Benito

Capítulo 6

De TaciturnitateDel silencio

El abad Teonás, «callado de voz», enseñaba por escrito, grabado de Jan Sadeler según Maerten de Vos, Solitudo sive Vitae Patrum eremicolarum, 1594.
El abad Teonás, «callado de voz», enseñaba por escrito, grabado de Jan Sadeler según Maerten de Vos, Solitudo sive Vitae Patrum eremicolarum, 1594. fuente de la imagen — Dominio público

Sobre todo el capítulo

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 6

p. 105 DE L’ESPRIT DE SILENCE

p. 105 Notre activité se traduit par des œuvres et par des paroles : l’obéissance détermine les premières, la loi du silence réglera les secondes. On ne saurait nier que N. B. Père attache au silence une importance considérable : il lui consacre tout un chapitre, qu’il range parmi ceux qui décrivent les dispositions fondamentales du tempérament monastique ; il y revient aux chapitres VII, XXXVIII, XLII, XLVIII, LII, et il y fait allusion ailleurs encore.

p. 105 Ne nous méprenons pas sur le vrai sens du mot taciturnitas qu’emploie saint Benoît. Il sonne mal à nos oreilles. Un taciturne, pour nous, est un concentré, presque un sournois ; or, N. B. Père n’a jamais songé à donner aux siens une physionomie pareille. Le terme latin ne signifie ni taciturnité, ni même simplement silence, mais bien la disposition à se taire, l’habitude, l’amour du silence, l’esprit de silence.

p. 105 Faut-il voir dans ce chapitre l’institution d’un silence perpétuel? Sainte Hildegarde qualifie le mutisme d’un mot sévère, que nous rappelions au chapitre Ier : Inhumanum est hominem in taciturnitate semper esse et non loqui (1). La parole nous a été donnée comme procédé normal de relation avec nos semblables ; et, lorsque des hommes sont groupés en communauté, il semble à priori assez naturel qu’ils en fassent usage, au moins pour les échanges indispensables à la vie du corps et à celle de l’âme. Nul d’ailleurs n’a osé condamner la langue à un éternel silence : partout il est licite de parler à ses supérieurs et de louer Dieu avec ses lèvres. Cette réserve faite, à raison des maux innombrables qui naissent de la langue, on a cru parfois expédient d’interdire aux frères toutes relations verbales. Le geste est résolu. Il est l’application littérale et matérielle de la recommandation évangélique : Quod si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum, et projice abs te...; et si dextra manus tua scandalizat te, abscide eam, et projice abs te (Matth., v, 29-30). Pour réprimer la tentation, le procédé est évidemment souverain ; et il suffirait de l’appliquer universellement pour supprimer tout à la fois et le péché et le pécheur. Ne plus parler afin de ne jamais excéder dans le langage est donc un procédé. Sans rechercher s’il est décidément le plus parfait de tous, nous pouvons du moins nous demander s’il possède l’efficacité attendue. Hélas ! non. D’abord parce que la nature, exaspérée et tendue, s’ingénie souvent pour échapper à une loi aussi rigoureuse ; et surtout parce que le régime des signes et la mimique qui ont dû remplacer le langage, présentent les mêmes dangers de dissipation, avec des périls nouveaux. Les jalousies et les mésintelligences ne sont pas conjurées davantage ; elles peuvent même prendre un caractère plus redoutable que chez les gens qui parlent, qui se connaissent mieux, qui échangent des explications. Il est avéré enfin que le vrai silence de l’âme peut s’obtenir d’une autre manière.

(1) Reg. S. Bened. Explanatio. P. L., CXCVII, 1056.

p. 106 Mais quelle est, sur ce point, la pensée de N. B. Père? Il suffit de lire, sans parti pris, non seulement le présent chapitre, mais encore de nombreux textes que chacun relèvera facilement. La Règle prévoit des conversations bonnes ou utiles ; elle gradue le silence selon les temps et selon les lieux ; elle le réclame tantôt avec plus d’insistance et tantôt avec moins de sévérité ; elle demande qu’on s’abstienne en tout temps des « scurrilités », qu’on fasse en Carême les conversations et plus rares, et moins joviales. Et l’intention du chapitre VI est moins de légiférer au sujet du silence que de rappeler doctrinalement de quel recueillement doit être enveloppée toute vie monastique sérieuse : Omni tempore silentio debent studere monachi (chap. XLII).

p. 106 Quelques mots maintenant sur la tradition. Historiquement, le silence absolu ou quasi absolu a toujours été une exception, même en Orient et aux temps de la ferveur première (1). Il est incontestable aussi que les anciens moines parlaient beaucoup moins que nous ne le faisons et que les entretiens profanes étaient sévèrement bannis de chez eux. Mais enfin on parlait. La Règle de saint Basile, par exemple, permet de rompre le silence pour de bons motifs, avec mesure, et aux heures opportunes (2). Nous voyons bien, par les Vies des Pères et par Cassien, que les colloques spirituels entre religieux étaient fréquents ; la Règle de saint Pacôme les prescrit pour chaque matin (3). Saint Benoît n’ayant rien déterminé relativement aux conversations régulières des moines, il appartenait à l’initiative des supérieurs et aux Coutumes d’y suppléer. A Cluny, au temps d’Udalric (4), il y avait chaque jour (sauf les dimanches, et certains jours de fête et de pénitence) deux moments où les frères pouvaient parler dans le cloître : après le chapitre et après None en été, après le chapitre et après Sexte en hiver. La conversation du matin ne dépassait guère une demi-heure, et celle du soir durait parfois moins d’un quart d’heure ; encore Pierre le Vénérable supprima-t-il cette dernière. On profitait de ces moments de loisir pour renouveler sa provision de plumes, de papier, de livres, pour laver sa coupe du réfectoire, aiguiser son couteau, etc. En certains monastères, tous devaient prendre part au colloque, qui commençait par le mot Benedicite. A Cîteaux même, où l’on s’appliqua dès l’origine à un silence rigoureux, les frères pouvaient s’entretenir de choses édifiantes, sinon tous les jours, au moins de temps en temps (1) ; et plusieurs textes de saint Bernard (2), qui visent d’ailleurs directement les abus de la langue, permettent de supposer que l’on parlait quelquefois légitimement et que ces conférences avaient le caractère d’une récréation véritable.

(1) Cf. D. Besse, les Moines d’Orient, p. 489-495.

(2) Reg. contr., xl, cxxxiv ; Reg. brev., ccviii.

(3) C. xx. Cf. Ladeuze, Etude sur le cénobitisme pakhomien pendant le IVe siècle et la première moitié du Ve, p. 291.

(4) Udalr., Consuet. Clun., l. I, c. xviii, xl.

(1) Silentium autem per totum fere diem observantes mutuis collocutionibus et collationibus spiritualibus unam sibi horam reservant, invicem consolantes et invicem instruentes (Jacques de Vitry, Historia Occidentalis, c. xiv).

(2) Tractatus de duodecim gradibus superbiae, c. xiii. P. L., CLXXXII, 964. Sermo XVII de Diversis. P. L., CLXXXIII, 583 sq.

p. 107 Nos récréations, pourvu qu’elles demeurent conformes à l’esprit du chapitre VI, ne sont donc point innovation ni relâchement. S’y dérober serait commettre une faute contre la règle, perdre une excellente occasion de mérite et se priver d’un repos devenu indispensable, depuis que les travaux de l’intelligence ont pris une place considérable dans l’horaire monastique. Il est des délassements compatibles avec la gravité de l’état religieux et conciliables avec l’union habituelle au Seigneur. Même pour des moines, l' « eutrapélie » peut devenir vertu morale (3).

(3) Cf. S. Th., IIa IIae, q. clxviii, a. 2, Utrum in ludis possit esse aliqua virtus. Les Salmanticenses se demandent pourquoi saint Thomas n’a rangé nulle part le silence parmi les vertus. C’est, disent-ils, parce que le silence n’est pas une vertu spéciale : il ne devient « vertueux » qu’à raison de la vertu qui l’inspire ; il peut impliquer l’exercice de diverses vertus (Cursus theologicus, Tract. XII, Arbor praedicamentalis virtutum. Édit. Palmé, t. VI, p. 503-504).

1

Faciamus quod ait Propheta: Dixi, custodiam vias meas, ut non delinquam in lingua mea: posui ori meo custodiam: obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis.

Hagamos lo que dice el Profeta: Resolví observar todos mis pasos, para no pecar con mi lengua, puse un candado á mi boca: enmudecí, me humillé y me abstuve de hablar aun de las cosas buenas.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 6.1

col.355 Faciamus quod ait propheta.] Acute observat hic Hildemarus, et post eum Bernardus Cassinensis et Nicolaus de Fractura S. Benedictum suos discipulos alloquentem non simpliciter dixisse faciatis, sed faciamus; nimirum miscet se fratribus suis, nec aliud ab ipsis requirit, quod ipse primus ante alios non paratus sit exsequi.

col.355 Dixi, Custodiam vias meas.] Id est omnes vitæ actus, de quorum custodia diximus cap. 4.

col.356 Ut non delinquam in lingua mea.] Difficile ergo membrum hominis lingua, quæ ne delinquat tali indiget custodia; difficile prorsus : « quis enim, ut S. Bernardi verbis utar (Serm. 17, de divers.), numeret quantas modicum linguæ membrum contrahat sordes, quam multiplex in labiis incircumcisis immunditia coaguletur? quanta sit pernicies oris incircumscripti? Est enim lingua dissoluta in sermonibus otiosis, est lingua impudica, est et magniloqua; quarum prima lasciviæ, sequens arrogantiæ famulatur. Est etiam lingua dolosa, et item lingua maledica; quarum altera in falsiloquam et adulatoriam subdividitur; altera vero nunc in facie contumeliam irrogat, nunc detrahit in occulto. » Et Petrus Damiani (Opusc. 9, c. 27) : « Dicit Apostolus : Omnia siquidem ferarum genera in lingua reperiuntur. Ibi quippe est levitas volucrum, ibi ferocitas bestiarum, ibi fraus virulenta serpentium : volatiles enim sunt qui proferunt in cœlum os suum, et quorum os locutum est vanitatem, quasi volucrum levitatem ; feroces sunt bestiæ qui exacuerunt ut gladium linguas suas; serpentes postremo sunt, de quibus dictum est : quia venenum aspidum sub labiis eorum. »

col.357 Posui ori meo custodiam.] Non parietem, sed custodiam, sive ostium, aut janua, quæ « aliquando clauditur, aliquando aperitur...... ut tempore suo taceat, et tempore suo quæ dicenda sunt dicat, » inquit Hildemarus. Vel etiam, ut ait Bernardus Cassinensis, « Custodia dici potest silentii clausura, sive ostium in quo virtus taciturnitatis est ad custodiam quædam clavis; unde majores nostri solent dicere, quod silentium est clavis religionis. »

col.357 Obmutui et humiliatus sum.] Quæ duo, ut notat Hildemarus, simul conjunxit, quasi diceret : Non superbe tacui ; sunt enim nonnulli aut per superbiam, aut per iram tacentes, de quibus S. Gregorius (Lib. xxxiv Moral., cap. 20) : « Aliquando superbi proterva quæ sentiunt, nequaquam produnt; et hi quorum loquacitas vix compescitur, nonnunquam ex sola amaritudine intimi rancoris obmutescunt , qui per dolorem mentis procacitatis suæ verba subtrahentes cum male loqui soleant, pejus tacent ; quia cum peccantes aliquid de correctione audiunt, indignantes etiam responsionis verba suspendunt. »

col.357 Et silui a bonis.] Ex quo S. Benedictus infert :

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 6.1-6.2

p. 107 De taciturnitate. — Faciamus quod ait Propheta : Dixi, custodiam vias meas, ut non delinquam in lingua mea : posui ori meo custodiam : obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis. Hic ostendit Propheta, si bonis eloquiis interdum propter taciturnitatem debet taceri, quanto magis a malis verbis propter poenam peccati debet cessari ?

p. 107 Saint Benoît commence par poser le principe dont le chapitre entier ne sera que le développement. Il l’emprunte, selon la coutume des Pères, à la sainte Écriture. Au sens littéral, ces paroles du psaume xxxviii décrivent l’attitude réservée du juste opprimé, mais saint Benoît leur donne une portée générale ; il y voit la ligne de conduite que tracent à tous les moines la prudence, la sagesse, l’humilité. Parce qu’il y a péril de pécher par la langue et de retarder notre croissance surnaturelle, nous serons attentifs à tout ce qui sort de nos lèvres, nous exercerons sur elles une police sévère ; nous saurons demeurer silencieux ; nous consentirons humblement à nous taire, même lorsqu’il s’agira de choses bonnes.

p. 108 La pensée du Prophète est claire. Alors qu’il recommande de s’abstenir parfois, interdum, des bons discours eux-mêmes par esprit de recueillement, combien plus entend-il que nous supprimions d’abord toute parole mauvaise ! Car il s’agit ici de fautes réelles, et la crainte du châtiment devrait, du moins, nous fermer la bouche. Certaines conversations ne sont pas plus permises dans le monde que dans le cloître ; il en est d’autres qui seraient peu séantes chez des religieux. L’esprit du siècle, fait d’orgueil, de légèreté, de méconnaissance du surnaturel, se glisse aisément dans la mentalité d’un moine bavard. C’est surtout la charité qui d’ordinaire est lésée ; et il est effrayant de constater le peu qui reste de certaines causeries habituelles lorsqu’on a fait le départ de ce qui appartient à la médisance.

2

Hic ostendit Propheta, si bonis eloquiis interdum propter taciturnitatem debet tacere, quanto magis a malis verbis propter pœnam peccati debet cessari?

En estas palabras nos enseña el Profeta, que si debemos algunas veces abstenernos de conversaciones santas por respeto al silencio, ¿con cuánta mas razon deberemos poner entredicho á las malas por el temor del castigo, que merece el pecado?

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 6.2

col.357 Hic ostendit propheta si a bonis eloquiis interdum propter taciturnitatem debet tacere, quanto magis a malis verbis propter pœnam peccati debet cessare!] Prophetæ verba ad silentii commendationem adaptat S. Pater, licet in proprio et genuino sensu de prædicatoribus, peccatorum vitia cum coercere nequeunt, silentibus intelligenda videantur: verum, ut ait S. Gregorius (Lib. ii Regist., c. 101) : « In intellectu sacræ Scripturæ respui non debet quidquid sanæ fidei non resistit; sicut enim ex uno auro alii murenulas, alii annulos, alii dextralia ad ornatum faciunt; ita ex una Scripturæ scientia expositores quique per innumeros intellectus quasi varia ornamenta componunt, quæ tamen omnia ad decorem cœlestis sponsæ proficiunt. »

col.357 Duo vero ex prophetæ verbis concludit S. Pater : unum, a bonis eloquiis propter taciturnitatem, id est silentii dignitatem, est enim cultus justitiæ , alterum, a malis verbis propter pœnam peccati silendum; si enim de verbo otioso reddituri sumus in die judicii rationem, quanto magis de malo !

3

Ergo, quamvis de bonis et sanctis ad ædificationem eloquiis, perfectis discipulis propter taciturnitatis gravitatem rara loquendi concedatur licentia,

Por esta razon raras veces se debe conceder, ni aun á los discípulos perfectos, por lo importante que es el silencio, licencia para hablar, aunque sea de cosas buenas, santas, y de edificacion;

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 6.3

col.357 Ergo quamvis de bonis et sanctis et ædificationum eloquiis.] Quænam sint hujusmodi eloquia aliquo modo discere possumus ex his quæ scribit Petrus Venerabilis ad Petrum Pictaviensem in hæc verba (Lib. ii, ep. 22) : « O quoties, januis clausis, nullo nobiscum admisso mortalium, illo tantum teste, qui de se cogitantibus aut conferentibus nunquam deest, formidolosus sermo habitus est de cordis humani cæcitate atque duritia, de diversis peccatorum laqueis, de variis dæmonum insidiis, de abysso judiciorum Dei, quam terribilis in consiliis super filios hominum, quod quibus vult miseretur, et quos vult indurat, et quod nescit homo utrum amore an odio dignus sit, de incerta et forinidabili vocatione nostra, de dispensatione salutis humanæ per incarnationem Filii Dei ac passionem facta, de tremendo ultimi judicii die, de incomprehensibili divini examinis severitate, qua in perpetuum malos punit, et de inenarrabili misericordia, qua æterna bonis præmia reddit. Horum et similium a mundano strepitu semota collatio mihi quodammodo in medio hominum eremum referebat, et Domini tabernaculum repræsentabat, ad quod a mundi tumultibus veluti Moyses a Judæorum lapidibus confugiebam. » Et ad Pontium fratrem suum (Lib. i, ep. 16) : « Fuerat cohabitatio tua mecum fere decennalis, quo tempore quanta inter nos de divinis collata, quam fervens de spiritalibus sermo, quam frequens de præsentium contemptu collatio, qualis de æternorum appetitu cohortatio fuerit, et ipse nosti, et ego non in toto oblitus sum. Efferbuerat inter nos eo ardore fervor charitatis, ut qui te solo impulsu naturæ cœperam diligere, jam te non nossem nisi ex Deo, et in Deo amare. » Hæc et hujusmodi dicuntur bona et sancta, et ædificationum eloquia. Hæc decent servos Dei colloquia, et ut Gerardi Belgæ monachi verbis utar (In Comm. super Reg. S. Bened. c. 42) : « Hæc una recreatio digna monachis in Patrum exemplis ; cui autem nihil videtur æque deliciosum, quam audire de sæculi rumoribus, profecto ille vere dignoscitur terræ etiamnum esse et sæculi filius. » Belle omnino Gilbertus de Hoillandia (Serm. 18, sup. Cant.), « Memento, aiebat, os tuum cœlestibus osculis et oraculis consecratum ; sacrilegium puta, si quid non dulce, non divinum, non de divina pagina sonet. »

col.358 Perfectis discipulis.] Perfectis, inquit. Imperfectis ergo et stultis nulla unquam præterquam in necessariis tum spiritalibus, tum corporalibus loquendi licentia concedenda est, ut exponit Hildemarus. Quinam vero perfecti discipuli censendi sint declarat Boherius his verbis : « Perfecti dicuntur qui renuntiant omnibus substantiis suis, et vitam Christi sequuntur, quales debent esse utique cœnobitæ.... Vel etiam dicuntur perfecti, qui jam tentationum pericula evaserunt, apud quos non est nisi gratiarum actio, et vox laudis. Deinde qui etiam non utuntur concessis a lege perfecti probantur. » Discipulorum autem nomine Nicolaus Bravus intelligit « maxime juniores, et eos qui vel canitie vel officii auctoritate discipulatum nondum excessisse videntur. » Sed absit ut, dum juniores sub silentio tenemus, liberam senibus, aut alias ad aliquod officium evectis loquendi licentiam permittamus; cum ipsi potius silentii, aliarumque virtutum exempla adolescentioribus demonstrare debeant. Adeo ineptam explicationem revincit ipse S. Benedictus in fine hujus capitis, ubi prohibens scurrilitates, et ad talia, inquit, eloquia discipulum aperire os non permittimus : ubi sicut et capite 3, sub discipuli nomine complectitur omnes omnino monachos, quos hic perfectos discipulos appellat , quia non modo perfectionem, sed perfectionis perfectionem voverunt.

col.358 Propter taciturnitatis gravitatem.] Id est eminentiam, dignitatem, et utilitatem silentii.

col.358 Rara concedatur loquendi licentia.] In quem locum S. Hildegardis : « Scilicet tunc cum aliqua in conciliis, aliqua in negotiis, seu in majoribus necessitatibus agenda sunt invicem, et non singulatim loquendo data licentia, et modice, ac breviter quæ opus ; et deinde facto signo omnes in silentio secundum consuetum morem sileant. Quoniam idem Benedictus licentiam hanc statuta hora in qualibet die non præfixerat, sed eam in potestate sua, quemadmodum oportuit, habebat ; nam licentiam hanc non dabat sine justa aliqua necessitate, seu aliqua pia utilitate compulsus. Attamen quia inhumanum est hominem in taciturnitate semper esse, et non loqui , idem Pater in potestate et discretione abbatis dimittit, quemadmodum alia plurima ei concedit, ut discipulis suis horam competentem provideat, qua ipsi hæc quæ honesta et necessaria sunt ad invicem loquantur, et ne in indiscreto silentio tædio afficiantur; quoniam post hujusmodi loquendi invicem permissionem, convenientius et severius ad taciturnitatem admoneri et coerceri poterant, » Hactenus S. Hildegardis, cujus ex verbis tria colligere possumus.

col.359 Primum, nullum ex Regula fixum ac statum esse mutui colloquii tempus assignatum, sed quasi perpetuum monachis indictum esse silentium ; unde Gilbertus de Hoillandia (Serm. 7 in Cant.) : « Monachorum est, inquit, non colloquium, sed silentium. » Et sane Ægyptiorum monachorum vestigiis quantum potuit S. Pater inhæsit, qui, ut testatur Cassianus , perpetuo silebant ; nam « finitis , inquit Cassianus (Lib. ii, cap. 15), psalmis, et quotidiana congregatione, sicut superius commemoravimus, absoluta , nullus eorum vel ad modicum subsistere, aut sermocinari audet cum altero; sed nequidem per totum diei spatium e cella sua progredi, aut deserere opus quod in ea solitus est exercere, præsumit ; quod ita explent fores ingressi, ut nulla inter eos sermocinatio penitus audiatur. » Refert etiam Palladius de abbate Theona (Laus. cap. 50 et 85), quod triginta quinque annis siluerit; et de quadam virgine, quod annis viginti quinque nemini collocuta sit. « Dicebant etiam (Tom. I Mon. Eccl. Græc., pag. 377) de abbate Agathone per tres annos illum lapidem ore gestasse donec silere didicisset. » Sed hos omnes superavit Joannes cognomento Silentiarius, qui ex episcopo factus monachus, totos quadraginta septem annos in silentio exegit. Quid de Virgine Deipara loquar, quæ, ut notat doctor mellifluus (Serm. in Dominic. infra oct. Assumpt.), non nisi quater in toto Evangeliorum decursu locuta legitur? Hujusmodi exempla ad imitationem proposita discipulis haud dubium voluit esse sanctus Pater, cum nullum in Regula tempus loquendi proposuit : cujus votis ut obsecundarent dilectissimi filii continuum pene in cœnobiis silentium observare studuerunt. Hos inter enituere præ omnibus Cluniacenses monachi, qui sibi quasi in perpetuum ore præcluso, manus in linguas commutasse videbantur, adinventis signis * quibus, dum lingua taceret, quæ necessario requirenda erant invicem exprimebant. At non sine admiratione legere possumus quod de Cisterciensium silentio scribit Guillelmus abbas S. Theoderici in libro i de Vita S. Bernardi, cap. 7. « Denique in valle illa plena hominum, in qua nemini otiosum esse licebat, omnibus laborantibus, et singulis circa injuncta occupatis, media die mediæ noctis silentium a supervenientibus inveniebatur præter laborum sonitus, vel si fratres in laudibus Dei occuparentur. Porro silentii ipsius ordo et fama tantam etiam apud sæculares homines supervenientes sui faciebat reverentiam, ut et ipsi non dicam prava, vel otiosa, sed aliquid etiam quod ad rem non attineret, ibi loqui vererentur. » Hæc confirmat ipse S. Bernardus cum suos hortatur, ut bonum sibi invicem darent consilium ; et hac sibi proposita objectione : « Quod ego consilium dabo fratri, cui nec unum quidem verbum dicere fas est absque licentia? » respondet , ut consulant fratri « non verbo, neque lingua, sed opere et veritate, » bono scilicet exemplo. Simili fere silentii severitate hujusce sæculi principio se devinxerunt strictioris observantiæ in Hispania sanctimoniales ordinis Cisterciensis. Sed omnem prorsus hominum cogitationem superare videtur quod de Fontis-Ebraldi sanctimonialibus scribit Willelmus Malmesburiensis (Lib. v de Regibus Angl.) : « Præter cæterarum illecebrarum abdicationem, quantulum illud est, quod in nullo loco loquantur præter in capitulo, proposita a magistro perennis taciturnitatis regula, quia semel laxato silentio feminæ pronæ sunt ad mussitandum frivola ; » quamvis postea, hoc est anno 1450, hæc silentii districtio auctoritate summi pontificis ita temperata est, « ut liceat loqui post preces, ut vocant, primas; deinde post signum ad laborem factum, » quemadmodum observat Joannes Picardus in notis ad cap. 15 lib. i Hist. Neubrig. Vide S. Stephani Obaz. Vitam, lib. i, n. 9. vero potest aliquis etiam loquendo silentio studere, puta necessaria duntaxat proferendo, idque breviter, et submissa voce : quamvis laudemus, beatosque prædicemus eos qui possunt valentque ita perpetuo silere, ut nullo hominum consortio indigeant ; atque ut hoc nobis aliquando donum Deus concedat, obnixe deprecamur.

col.360 * Hæc signa habes in libro v de Antiquis Mon. ritibus, c. 18.

col.360 Secundum. Quamvis nullum Regula determinate designet tempus quo fratres inter se conveniant, convenientius tamen ipsis interdum mutuis colloquiis animi relaxandi indulgentiam esse concedendam ; inhumanum est enim hominem in taciturnitate semper esse, et non loqui, inquit S. Hildegardis, atque ita senserunt S. Antonius (In Constit. monast. c. 12), et S. Basilius, insignes ambo vitæ monasticæ cultores : « Utile fuerit loqui, si de virtute opportuno tempore disseratur, » inquit S. Basilius. Et S. Antonius, referente S. Athanasio (In ejus Vita c. 15), « dicebat ad omnem quidem mandatorum disciplinam Scripturas posse sufficere, sed et hoc optimum fore, si mutuis se invicem fratres sermonibus consolarentur. » Atque eam fuisse S. Benedicti mentem patet, tum ex hoc capite, quo aliqua, licet rara concedit eloquia, vultque ori exemplo prophetæ apponi custodiam sive ostium quod aliquando aperitur, aliquando clauditur, ut ait Hildemarus; tum ex capite 48, in quo mentionem facit horarum incompetentium, quibus fratri ad fratrem se adjungere haudquaquam liceat, quod supponit horas competentes, quibus fratribus loqui indultum sit. Et revera capite 31 jubet ut horis competentibus dentur quæ danda sunt, petantur quæ petenda sunt, quod de hujusmodi mutui colloquii horis intellexerunt antiqui Patres nostri ; unde et cellerarius et camerarius iis interesse tenebantur, cum fratres in claustro invicem loquebantur, ut qui aliqua re indigerent, præsentes eos haberent, et libere ab eis petere et accipere valerent. Atque hunc esse Regulæ genuinum sensum patet ex S. Adalardo tum in lib. ii Statutorum, c. 6, ubi hæc habet (Tom. IV Spicil.) : « Cum vero horæ incompetentes transierint, et tam loquendi quam conjungendi tempus advenerit, etc. ; » tum ex ejusdem capitulis de admonitionibus in congregatione , in quibus 43 est, « de horis incompetentibus, id est de silentio : » competentibus ergo licebat loqui. Nec est quod aliquis dicat, ex eo quod S. B. prohibeat, ne frater jungatur ad fratrem horis incompetentibus, haudquaquam erui posse dandas esse horas competentes, quibus licite possint fratres invicem jungi et miscere colloquia, quasi idem essent jungi et loqui, cum et S. Pater utrumque distinguat infra cap. 26, ubi de communicantibus cum excommunicatis ita habet : « Si quis frater præsumpserit sine jussione abbatis fratri excommunicato quolibet modo se jungere, aut loqui cum eo, vel mandatum ei dirigere, similem sortiatur excommunicationis vindictam. » Non, inquam, id obstat. Nam si quod sit discrimen , illud unum est, quod jungi de longa et prolixa confabulatione dicatur; loqui vero de transeunte et brevi sicut de longa intelligatur. Et sane S. Benedictus qui illo capite omne cum excommunicatis colloquium prohibet, capitis titulum ita effert : De his qui sine jussione abbatis junguntur excommunicatis ; non dicit junguntur vel loquuntur , quia utrumque sub verbo junguntur intelligitur. Addet aliquis locum ex cap. 49 de observatione Quadragesimæ, in qua S. Pater præcipit aliquid subtrahi de loquacitate aliorum temporum ; confirmaturque ex perpetua ordinis praxi, cujus exemplum videre est in Vita S. Frodoberti abbatis Cellensis (Sæc. ii Bened., p. 630), ubi quandoque cum discipulis colloquium familiare habuisse dicitur. Hinc fit ut tædio non afficiantur monachi, et severius post hæc silentium observetur, ut docet S. Hildegardis. Pertimescendumque est ne si diutius aut silentio, aut orationi occupetur animus, tandem deficiat, sicut arcus, qui, cum nimis aut diutius distenditur, vel debilitatur, vel frangitur. Nec refert quod Regula cap. 42 jubet omni tempore silentio studere monachos ; nam multum differunt semper silere, et omni tempore silentio studere; semper silere est nunquam loqui, at

col.361 Tertium, ex abbatis pendere arbitrio assignare dies, horas, tempus seu spatium, locum, modumque colloquii. Communis tamen ordinis usus obtinuit, ut non nisi privatis diebus abbas colloquium permitteret, dominicis festisque diebus duodecim lectionum continuo silentio consecratis. Et certe inter quinque capitula quæ receptis concilii Aquisgran. capitulis addiderunt Centuriatores (Tom. II Capitul. Baluz., p. 1092) , quartum ita habetur : « Ut in hebdomada Paschæ in claustro non loquantur, sed lectio divina ab omnibus teneatur , similiter in hebdomada Pentecostes, et in omnibus diebus dominicis, seu in Natali Domini, et in omnibus SS. festis præcipuis. » Similiter antiquæ Consuetudines SS. Benigni Divionensis (Cap. 64) : « Per octo dies Paschæ, et Pentecostes, et Natalis Domini, et in Rogationibus , et in omni secunda, quarta, et sexta feria Quadragesimæ, et in omnibus 12 lectionibus, nulla fit locutio in claustro. » Quæ totidem verbis exstant in veteri Corbeiensi Ordinario ms., quibus concinit liber Usuum Beccensium, loquelam in claustro privatis duntaxat diebus indulgens. Econtra Statuta Guigonis (C. 7, n. 9) dominicis colloquium post nonam permittunt; quibus antiqua Carthusiensium statuta adjiciunt festa capituli; sed in Nova Statutorum Collectione excipiuntur Nativitas, Cœna Domini, Pascha, et Pentecostes cum festis infra hebdomadam in Quadragesima contingentibus : præterea singulis septimanis spatiamentum concedunt.

col.361 Horam duplicem in die ad colloquium designatam esse apud Cluniacenses discimus ex Uldarico, scilicet æstate post capitulum et nonam ; hieme post capitulum et sextam. Idem videre est in antiquis S. Benigni Divionensis Consuetudinibus , et Ordinario Corbeiensi passim. At secundam postea subtraxit Petrus Venerabilis, edito statuto, « ut de usitatis in claustro binis locutionibus secunda omni totius anni tempore subtrahatur. » Usus Beccenses, habita temporum ratione, volunt ut « Omnibus privatis diebus, quibus post capitulum tertia dicitur , semel tantum, id est post capitulum loquantur in claustro, nisi ab octavis Paschæ usque ad idus Septembris, quo tempore privatis diebus post nonam loquuntur in claustro. Quando vero tertia ante capitulum dicitur, bis in claustro loquuntur, post capitulum et post sextam. » In quibusdam vero Angliæ monasteriis hora ad colloquium stata erat post prandium; sed « cum quidam post prandium proniores sunt ad loquendum quod non prodest, quam quod ædificat audientes, ad ampliandum cultum justitiæ , qui in silentio reperitur, statutum est, quod parlamentum quod post prandium in quibusdam claustris fieri consuevit, penitus interdicatur, et loco ipsius vacetur uberius meditationibus et lectionibus repetendis, » inquiunt abbates ordinis nostri in editis anno 1249 statutis. Casalini jejunii diebus post vesperas, diebus prandii post cœnam loquebantur. Plurimi nec diem, nec horam assignatam habebant, quorum res omnes ex uno abbatis nutu pendebant.

col.361 Quanto vero temporis spatio mutui colloquii hora protraheretur, non una fuit omnium consuetudo monasteriorum. De Cluniacensibus , qui binas in die locutiones habebant, audiendus imprimis Udalricus. De prima quæ fiebat post capitulum sic disserit (Lib. i, cap. 18) : « Eo tempore quo primum ad monasterium veni, sacerdos qui privatam missam cantare voluit, potuit eam interim finire ; quod tamen modo raro contingit, quia multitudo fratrum acervavit; a quibus dum ad utramque missam offertur, dum pax datur et accipitur, dum in capitulo de uno aut altero hoc et illud reclamatur, dum tantis in refectorio servitur, non minima pars expenditur diei ; quæ tamen singula , ordine nostro salvo et integro , remanere non possunt; propter quod hora loquendi necessario magis est brevis; et si minus aliquantulum loquimur, in hoc ordinis quidem nemo sensit ullum esse detrimentum. » Cum ergo nullus existat qui infra mediam horam privatam missam cantare haud queat, ultra hoc temporis spatium , quod postea etiam abbreviatum est, prima locutionis hora non extendebatur. Secunda etiam ex eodem Udalrico longe brevior erat : « Nona autem , inquit (Ibidem) , ad quam sunt se levaturi , adeo tarda erit, ut postquam in refectorio biberint, et iterum loquendi licentiam habuerint, eamdem loquendi horam, et hoc intervallum ante vesperas non immerito potius dixerim nullum quam parvum : sæpius autem priusquam omnes in claustro consideant, et aliquis fratrum vel unum verbum faciat, pulsatur signum ad vesperas , et ecce loquendi finis. » Et alibi (Lib. i, cap. 40) de eadem locutione, cum fieret post sextam : « Non solum post capitulum, sed etiam post sextam habemus loquendi licentiam , quanquam illud spatium soleat esse brevissimum ; nam non amplius erit quam ut sacerdos et cæteri ad majorem missam servituri lavent manus, et sint se ad induendum parati. »

col.362 Cistercienses ex Jacobo de Vitriaco integram in colloquio horam insumebant: « Silentium, inquit (Lib. ii Histor. Occid. cap. 14), per totam fere diem observantes, mutuis collocutionibus et collationibus unam sibi horam reservant, invicem consolantes, et invicem instruentes. » Quod ita explicat Julianus Varnier (De Ant. Praxi Regul. S. B., cap. 16), non quasi singulis diebus unam horam ad mutuam collocutionem reservarent ; sed quod, cum abbas fratribus loquendi licentiam indulgeret, integram in id exercitii horam impenderent. Et de hac hora intelligendus S. Bernardus, ubi superbum monachum describens, hæc habet (In Tract. de Grad. humil., c. 14): « Cum autem pulsato signo necesse est interrumpi colloquium, horam longam breve queritur intervallum. » His in colloquiis, ut id obiter observem, aliquando sermo agebatur de litteris : Si de litteris sermo exoritur, inquit S. Bernardus, vetera proferuntur et nova ; volant sententiæ, verba resonant ampullosa ; aliquando de religione : Quod si de religione agitur , statim visiones et somnia proferuntur, deinde laudat jejunia, etc. ; aliquando de rebus jocosis : Si ad ludicra sermo convertitur, in his quanto assuetior, tanto loquacior invenitur. Ex hinc colliges hujusmodi colloquia non fuisse communia, hoc est omnibus simul in unum coeuntibus, sed inter se ad proprium libitum divisis , aut ad nutum abbatis ; alioquin S. Bernardus, qui fuisset præsens , si communia exstitissent, ludicra nequaquam passus fuisset. Quam frequenter autem illa hora occurreret nos latet : sanctimoniales Strictioris Observantiæ ordinis Cisterciensis in Hispania (In Constit. c. 2 et 11, apud Henriq. in Liliis Cist., p. 26) semel in hebdomada extra Adventum aut Quadragesimam junctæ recreationem habent ante vel post vesperas ad nutum abbatissæ ; dummodo dies ille non sit communionis. Similiter in antiquis Fuliensium Constitutionibus, cap. 6 : « Semel tantum in hebdomada die festo fratribus aliquod ex his intervallis , quibus absunt a choro, pio et religioso colloquio consumere » permittitur *.

col.362 Idem fere vigebat apud insignes illos eremitas quibuscum vivebat S. Dominicus Loricatus. Hi nimirum, teste Petro Damiani (In Vit. S. Domin. c. 6), « tenebant per totam hebdomadam districta censura silentium, quod utique dominica die post vesperum, cibumque solventes , habebant loquendi invicem usque ad completionis officium libertatem. »

col.362 * In editis vero an. 1631, singulis diebus per spatium unius circiter horæ a superiore assignandæ.

col.363 Tantam indulgentiam suis non videntur indulsisse Cassinenses , quorum Declarationes in Regulæ cap. 6 hæc habent : « Ad effugiendam enervationem, prælati et alii superiores non concedant solatia aut recreationes, nisi alternis hebdomadibus, excepta tamen Quadragesima et Adventu, quibus temporibus nefas est talia cogitare, nedum permittere. » In impressis tamen anno 1642 Declarationibus, pro alternis hebdomadibus, habetur singulis hebdomadibus ; et insuper tam novæ quam antiquæ Declarationes ad cap. 48 hortantur superiores, ut benigni sint ad recreationes fratribus, præcipue solemnitatibus duplicibus, quæ non occurrunt in Adventu aut Quadragesima, concedendas.

col.363 Camaldulenses (Lib. i Constit. Camald.) cum dispensant a silentio per mediam duntaxat horam per viridarium, aut aliquam aliam monasterii partem, in qua perpetuum non vigeat silentium, colloquium permittunt. Casalini quotidie a cœna ad completorium, vel diebus jejunii a vespera etiam ad completorium colloquebantur , ita tamen ut illo tempore possent ad cellas secedere, et lectioni atque orationi vacare : post prandium vero sub silentio per mediam horam deambulabant in horto.

col.363 Bursfeldenses nec diem , nec horam , nec tempus seu spatium colloquii determinatum habuisse videntur, sed in Cæremoniali hoc tantum decernunt (Dist. 3, cap. 10) : « A solo abbate et priore, seu etiam subpriore in prioris absentia, loquendi licentia in monasterio aut extra concedatur, nisi forte alicui alteri pro vice aliqua speciali super hoc ab abbate et priore fuerit concessa potestas. Dans loquendi licentiam fratribus dicat : Benedicite ; et illi respondeant : Deus : et ex tunc licitum erit de permissis ad invicem conferre usque ad iteratam silentii impositionem, quæ fieri solet per hæc verba : Adjutorium nostrum in nomine Domini. Nulli ergo absque licentia loqui fas est, sed habita licentia , aut facultate loquendi , non loquatur nisi præmisso : Benedicite , et responso : Dominus. »

col.363 De colloquii loco variæ fuerunt monasteriorum consuetudines ; nam S. Adalardus in Statutis lib. ii, cap. 6, dormitorium assignat ; Clunianenses, Divionenses, Parisienses, Beccenses, et alii communiter monachi cum Carthusiensibus loquebantur in claustro ; Camaldulenses in viridario. At raro extra monasterium recreationis gratia deambulantes monachos veteres offendes.

col.363 Quod spectat ad modum sive ordinem in colloquio tenendum, 1° illud non incipiebant nisi præmisso : Benedicite. « Post capitulum, inquit ms. S. Petri supra Divam Ordinarium , sedeant omnes in claustro ad colloquium. Audito itaque tympano pergant ad sextam; qua cantata, revertantur ad colloquium, dicatque ultimus in ordine novitius : Benedicite, et sic loquantur de consuetudinibus, de bonis et ædificationis eloquiis. » Apud Bursfeldenses et Carthusianos non ultimus, sed ipse qui colloquio præerat, Benedicite dicebat. Hi etiam antequam quidquam loqui inciperent, aliquam lectionem præmittebant. « Quando post nonam in ecclesia dictam diebus capituli in claustro convenimus , inquiunt in nova Collectione Statutorum, tunc antequam sedeamus , qui præest conventui dicit : Benedicite. Deinde sequitur lectio de Statutis vel Evangeliis; qua finita, colloquium habemus, in quo nullus consulere debet secreto , vel susurrare, vel dicere aliquid quod nolit ab omnibus inteligi vel audiri. Eamdem disciplinam observare videntur sanctimoniales Strictioris Observantiæ ordinis Cisterciensis in Hispania, quarum Constitutiones volunt (Cap. 11), ut « ubi abbatissa licentiam recreandi vel colloquendi dederit, sint colloquia religiosa , ad quod servire poterit pius aliquis liber. »

col.363 Data autem semel loquendi licentia, duo, vel tres, pluresve simul a superiore jungebantur; quibuscum, non cum aliis, de rebus honestis et piis sermonem invicem miscebant. Ita præscribunt antiqua S. Adalardi Statuta (Lib. ii, cap. 6, tom. IV Spicil.) : « Quando loqui licet, quia locutio semper ibi (in dormitorio) servanda est, sive duo, seu tres , seu etiam plures , sicuti fieri solet quando de capitulo surgunt , conjungantur. » Vel promiscue, ut ferebat animus, quibuscum cupiebat unusquisque loquebatur: et hæc videtur fuisse Cluniacensium , Carthusiensium , imo et Cisterciensium , ut supra collegimus ex S. Bernardo, consuetudo. Tunc qui aliqua re indigebant, hanc potissimum eo tempore petebant, ut de Cluniacensibus scribit Udalricus , et Carthusiensibus suis præscribit Guido his verbis : « Post nonam convenimus in claustro de utilibus locuturi : in hoc spatio incaustum, pergamenum , pennas, cretam, libros seu legendos seu transcribendos a sacrista; a coquinario vero legumina , sal, et cætera hujusmodi poscimus, et accipimus. » Vel denique omnes uno in loco residentes, se invicem loquentes auscultabant, ut velle videtur S. Hildegardis. Atque ad hos potissimum spectat præclara illa S. Basilii admonitio (Serm. 2 de Instit. monach.) : « Inutilis sermo, et quæ ex mutuis colloquiis oritur importuna elatio non proferatur, sed si quid utile ad ædificationem animarum , hoc solum convenit loqui ; et hæc ipsa quæ utilia sunt, cum ordine, et decenti tempore, et ab his a quibus dici oportet. Si quis de inferioribus sit, exspectet donec invitetur ad loquendum a superiore ; susurrationes vero atque ad aures locutiones, et per nutus significationes submoveantur, quia susurratio suspicionem detractionis habet, et quæ per nutum fit significatio , dolum alicujus rei latere indicat : fratri porro ex his talibus nascuntur odia et suspiciones. Quoties vero inter se colloquium habere necesse est, modum vocis necessitas definiat, ut scilicet illi qui prope est, dulciori voce loquantur ; eum autem qui longe est, altiori voce appellent, ut qui dat alicui consilium , aut aliquam de re aliqua exhortationem habet, majori et asperiori voce utatur, ut nihil contumeliosum in conventu reperiatur. » An vero de hujusmodi colloquio intelligendus sit hic locus ex Vita S. Pachomii : « Consuetudo autem illis erat jam inde ab initio, circa vesperam , manuali opere ac cœna peractis, in unum simul considere ad scrutandas Scripturas, ab omni alia sollicitudine tunc liberi, præterquam ab ea quæ salutem eorum concernebat. »

col.364 Porro utrum isthæc colloquia recreationes aut alio nomine appellare liceat, parum refert, cum non tam ad delectationem quam ad infirmorum solatium indulta sint. Certe, sicut corpus recreare dicimus, cum post longum jejunium vilissimis cibis vescimur, ita cum post prolixum silentium de bonis et ad ædificationem eloquiis loquimur, hoc exhaustum animum recreare, nihil vetat appellare , dummodo absit omnis de sæculo, de regibus, principibus, prælatis , aliisque hujusmodi , quæ passim vetant omnes tam veteres quam recentes monachorum constitutiones, sermo. Recte omnino ms. liber de Doctrina novitiorum (Cap. 14) : « Nunquam loquaris de sæculo, vel de guerris; nec audias referentes, cum illud sit venenum mortiferum animarum. » Vide Petri Damiani opusc. 49, cap. 10.

col.364 Cæterum extra hujusmodi colloquia, de quibus hactenus fuse disseruimus, quæque erant rara, perpetuum monachi silentium servabant, gravissimis etiam subjicientes pœnis illud temere violantes. De his pœnis adversus silentii infractores Regula Cujusdam ad Monachos ita decernit (Cap. 16) : « In omnibus nihil loquendum , nisi quod necessitas poposcerit. Si quis præter hanc disciplinam , cum clamore et acerbiore sermone responderit, notetur usquequo corrigatur. Si autem hoc vitio curari non poterit, ejiciatur ab unitate fratrum. » Pœnæ incerti auctoris apud S. Basilium, n. 15 : « Si quis vesperi post Pater noster inveniatur colloquens, excommunicetur. » Liber Antiquarum Definitionum ordin. Cisterciensis (Dist. 7, c. 5) : « Qui scienter de silentio infra abbatiam intus vel foris rupto se recognoverit, et culpabilis inventus fuerit, uno die sit in pane et aqua, et in capitulo verberetur ; qui vero passim et ex consuetudine illud fregerint, si sæpius correpti non emendaverint, omni sexta feria sint in pane et aqua usque ad congruam emendationem , et ad nutum proprii abbatis ultimi omnium habeantur. » Similiter Constitutiones sanctimonialium Strictioris Observantiæ ejusdem ordinis in Hispania (Cap. 12) : « Pœnitentia injungenda illi quæ silentium solverit, est disciplina, et aqua et panis humi, in quo abbatissa raro dispenset. » Statuta vetustissima Gallica pro monialibus B. Mariæ Sopwell in Anglia, a Michaele S. Albani abbate ante annos trecentos renovata : Pur ceo que vous estes tenus par la reule de Seint Beneyt à la silence tenir en l'Eglise, en l'encloistre, en le refeytour, et en le dortour : vous commendoms que la silence soit tenuë en les lieux avant dits : Et si nulle enfreigne la silence , preigne sa veyne en chapitle , et preigne discipline regulere , reconnoissuante sa coulpe. Et si tiele que enfreyne silence ne voille de gree prendre sa veyne, soit clame par gardeyne del ordre , et mise à plus rude penaunce. Et si avygne que ascune tense, oue autre desordinement , soit celle mise en silence par tice, et teigne la penaunce tres jour. Denique Carthusienses in Nova Collectione Statutorum (ii part., c. 14, n. 7) : « Qui absque licentia silentium. fregerit, culpam suam recognoscat, et disciplinam cum virgis accipiat in dominica proxime sequenti.... Si assuetus fuerit in frangendo, vino privetur, aut ad terram comedat, vel alia pœna arbitrio prioris puniatur. » Et alibi (Cap. 8, n. 5) : « Dicentes autem culpas suas de fractione silentii debent exprimere locum, vices et qualitates personarum ; et tenentur disciplinas cum virgis a præsidente recipere.... Et omnes priores servent, et servare faciant istud statutum de disciplinis pro fractione silentii dandis ; alias visitatores super hoc provideant. »

col.365 Quia scriptum est : In multiloquio non effugies peccatum. « Nam multiloquium , ut ait S. Joannes Climacus (Grad. 11) , sedes est vanæ gloriæ , per quam seipsam ostentare, et in scænam ac theatrum solet deducere. Multiloquium est ignorantiæ argumentum, fenestra obtrectationis, scurrilium nugamentorum magistra, ministra mendacii, compunctionis abstersio, auctrix et conciliatrix ignaviæ, somni nuntia, meditationis distractio, custodiæ cordis abolitio, fervoris divini frigidarium, orationis languor seu potius exstinctio. » Quid autem sit multiloquium explicat S. Augustinus his verbis (Lib. iii contra Cresc. cap. 1) : « Multiloquium est superflua locutio, vitium scilicet loquendi amore contractum. Plerumque autem loqui amant etiam qui nesciunt quid loquantur, vel quomodo loquantur. » Et alibi (Lib. i Retract., in prol.) : « Absit ut multiloquium deputem , quando necessaria dicuntur, quantalibet sermonum prolixitate dicantur. » Ostendens eum solum multiloquii vitio laborare, qui multa sine necessitate ; non eum qui justa ex causa, ratione sui officii, aut alterius necessitatis loquitur multa.

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 6.3-6.6

p. 108 Ergo, quamvis de bonis et sanctis ad aedificationem eloquiis, perfectis discipulis, propter taciturnitatis gravitatem, rara loquendi concedatur licentia, quia scriptum est : In multiloquio non effugies peccatum. Et alibi : Mors et vita in manibus linguae. Nam loqui et docere magistrum condecet : tacere et audire discipulo convenit.

p. 108 Puisque nous devons éviter les fautes de la langue et leur châtiment, la réserve s’impose, même lorsqu’il s’agit des conversations bonnes, saintes et édifiantes, car elles ne vont pas non plus sans danger. Comme les anciens moines, saint Benoît admet donc en principe les entretiens spirituels, mais à la condition qu’ils ne seront pas trop multipliés et que, sous prétexte de s’entraîner mutuellement vers le bien, on n’échappera pas à la loi du silence. Celle-ci demeure grave, même pour des disciples plus avancés, même pour les parfaits, ou ceux qui se croient tels. Et N. B. Père écarte ainsi d’un mot l’objection d’après laquelle ces entretiens ne seraient périlleux que pour des novices. C’est une remarque générale, et faite par l’Esprit de Dieu, que là où il y a flots de paroles, il est malaisé d’éviter le péché (Prov., x, 19). Et ailleurs, il est écrit que « la mort et la vie sont au pouvoir de la langue » (Prov., xviii, 21). Rien de meilleur que la langue et rien de pire, disait aussi le fabuliste. Il faut lire dans saint Jacques le passage classique sur les maux qui naissent de la langue. Les conversations bonnes ne sont telles qu’à la condition d’être autorisées, d’être brèves, d’être rares.

p. 109 Et saint Benoît laisse entrevoir discrètement un des côtés dangereux des entretiens mystiques. Les uns parlent, les autres écoutent ; ce sont peut-être toujours les mêmes qui parlent : ils sont « spirituels », ils ont beaucoup lu, l’oraison n’a plus de secrets pour eux, une sainte ardeur les anime. Ou bien chacun fait l’entendu, chacun s’improvise docteur et directeur. Or, tout cela est trop souvent orgueil et illusion ; on fatigue les auditeurs ; il n’y a profit pour personne. Au monastère, tous sont disciples et enseignés ; la science divine se communique hiérarchiquement : « Parler et enseigner revient au maître ; se taire et écouter convient au disciple (1). »

(1) C’est la pensée de Cassien : ... Ut indicas summum ori tuo silentium. Hic est enim primus disciplinae actualis ingressus, ut omnium seniorum instituta atque sententias intento corde et quasi muto ore suscipias ac diligenter in pectore tuo condens ad perficienda ea potius quam ad docenda festines. Ex hoc enim cenodoxiae perniciosa praesumptio, ex illo autem fructus spiritualis scientiae pullulabunt (Conlat. XIV, ix).

p. 109 L’ostracisme est-il donc prononcé, pour le temps des récréations, contre toute conversation spirituelle? A Dieu ne plaise que nous rougissions de prononcer son nom béni. Mais il convient que de tels sujets soient amenés, abordés avec calme, avec mesure et sans la préoccupation d’édifier la galerie. Ceux qui ont l’âme tournée habituellement vers Dieu ne croient pas nécessaire de se faire connaître par d’éloquentes professions de foi ; leur paix et leur joie rayonnent d’elles-mêmes. Il n’est pas défendu de parler études en récréation ni d’aborder un sujet sérieux, mais à la condition d’éviter le ton doctoral, l’âpre dogmatisme, les discussions interminables, les apartés un peu schismatiques. Il faut renoncer à tenir le dé depuis le commencement jusqu’à la fin, très continuellement, très haut, pour des histoires qui ne sont pas toujours bien intéressantes et que l’on a plusieurs fois entendues.

p. 109 En dehors des récréations, le religieux doit être avare de paroles. Encore que les Constitutions lui accordent cinq minutes pour l’échange des renseignements utiles, il ne se croit point obligé à faire naître et à multiplier les occasions ; et il se munit d’une permission lorsque l’entretien doit se prolonger. Il est capable de rencontrer ses frères sans leur adresser la parole, sans leur glisser à l’oreille une facétie, sans se dissiper à propos de mille riens. On reconnaît un homme sage à la sobriété de son langage, dira bientôt N. B. Père ; et l'Imitation, qui a d’excellentes pages sur le silence, nous avertit que ceux-là seulement savent parler qui aiment à se taire : Nemo secure loquitur nisi qui libenter tacet.

4

quia scriptum est: In multiloquio non effugies peccatum:

porque escrito está: Hablando mucho, no evitarás el pecado.

5

et alibi: Mors et vita in manibus linguæ.

Y en otra parte: La muerte y la vida están en poder de la lengua.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 6.5

col.365 Et alibi : Mors et vita in manibus linguæ.] Potest enim occidere, aut vivificare, et eum qui loquitur, et eum cui loquitur, et eum de quo loquitur.

6

Nam loqui et docere magistrum condecet: tacere, et audire discipulo convenit.

Y porque hablar, é instruir pertenece al maestro, oir y callar conviene al discípulo.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 6.6

col.365 Nam loqui et docere magistrum condecet.] Illi enim per Prophetam dicitur : Clama , ne cesses , quasi tuba exalta vocem tuam, et annuntia populo meo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum (Isai. lviii). Apposite autem S. Benedictus ait loqui et docere : « Id est ad hoc debet loqui ut doceat, inquit Bernardus Cassinensis : neque enim verba magistri debent esse nisi doctrina , quia qui alios admonet ad taciturnitatem , debet habere sermonem ædificativum , ratione comptum, et suo tempore suaque congruitate prolatum ; unde non dixit B. Benedictus tantum : Magistrum loqui condecet , sed loqui et docere , ut sit sua loquela instructio discipuli, et doctrina ædificatio ejus. »

col.366 Tacere et audire discipulo convenit.] Hinc Scriptura : Audi, inquit, tacens, et pro reverentia accedet tibi bona gratia (Eccli. xxxii). Plane primus philosophiæ nuncupator et creditor Pythagoras accedentes discipulos nihil ante docuit quam tacere; primaque apud eum meditatio futuro sapienti erat linguam omnem coercere : unde et quinquennii silentium discipulis imponebat; quod illi, ut profanam discerent philosophiam , muti cum gaudio persolvebant. Multo nos potiori jure, ut pote cœlestis philosophiæ discipulos, tacere condecet; nisi forte monachi mores et professionem exuere animus sit : « Vita enim monachi , inquit Joannes Monachus (Lib. ii Vitæ S. Odonis, n. 11, sæc. v), usque adeo est aliquid donec sub silentio esse studuerit: eo vero remoto , quidquid bene et honeste se agere putaverit , secundum institutionem Patrum nihil erit. »

7

Et ideo, si quæ requirenda sunt a Priore, cum omni humilitate et subjectione reverentiæ requirantur.

Por tanto, si hubiere que preguntar algo al prelado, hágase con el respeto, sumision y humildad posible, cuidando no hablar mas de lo necesario;

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 6.7

col.366 Et ideo si qua requirenda sunt.] Corporalis spiritalisve necessitatis.

col.366 A priore.] Id est superiore, infit Nicolaus de Fractura, sive abbate, qui nomine prioris intelligitur in omnibus Regulæ locis, in quibus vox prior sumitur singulariter, et absolute, et non respective , ut probat Menardus. Hic tamen prioris vocabulum non solum pro abbate, sed etiam « pro quocunque seniore, vel priore tempore » usurpari æstimat Boherius ; Joannes vero Craesbreeck pro eo qui prior est ordine, loco , ætate , doctrina , alicujus artis peritia, quilibet scilicet senior, prudentior, doctior ; Nicolaus Bravus pro eo qui præest conventui , sive sit abbas, aut præpositus, aut quivis alius professione antiquior. Posset etiam intelligi de præposito, juxta illud Regulæ Cujusdam ad virgines (Cap. 22) : « Nulla monacharum per semetipsam de propria necessitate abbatissæ suggerat, sed omnes per præpositam quidquid necessitatum fuerit abbatissæ studeant intimare. »

col.366 Cum omni humilitate et subjectione reverentiæ requirantur.] Ad quem locum Bernardus Cassinensis : « Tria, inquit, ponit in verbis utilibus observanda , videlicet humilitatem , subjectionem , et reverentiam. Humilitas interius monachum disponit ; subjectio subditum esse in gestis exterioribus ostendit, ordinat, et disponit ; et reverentia sermonem debito condimento componit. » Vel etiam cum humilitate et subjectione reverentiæ , id est ut quidquid responderit , ratum fixumque teneatur, nihil prorsus objiciens. Ex ms. autem Regula incerti auctoris cap. 8 : « Horis tibi ad opus exercendum deputatis quidquid ministris tuis et tibi necesse fuerit, invicem brevi sermone definienda est querimonia.... Cum autem tibi necessitas incumbit loquendi, auctoritas cujusdam sancti Patris jubet ut dicas prius tertio : Domine , labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam : quo perdicto, mox cum omni celeritate, festinanter, cum fervore charitatis redde responsum leviter, et sine risu, humiliter, et pauca verba et rationabilia loquaris. »

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 6.7

p. 110 Et ideo, si quae requirenda sunt a priore, cum omni humilitate et subjectione reverentiae requirantur, ne plus videatur loqui quam expedit (1).

(1) Saint Benoît continue de s’inspirer de Cassien, qui écrivait immédiatement après les lignes citées plus haut : Nihil itaque in conlatione seniorum proferre audeas ; nisi quod interrogare te aut ignoratio nocitura aut ratio necessariae cognitionis inpulerit, ut quidam vanae gloriae amore distenti pro ostentatione doctrinae ea quae optime norunt interrogare se simulant.

p. 110 On pouvait objecter : Mais enfin, si les colloques spirituels avec les frères présentent quelque inconvénient et méritent d’être mesurés, du moins nous est-il toujours loisible d’interroger notre Abbé et nos anciens? Oui, en toute humilité, soumission et révérence, et sans parler plus qu’il ne convient (2). La pensée de N. B. Père n’est certainement pas d’inviter le disciple à réduire ses relations avec ses supérieurs (prior peut être pris ici dans un sens large) ; il ne lui recommande pas l’attitude contrainte et compassée qui porte à peser, à préparer, à compter toutes les paroles : mais il sait que les questions et les objections sont souvent posées par jactance.

(2) Hoc, quod dicit : ne videatur plus loqui quam expedit, non est in Regula, sed subauditio est (Hildemar). De fait, les manuscrits qui représentent le mieux les traditions carolingienne et cassinienne n’ont pas cette finale.

p. 110 La direction de conscience elle-même ne doit jamais devenir une parlote : « Je vous dirai, écrivait Bossuet à la sœur Cornuau (3), qu’il me paraît dans la dévotion d’à présent un défaut sensible : c’est qu’on parle trop de son oraison et de son état. Au lieu de tant demander les degrés d’oraison, il faudrait, sans tant de réflexions, faire simplement l’oraison selon que Dieu le donne, sans se tourmenter à discourir dessus, etc. » Et saint Jean de la Croix : « Ce qui manque, si tant est qu’il manque quelque chose, ce n’est ni d’écrire ni de parler, ce qui se fait ordinairement à profusion, mais bien de se taire et d’agir. De plus, c’est distraire les âmes que de parler, tandis que le silence, joint à l’action, produit le recueillement et donne à l’esprit une force merveilleuse. Aussi, lorsqu’on a fait connaître à une âme tout ce qui est nécessaire à son avancement, elle n’a plus besoin ni de prêter l’oreille aux paroles des autres ni de parler elle-même (4). »

(3) 17 septembre 1690 (Urbain et Levesque, Correspondance de Bossuet, t. IV, p. 111).

(4) Lettre III, aux religieuses de Véas.

p. 110 Chose remarquable, même lorsque nous nous adressons à Dieu, l’Évangile nous presse de n’être point grands parleurs : Orantes autem nolite multum loqui, sicut ethnici : putant enim quod in multiloquio suo exaudiantur. Nolite ergo assimilari eis (Matth., vi, 7-8). Et, tout en réservant le cas où la grâce divine nous porte à prolonger notre prière, saint Benoît nous dira que, pour être pure, l’oraison doit être brève. Le silence est un des traits du caractère de Dieu : Non in commotione Dominus ; ses plus grandes manifestations ad extra s’opèrent sans bruit, dans le mystère : Vere tu es Deus absconditus, Deus Israël, salvator (Is., xlv, 15). Et les saints qui ont approché Dieu de plus près sont devenus de grands silencieux (1).

(1) Lire Bossuet, Elévations sur les mystères, XVIIIe semaine, 11e élév.

8

Scurrilitates vero vel verba otiosa et risum moventia, æterna clausura in omnibus locis damnamus, et ad tale eloquium discipulum aperire os non permittimus.

pero las chanzas, palabras inútiles, ó que puedan mover á risa, las condenamos para siempre en todos los lugares, y no permitimos que religioso alguno se atreva á chistar en semejantes asuntos.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 6.8

col.366 Scurrilitates vero.] Quid sit scurrilitas discimus ex S. Hieronymo, stultiloquium inter et scurrilitatem discrimen ita explicante : « Inter stultiloquium et inter scurrilitatem apud Paulum ( In epist. ad Ephes. c. v) hoc interest, quod stultiloquium nihil in se sapiens et corde hominis dignum habet. Scurrilitas de prudenti mente descendit, et consulto appetit quædam vel urbana verba, vel turpia , vel rustica, vel faceta ; quam nos jocularitatem alio verbo possumus appellare, ut risum moveat audientibus. » Ex quibus habemus scurrilitatem posse in bonam malamque partem accipi, ut pote quæ et in urbana, et in turpia verba se effundat. Sed hic a S. Benedicto sumi in malam partem constat ex communi et universali omnium sententia ; unde Bernardus Cassinensis scurrilitatem describens ait : « Scurrilitas est verbum turpe, turpisque joci, vel improbum, vel irrisione dignum. »

col.367 Hujusmodi scurrilitates æterna clausura damnat S. Benedictus, et ante eum S. Basilius, S. Hieronymus, S. Nicetius , et alii. S. Basilius (Const. monast. c. 13). « Vitandæ sunt, inquit, omnes omnino in sermone facetiæ, et scurrilis dicacitas ; siquidem fieri solet plerumque, ut qui sese in rebus hujusmodi occupant, ii rectam rationem deserant ; quippe cum ex eo illud fiat, ut animus ad ridicula diffundatur, et in tacita secum cogitatione gravitatis severitatisque nervos omnes elidat. » Sanctus Hieronymus ad Nepotianum scribens (Epist. 2) : « Omnes delicias, et lepores, et risu dignas urbanitates, et cæteras ineptias amatorum in comœdis erubescimus , in sæculi hominibus detestamur ; quanto magis in monachis et in clericis, quorum et sacerdotium proposito, et propositum ornatur sacerdotio! » S. Nicetius abbas et postea episcopus (Apud Gregor. Turon. l. de Vit. Pat., c. 17) : « Cavenda est scurrilitas , dilectissimi , et omne verbum otiosum , ut sicut corpus omne purum exhibere debemus Deo, ita etiam et os non ad aliud nisi ad laudem Dei. » His adde gravissimam S. Bernardi sententiam (Lib. ii de Consid. c. 13) : « Inter sæculares nugæ, nugæ sunt ; in ore sacerdotis (nec minus monachi) blasphemiæ. Interdum tamen si incidant, ferendæ fortassis, referendæ nunquam. Magis interveniendum caute et prudenter nugacitati. Prorumpendum sane in serium quid, quod non modo utiliter, sed libenter audiant, et supersedeant otiosis. Consecrasti os tuum Evangelio , talibus jam aperire illicitum , assuescere sacrilegium est, etc. »

col.367 Non mirum est igitur, si gravissimis pœnis tam in monachis quam in clericis damnatas scurrilitates legamus ; nam, verbi gratia, concilium Carthaginiense iv (Can. 60), Clericum scurrilem, et in verbis turpibus jocularem ab officio retrahendum edicit; et inter excerpta ex lib. ii Pœnit. Egberti episcopi, vigesimum septimum ita habetur : « Si quis presbyter, diaconus, aut monachus otiositatem, stultiloquium, scurrilitatem, garrulitatem, somnum, pigritiam, torporem, et his similia dilexerit, triduo pœniteat. » Quibus accedunt antiquæ monachorum regulæ ; quas inter Regula SS. Serapionis, Macarii, Paphnutii, et alterius Macarii ita decernit (Cap. 15) : « Si aliquis deprehensus fuerit in risu, vel in scurrilitate sermonis, sicut ait Apostolus, quæ ad rem non pertinet, jubemus hujusmodi duarum hebdomadarum spatio, in nomine Domini omni flagello humanitatis coerceri. » Regula Tarnatensis (Cap. 13) : « Qui joculare aliquid, vel risui aptum in conventu fratrum proferre præsumpserit, vel qui cum junioribus verba otiosa narrare voluerit , aut habere amicitias ætatis infirmæ, increpationi ut dignus est subjacebit. » Regula S. Ferreoli, postquam jocos, plausus et cachinnos prohibuit, maxime in oratorio et ad mensam, addit (Cap. 24) : « Quod si quis non custodierit, præsenti denuntiatione commonitus, triduani eum jejunii mulctatio castiget. » Denique Regula S. Donati ad virgines (Cap. 28) : « Fabulas otiosas proferens ad alteram, et statim semetipsam reprehendens, venia tantum sufficit. Si autem se non reprehenderit, tractantes eas superpositione silentii, aut quinquaginta percussionibus pœniteant. » His addere possemus gravissimas pœnas, quibus scurrilitates aliquando Judex justus Dominus mulctavit, ex quibus lugubre prorsus exemplum nobis exhibet Durandus, ex monacho Cluniacensi episcopus Tolosanus, quod videre est in Vita S. Hugonis auctore Raynaldo, n. 18, apud Bollandum, 29 Aprilis.

col.367 Porro ad vitandam omnem scurrilitatis occasionem Cassinenses vetant teneri aves aut animalia ad jocum et levitatem promoventia; omne quoque ludi genus interdicunt. « Ludos etiam cujuscunque sint generis, jocos, et fabulas, et verba obscena, et choreas ita prohibent Cœlestini (In Const. c. 12, § 3), ut si quis secus fecerit , per mensem in carceribus detineatur, et alias pro culpæ merito ad arbitrium superioris corrigatur. » Fulienses vero (In Const. c. 6) aves, canes, aut aliud animal ad delicias comparatum alentes jejunio in pane et aqua plectunt; qua etiam pœna dissolutiones, manuum injectiones, impulsiones, et hujusmodi jocos puniunt Cassinenses.

col.368 Scurrilitatum tamen nomine non prohibentur honesti joci, quibus nonnunquam usos fuisse pios viros legimus, et quales erant Petri Venerabilis, quos laudat S. Bernardus ad eum sic scribens : « Placet, fateor, jocus, est enim et jucunditate gratus, et serius gravitate; nescio siquidem quomodo inter jocandum ita disponitis sermones vestros in judicio, ut et jocus levitatem non redoleat, et auctoritas conservata hilaritatis non minuat gratiam. »

col.368 Et verba otiosa.] Verbum otiosum S. Basilio (Regul. brev. cap. 23) est « omne verbum quod ad propositum in Domino usum non facit. » S. Hieronymo (In Matth. xii), « quod sine utilitate et loquentis dicitur et audientis ; si omissis seriis, de rebus frivolis loquamur, et fabulas narremus antiquas. » S. Gregorio (In Pastorali, iii parte, cap. 15), « quod ratione justæ necessitatis, aut intentione piæ utilitatis caret. » Hujusmodi verba una cum scurrilitatibus sub eadem clausura damnat S. Benedictus, a quibus nos aliunde satis deterrere deberet terribilis Christi sententia dicentis, quoniam omne verbum otiosum quod locuti fuerint homines, reddent rationem de eo in die judicii. Quam ad sententiam attendens Petrus Damiani (Lib. v, ep. 2), « Dum hæc, inquit, Evangelii verba considero, quid aliud quam quoddam nobis commercium propositum esse perpendo? quia nimirum et momentaneo risu perpetuus fletus eruitur, et temporali fletu perpetua lætitia comparatur. » Hac sententia deterrebantur Pachomiani , apud quos , teste Rufino (Lib. iii de Vit. Patr. 35), impossibile erat aliquem verbum otiosum loqui. Hac deterrebantur SS. Serapion, Macarius, Paphnutius, et alter Macarius, quorum in Regula lego (Cap. 15) : « Si quis ex fratribus sermonem in congregatione otiosum emiserit, ne reus sit concilii, præcipimus eum triduo a fratrum congregatione vel colloquio esse alienum , ut nullus cum eo jungatur. » Multo severior videtur Regula Cujusdam ad Monachos (Cap. 8) : « Mendacium, inquit, et juramentum, sive verbum otiosum per omne corpus fraternitatis damnandum est. Si quis sit ex fratribus cum quo aliquid horum inventum fuerit , mittendus est in carcerem, et pœniteat usquequo a vitio corrigatur... Si quis ex fratribus post examinationem carceris cavere hæc vitia non poterit, ejiciendus est a fratribus, et damnandus est. »

col.368 Et risum moventia.] Inter quæ et scurrilitatem hoc discriminis afferunt Hildemarus et Bernardus Cassinensis, quod scurrilitas ad lasciviam pertineat, verba risum moventia etiam aliquando ad sapientes spectant. De his egimus supra ad cap. 4.

col.368 Æterna clausura in omnibus locis damnamus, etc.] Hic iterum cum Hildemaro Bernardus Cassinensis et Boherius observant verbis utilibus a S. Benedicto appositam fuisse custodiam, scurrilibus, otiosis, et risum moventibus murum, perpetuum velut obicem. Quod addit : In omnibus locis, ostendit utilia ac necessaria verba non omnibus esse in locis damnata, quamvis nec in omnibus licita; quare pro capitis hujus clausula operæ pretium fortassis erit, quibus potissimum in locis loqui monachis esset prohibitum brevi disserere.

col.368 Duo præsertim loca apud veteres monachos adeo sacra erant, ut in iis solvere silentium nemini liceret, oratorium scilicet et refectorium. Ita S. Euthymius, referente Cyrillo (In ejus Vita n. 17, tom. II Monum. Eccl. Græc.), « suadebat honestum amplecti silentium in templo Domini, neve quis loqueretur in synaxi fratrum dum sacra peraguntur mysteria ; sed nec in refectorio fratribus ad cœnam collectis linguam laxare, verum in utrisque manere in eodem silentio. » Ita Regula Cujusdam ad Monachos (Cap. 16): « Silentium, inquit, in omnibus sectandum est, et tacendi disciplina per omnia facienda est, maxime autem juxta missam et mensam. » Ita etiam S. P. Benedictus summum ad mensam silentium præscribit cap. 38 , et ad oratorium cap. 52 , ubi sub nomine oratorii intelligenda est etiam sacristia : unde inter S. Adalardi capitula tertium habetur De silentio in secretario, seu in ecclesiis. Existimat etiam Benedictus Haeftenus silentium a S. Benedicto institutum fuisse in dormitorio, quod ex eo colligit quod nemini post completorium loqui permittat S. Pater, et vix alio tempore solerent fratres dormitorium habitare. Contrarium tamen videtur in Statutis S. Adalardi lib. ii, cap. 6. Sed neque id apparet ex Consuetudinibus S. Benedicti Anianensis (Tom. IV Analect.) , in quibus decernitur « in oratorio summum silentium... in sacrario magnum silentium... in refectorio summum silentium... in claustris hora lectionis summum silentium, » nulla dormitorii facta mentione. De nonnullis tamen monasteriis ibidem additur : « Vidimus etiam et illud observabile, si quis ad perfectionem taciturnitatis venire desideret , quod nullus fratrum in quolibet loco loqui aliquid præsumebat , præter duo ad hoc deputata. » Quænam porro essent illa duo loca locutioni destinata ibidem non exprimitur, sed observatu dignissimum prorsus existimo quod subjicitur : « In ecclesia nullum præter officium divinum, et verba orationis. Si alicui cuilibet loqui necessitas erat, tacto vestimento abbatis, vel cujuslibet fratris, annuit ad illa loca ; expositisque paucissimis verbis, vel rationabilibus, statim abscesserunt, timentes ne propter necessaria verba, in nociva et inutilia inciderent. » Cujus observantiæ praxim, si bene memini, videre est in Vita Notkeri Balbuli sæc. v, hancque fortasse respicit locus ex libro Mirac. S. Dunstani n. 20 : « Ille sciens moris non esse monachos in oratorio loqui, digitis innuit ipsum ibi nequaquam debere loqui, » etc., quæ obiter dicta sint. Venio ad Cluniacenses, quorum antiquas consuetudines describens Udalricus, sic loquitur (Lib. ii, c. 3) : « Tales in claustro sunt officinæ, in quibus traditum est a patribus nostris et præfixum ut perpetuum silentium teneatur ; in ecclesia , dormitorio , refectorio , et in coquina regulari ; in his locis tam in die quam in nocte, si vel unum verbum quoquo audiente loquitur, non facile veniam absque judicio meretur. » Eadem leguntur in mss. Benigni Divionensis Consuetudinibus cap. 31. At multo plura silentio addicta fuisse loca patet ex sequenti Petri Venerabilis statuto (Stat. 19) : « In infirmaria Cluniacensi, quæ quinque habitaculis sub uno tecto divisis distinguitur, tali discretione silentium teneatur, ut in ea parte in qua fratres defunguntur, quæ media est, et in illa quæ superior a parte meridiana est, silentium et collocutio antiquo more servetur; in tribus vero aliis claustri regularis silentium teneatur. Sic in cella novitiorum, et adjacenti claustro, sive officinis, exceptis novitiis et eorum magistro, qui ubi et quando loqui solent, loquentur ; exceptis etiam episcopis et abbatibus supervenientibus, majori priore, et subprioribus ordinis custodibus, qui in partibus ipsius cellæ novitiorum, et ipsi loqui poterunt, et in præsentia tantummodo eorum alii. In operatoriis vero universis continuum teneatur silentium, excepto uno tantum magistro uniuscujusque operatoriæ domus, et exceptis operatoriis novæ ecclesiæ , et operatoriis ipsorum. Teneatur insuper claustri silentium in cœmeterio, et claustro cœmeterii , in sacristaniis omnibus , et via quæ ad domos superiores ducit, quæ juxta majorem ecclesiam sunt, et in adjacentibus locis, exceptis supradictis abbatibus et prioribus, quibus in partibus illis loqui supradicto modo licebit. » Tantam tamen silentii districtionem in parvis cellis seu prioratibus, ut vocant , haud exigebat idem Petrus Venerabilis ; nam statuto 42 decernit, « ut ubi duodecim fratres esse non potuerint, saltem in refectorio, et dormitorio semper; in claustro vero ab hora vespertina usque ad horam tertiam alterius diei perfectum silentium teneatur. Nam quod universaliter in omnibus ecclesiis semper et ubique teneri debeat, certum est. »

col.370 In Anglicano S. Albani monasterio, post medium sæculum xi, Paulus abbas ejusdem loci « silentium omnimodum in ecclesia, in claustro, in refectorio, et maxime in dormitorio inviolabiliter observari constituit, » ut scribit Matthæus Parisius (In Vitis viginti trium abbatum S. Albani), qui etiam paulo post addit : « In infirmaria silentium, præcipue autem in capella, et ubique post completorium teneri constituit. » Eadem loca, infirmitorio excepto, silentio perpetuo deputant summi pontifices Innocentius III et Gregorius IX, in editis pro Benedictinis constitutionibus. Similiter S. Stephanus, ordinis Grandimontensis institutor, in Regula cap. 47, id quod post Innocentium IV renovavit Clemens V, statuta pœna, ut « quicunque frater fractione dicti silentii considerate facta reus inventus fuerit, pro transgressione qualibet, sine misericordia et dispensatione, sit una die in pane et aqua, et in capitulo verberetur, nisi prius completa parte pœnitentiæ potus aquæ, et aliorum cibariorum abstinentiæ de vera humilitate pœnitentis, et de ipsius firmo proposito emendandi priori vel ejus locum tenenti fore cum eo super residuo pœnitentiæ videbitur dispensandum ; et si sæpius sic correctus non emendaverit, ex tunc pro qualibet transgressione per duos dies in solo refectorii, aliis comedentibus, sedens pane grosso familiæ et aqua contentus existat ac illis duobus diebus in capitulo vapulet ; nec super iis a priore vel alio præsidente valeat dispensari, majori pœna per priorem ulterius puniendus, si hoc meruit protervitas contumacis. » Prædictis quatuor locis silentio destinatis Cistercienses addunt scriptoria (Lib. antiq. Definit., dist. 7, cap. 5), ubicunque ex consuetudine scribunt monachi. Addendus insuper locus communis, in quo, ex antiquo ordinis nostri more, inviolabile silentium servabatur, ut patet ex Hildemaro, antiquissimo Regulæ commentatore in hoc caput ita scribente : « Si hiemis tempus fuerit, et propter frigus convenerint omnes in unum ad calefaciendum se, silentium debet ibi esse, et nullus debet ibi loqui. » Et ex S. Dunstani Concordia : « A calendis Novembris concedatur fratribus accessus ad ignem dum necessitas compulerit, et frigoris nimietas incubuerit, quod tamen sub silentio fiat. »

col.370 Quod spectat ad recentiores congregationes, Cassinenses volunt (Declar. Cassin. ad Reg., c. 52), ut « Servetur semper silentium in choro, in dormitorio et in refectorio, etiam extra horam refectionis, et in quadam parte claustri circa capitulum, excepto si in dictis locis oporteret aliqua loqui breviter, et submissa voce. Hujusmodi etiam silentium servetur ad ignem communem fratrum. » Calasini renovant Innocentii Papæ III Constitutionem, qua præcipitur « silentium observari in quatuor locis regularibus, scilicet in ecclesia, claustro, refectorio, et dormitorio. » Idem videre est in editis anno 1536 Statutis reformatoriis pro monasterio S. Porciani, et anno 1549 pro monasterio S. Columbæ. Fuliensium Constitutiones cap. 42 addunt : In capitulo. Denique in nova collectione Statutorum Carthusiensium decernitur (Parte ii, c. 14, n. 9), ut « silentium ubique, sed maxime in ecclesia, capitulo, refectorio , claustro et rasura strictius servetur.

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 6.8

p. 111 Scurrilitates vero vel verba otiosa et risum moventia, aeterna clausura in omnibus locis damnamus, et ad tale eloquium discipulum aperire os non permittimus (2).

(2) Si quis clericus aut monachus verba scurrilia, joculatoria, risumque moventia loquitur, acerrime corripiatur (d’un ancien concile d’Afrique, cité par le Décret de Gratien ; cf. Mansi, t. III, col. 893). Voir aussi S. Jérome, Ep. LII ad Nepotianum. P. L., XXII, 527 sq.

p. 111 Voici une quatrième et dernière catégorie de conversations : les bouffonneries, les paroles oiseuses (3), mondaines, et qui n’ont pour dessein que de provoquer le rire (voir les cinquante-quatrième et cinquantecinquième instruments des bonnes œuvres), sont bannies à tout jamais, aeterna clausura, et de partout ; les lèvres d’un moine ne s’ouvriront point pour de tels discours. N. B. Père l’interdit avec énergie et avec une sorte de solennité.

(3) S. Basile définissait les paroles oiseuses : Generaliter omnis sermo qui non proficit ad aliquam gratiam fidei Christi (Reg. contr., xl).

p. 111 Il ne s’agit pas d’exclure la gaieté des récréations. Il est même sage d’éviter la pruderie qui s’effarouche et se scandalise de tout ; lorsque nous sommes bons, la tranquillité et l’innocence de l’enfant, sa naïveté morale se restituent en nous. Il reste néanmoins que les causeries ne doivent pas se prêter à certains sujets, à certaines réflexions un peu trop gauloises, au ton gouailleur et boulevardier. Cela n’est pas de nature à exciter un rire qui soit de bon goût ; il est des choses qu’il ne faut pas côtoyer, dont il est salubre de s’éloigner. Notre délicatesse et le souci du Seigneur nous garderont de toute imprudence.

p. 111 Lorsque N. B. Père défend les entretiens frivoles in omnibus locis, il laisse entendre qu’il est des lieux où les bonnes conversations sont licites et d’autres qui sont privilégiés pour le silence ; il parlera au chapitre XLII des moments privilégiés. La tradition monastique a déterminé de bonne heure qu’un silence absolu devait régner à l’église et au réfectoire, même en dehors des exercices conventuels. On ajoutait, à Cluny et ailleurs, le dortoir et la cuisine régulière, souvent aussi le chapitre, le chauffoir, la sacristie, le cloître, surtout dans sa partie qui avoisine immédiatement l’église. Afin de n’avoir pas à rompre le silence dans ces lieux privilégiés, on avait adopté à Cluny (1) et à Cîteaux toute une langue de signes conventionnels. Saint Benoît prescrit les signes pendant les repas (chap. XXXVIII) ; et déjà chez saint Pacôme on usait en certains cas du même procédé (2).

(1) Udalr., Consuet. Clun., l. II, c. vi. — Bernard., Ordo Clun., P. I, c. xvii. — Constit. Hirsaug., l. I, c. vi-xxv.

(2) Reg., cxvi.

p. 112 Il n’a été question jusqu’ici que du silence de la parole, le seul dont parle formellement N. B. Père. Mais il y a aussi le silence matériel, l’absence de tapage. Une religieuse de la Visitation demandait à saint François de Sales ce qu’elle pourrait bien faire pour parvenir à la perfection. Le saint évêque, qui savait sans doute à qui il s’adressait, lui répondit : « Ma sœur, je crois que le Seigneur vous demande de fermer les portes sans bruit ». Ce qui n’était qu’un conseil tout personnel et enveloppé de malice devient, dans une communauté nombreuse et dans une maison sonore, un conseil universel et toujours opportun. Le silence extérieur des choses est favorable à la prière comme à l’étude ; on ne fait pas facilement son oraison au milieu d’une canonnade... Il n’est peut-être pas superflu de surveiller sa façon de marcher, d’éternuer, de se moucher. Faut-il parler du fracas menaçant par lequel débutent les repas, des éclats de voix à l’intérieur du monastère ou pendant la récréation (3)? Tout cela s’élimine grâce au bon goût, à l’éducation, et lorsque chacun prend conscience qu’il n’est pas seul au monde.

(3) Cf. S. Basil., Reg. brev., cli.

p. 112 Le silence intérieur enfin. Il est la raison même et l’intention de toutes les autres formes de silence. Préparé et facilité par elles, il en est d’ailleurs pratiquement très distinct. Certaines âmes n’aiment pas le bruit extérieur et ne se répandent pas en conversations sans fin ; jamais pourtant le silence ne s’établit en elles ; derrière le mutisme des lèvres, c’est un vacarme continu de voix intérieures, dans la proportion même des passions immortifiées. Lorsque le Seigneur voulait affirmer le bonheur et la simplicité de la contemplation, il disait à Marthe : Martha, Martha, sollicita es et turbaris erga plurima; n’est-ce pas le reproche qu’il a le plus souvent l’occasion de nous adresser? Nous est-il arrivé parfois d’essayer de passer en revue, dans un examen rapide, l’infinie variété des objets et des spectacles qui viennent se placer dans le champ de notre vision intérieure? Des souvenirs, des rancunes, des projets, des regrets, des recherches de vanité, des émotions de colère, des irritations, des scrupules : de combien de souffles et de combien de vagues est remué ce monde de notre vie secrète ! Tel frère que nous apercevons nous rappelle soudain une longue série d’expériences ; et nous nous en allons sur cette sotte piste, si loin, si longtemps, que nous ne nous retrouvons plus. Un incident de détail suffit pour provoquer tout un roman. Quelquefois, c’est une petite scène douce où nous revoyons le passé, où nous ressuscitons ses joies et ses relations. Salle des pas perdus, cinématographe, phonographe, caléïdoscope, notre âme devient tout cela. La distraction grave n’est pas celle que nous accusons d’habitude, une parenthèse rapide et épisodique dans notre vie ; c’est celle qui engage notre activité entière dans une direction étrangère à Dieu.

p. 113 Et l’intention profonde du silence est de libérer l’âme, de lui rendre forces et loisir pour adhérer au Seigneur. Il affranchit l’âme, comme l’obéissance donne toute sa maîtrise à la volonté. Il a, comme le travail, la double efficacité de nous soustraire à la basse attraction de nos penchants sensibles et de nous fixer dans le bien. Il nous établit peu à peu dans une région sereine, sapientum templa serena, où nous sommes capables de parler à Dieu et d’entendre sa voix. Le silence soutient donc à son tour une affinité avec la foi et la charité. Et de même qu’on ne nous demande pas l’obéissance pour la servitude, on ne nous demande pas non plus le silence dans un parti pris de vexation : toutes ces limitations tutélaires sont autre chose que des retranchements. Le silence est œuvre festive ; et c’est pourquoi, selon les anciens coutumiers, on l’observait rigoureusement les jours de fête : propter festivitatis reverentiam. Or, dans l’âme chrétienne, la fête est de tous les jours.

Texto latino: edición de Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, sin las referencias bíblicas entre corchetes ni las notas del editor. Numeración usual de los versículos. · Versión castellana, Barcelona, V. Torras y J. Corominas, 1850 (ortografía de la época). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error