La Regla de san Benito
Capítulo 66
De Ostiario MonasteriiDel Portero del Monasterio
Sobre todo el capítulo
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 66
col.899 Cum ostiarii monasterii sint. veluti congregationis custodes, non nisi præcipuis olim et dignioribus hoc munus credebatur : unde et S. Benedictus postquam de ordinando abbate, deque præposito monasterii tractavit, consequenter de ostiariis tanquam post ipsos dignissimis disseruit. Et certe in Thebaidis monasterio magni Isidori erat presbyter janitor, teste Palladio (Laus., c. 71); sive, ut loquitur Rufinus (Lib. ii de Vitis Patr., cap. 17) senior vir gravis, et de primis electus. S. Willibaldus, ex decem annis, quibus in Cassinensi monasterio vixit monachus, primo anno ecclesiæ cubicularius , secundo decanus, reliquis octo portarius constitutus dicitur, in ejus Vita, n. 25 (Sæc. iii, part. ii). S. Veremundus abbas Hyrachensis prius monasterii sui janitor exstiterat, uti legimus in ejus Vita, n. 8(Bolland., 8 Mart.). In monasterio S. Theoderici prope Remos Eilbertus, qui postea abbas Marriliacensis exstitit, ostiarii officio fungebatur, testante Everhelmo in Vita S. Popponis, n. 13 (Bolland., 25 Januar.). In Tegernsensi S. Quirini Fromundus janitor unus ex præcipuis cœnobii sui monachis fuisse colligitur ex epistola quam scripsit ad Theodulum episcopum (Anal. tom. IV), qua se excusat quod ratione sui officii ad synodum proficisci haud potuerit. Idem dicendum de Ingelbaudo Vindocinensi portario (Miscel. Bal. tom. II), qui cum Frotmundo priore pro causis sui monasterii ad Urbanum papam II missus fuit. Sed his missis ad Regulæ textum veniamus.
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 66
p. 528 DU PORTIER DU MONASTÈRE
p. 528 L’ordre intérieur du monastère et sa paix ne demeurent assurés qu’à la condition que les relations avec le dehors soient contrôlées et réglées par un service vigilant : celui du portier. N. B. Père complète donc simplement toute cette portion de sa Règle en lui consacrant ici quelques lignes. Depuis longtemps et presque partout, c’est la plus humble des charges ; on l’abandonne à des frères convers ou à des serviteurs : cependant les anciens, nous le verrons, l’envisageaient bien autrement. C’est encore le dessein de recommander une fois de plus et de sauvegarder la clôture et la stabilité monastiques qui a dicté à saint Benoît la seconde partie du chapitre, si disparate de prime abord. Mais le rapprochement lui était suggéré par la source même où il a puisé presque tous les éléments de ce chapitre : le chapitre xvii de l'Historia monachorum de Rufin (1).
(1) Il s’agit du monastère de l’Abbé Isidore, en Thébaïde : Intrinsecus putei plures, horti irrigui, omnium quoque pomorum arborumque paradisi, et quaecumque necessaria usibus erant sufficienter, imo et abundanter provisa; ab hoc ut nulli monachorum habitantium intrinsecus, necessitas ulla fieret exeundi foras ad aliquid requirendum. Senior quidam, vir gravis, et de primis electus, ad januam sedens, hoc habebat officii ut adventantes ea lege suscipiat, qua ingressi ultra non exeant... Hic ergo senior in janua, ubi ipse commanet, adhaerentem sibi habebat hospitalem cellulam, in qua adventantes hospitio recipiat et omni humanitate refoveat (Vitae Patrum, II, xvii. Rosweyde, p. 475-476). Au chapitre ii, Rufin avait écrit : Plantavit (Hor) hanc silvam, ut ibi fratres, quos inibi congregare cupiebat, non haberent necessitatem ligni gratia longius evagandi (Rosweyde, p. 457).
Ad portam Monasterii ponatur senex sapiens, qui sciat accipere responsum et reddere, et cujus maturitas eum non sinat vagari.
Se pondrá á la puerta del monasterio un monge anciano, y discreto, que sepa dar un recado, y responder á él, y cuya madurez no le permita vaguear.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 66.1
col.901 Ad portam monasterii.] Ex primo hujus capitis vocabulo Haeftenus (Lib. iii, tract. 7, disq. 5) colligit ex mente S. legislatoris non plures in monasterio, sed unicam duntaxat januam esse constituendam; id quod etiam statuit Justinianus imperator in novella 133 : « Et primum quidem ne monasterium multos habeat aditus, sed unum tantum, aut duos forte. »
col.901 Ponatur senex sapiens.] « Notandum, inquit Smaragdus, quia non dixit : Ad portam ponatur senex ætate; sed ait : Ponatur senex moribus sapiens : ubi datur intelligi quia non ætas in portario quærenda est corporis, sed sapientia et intellectus. » Smaragdum sequitur Joannes Craesbeeck, similiter Cassinenses (Decl. Cassin., cap. 66) ad hoc caput declarantes non tam ætate quam moribus ostiarium esse instituendum. At refragatur tam communis commentatorum sententia quam antiqua veterum monachorum praxis. Nam licet in divinis Scripturis senex idem significet ac sapiens, ut ex SS. Ambrosio et Gregorio hic notat Hildemarus, « tamen S. Benedictus, addit idem auctor, in hoc loco duo vult ut habeat, et senectutem per ætatem, et sapientiam per vitam. Nam quare vult duo, manifestat inferius cum dicit : Ut sciat accipere responsum et reddere, cujus maturitas eum non sinat vagari. In eo quod dicit : sciat accipere responsum et dare, attinet ad sapientem; in eo quod dicit : cujus maturitas, attinet ad ætatem. » Hildemaro subscribit Bernardus Cassinensis his verbis : « In hoc textu tria dicit (S. Benedictus), quod sit senex, sapiens, maturus. Senex morigeratus, sapiens, affabilis et discretus, maturus, stabilis et firmus..... Senex iste annosus si sequentes duas haberet conditiones, janitor esse deberet; sed si non potest annosus talis haberi, habeatur ad minus sapiens et maturus; nam ad sapientiam pertinet quod dicit in littera : qui sciat accipere responsum et reddere; ad maturitatem : cujus maturitas non sinat eum vagari foras. » Bernardum exscribit in primo commentario Boherius. Eadem est sententia Nicolai de Fractura, Joannis de Turrecremata, Matthiæ Lamberti, Hugonis Menardi, Benedicti Haefteni et Nicolai Bravi : cui omnem dubitationis locum adimit id quod postea subdit S. Benedictus : qui portarius si indiget solatio, juniorem fratrem accipiat : qui haud dubium, licet sit ætate junior, senior tamen debet esse moribus ; alioquin ad portam non esset ponendus.
col.901 Confirmat hanc sententiam veterum monachorum praxis, qui non solum moribus, sed etiam ætate senes ad portam constituebant, ut patet ex Rufino supra citato, et ex Regula Magistri præcipientis (Cap. 95), ut « duobus fratribus ætate decrepitis cellà intra regias monasterii prope constituatur, qui deputati ibi, et claudant monasterium omni hora post exeuntes , aperiant ingredientibus, et advenientes nuntient abbati. » Ex Regula Cujusdam ad virgines (Cap. 3) : « Portariæ seu ostiariæ monasterii tales esse debent, quæ omnium simul mercedem ædificent; ætate senili, quibus mundus silet, quæ jam ex præsentibus pompis nihil desiderent. » Et ex Justiniani novella 133 : « Ut portæ assistant viri ætate graves et casti, neque non omnium testimonio comprobati. »
col.902 Quare autem ad portam senes sint constituendi explicat Gerardus Belga monachus his verbis : « Expedit enim : 1° propter firmandam in perfectione senum sanctam humilitatem, quando vile vulgo censetur, et cætera inutilem senem ; 2° propter ædificationem, quando etiam ad portam et in atriis domus Dei omnes observant loci et incolarum sanctitatem ; 3° propter necessitatem, quia oportet ad aditum omnem hominem excubare circumspectum et vigilem, qui omnem a cœnobio excludat sæculi rumorem, omnem a porta abigat curiositatem. »
col.902 Sed jam pene obsolevit apud monachos tam sancta et laudabilis consuetudo; vixque offendes unum monasterium in quo non dicam senex sapiens, sed ne monachus quidem constituatur ostiarius : quin pro magno reputatur si fratri laico, sive, ut vocant, converso, hoc munus injungatur. Quandonam vero desierit, omnino me fugit. Certe Cluniacensibus jam olim objecerant Cistercienses, quod in hac parte a Regulæ præscripto deflexissent : quibus Petrus Venerabilis ad S. Bernardum scribens ita respondit (Lib. i, epist. 28) : « Nos autem ad portam portarium cur poneremus, qui nec portam habemus? Portæ quippe nostræ non clauduntur per diem, sed assidue patentes, sine personæ discretione, introitum advenientibus præbent. Nec necesse est aliquem pulsare, nec necesse est aliquem clamare, quia non tantum murorum aditum, sed etiam hospitii introitum apertum invenit, et illico recumbens, universa parata reperit. Ne cogantur vero fratres extra domos proprias manere, sapientem et honestum famulum juxta manere et jacere faciamus, qui meridianis horis, sive illis quibus ostia cuncta monasterii ex consuetudine clauduntur, pulsantibus vel clamantibus non tantum vocis clamore quantum obsequii exhibitione respondeat. » Singulare prorsus exemplum, cui an simile reperire sit valde ambigo. Longe alia erat in monasterio ad Jordanem sito agendi ratio ; in eo siquidem, teste Sophronio in Vita S. Mariæ Ægyptiacæ, c. 5 (Lib. i de Vit. Patr.) : « Regia nunquam aperiebatur, sed semper erat clausa, et absque ulla perturbatione monachi cursum suum explebant : nec enim erat licitum aperire aliquando, nisi fortassis monachus propter aliquod opus necessarium adveniebat. » Eadem viguisse consuetudo videtur in monasterio abbatis Isidori in Thebaide (Pallad., Laus. c. 72), ubi « erat presbyter janitor, qui nullum permittebat egredi, neque alium ingredi, præterquam si quis vellet usque ad mortem illic permanere, nusquam progrediens. » Ipsi vero Cistercienses, quibus respondebat præfatus Petrus Venerabilis, in capitulo generali anni 1217 (Lib. Institut., dist. 7, c. 10) hæc diffinierunt : « Ad ostia claustri in majoribus congregationibus duo monachi, vel unus monachus et conversus vicissim sedeant, qui sæculares claustrum ingredi volentes diligenter et honeste studeant amovere, ibidem canonicas horas solventes, qui etiam loqui cum illis poterunt quos ab ingressu claustri amovebunt, etc..... In minoribus autem congregationibus unum maturis moribus ad hoc sufficiat deputari, etc. »
col.902 Qui sciat accipere responsum et reddere.] Accipere responsum, inquit Menardus, est concipere advenientis voluntatem, quam ab eo sciscitatus fuerit.
col.902 Cujus maturitas non sinat eum vagari.] Regula Cujusdam ad virgines addit (Cap. 3) : « Fabulis quas ad portam vel a sæcularibus, vel a quibuslibet audierint, nullatenus aurem accommodent : et si nolentes audierint, vel intellexerint, nullatenus consodalibus suis referant. »
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 66.1-66.5
p. 528 De ostiario monasterii. — Ad portam monasterii ponatur senex sapiens, qui sciat accipere responsum et reddere, cujus maturitas eum non sinat vagari. Qui portarius cellam debet habere juxta portam, ut venientes semper praesentem inveniant a quo responsum accipiant. Et mox ut aliquis pulsaverit aut pauper clamaverit, « Deo gratias » respondeat, aut benedicat; et cum omni mansuetudine timoris Dei reddat responsum festinanter, cum fervore caritatis. Qui portarius, si indiget solatio, juniorem fratrem accipiat.
p. 529 Remarquons que N. B. Père parle au singulier de la porte du monastère. Il est en effet traditionnel (1) qu’une seule porte (avec une seconde ordinairement pour les services intérieurs et les charrois) donne accès au monastère : c’est une garantie de notre clôture. Et, pour surveiller cette porte, la Règle institue un portier. Ce n’est pas un « concierge » : il ne doit en avoir ni le nom ni les mœurs. Saint Benoît ne veut pas qu’on mette là le premier venu. Il y a trois points où le monastère entre en contact avec l’extérieur : l’hôtellerie, la porterie, les parloirs. Les parloirs n’ont d’autres titulaires que les frères dont les parents ou les amis sont un peu voisins du monastère et multiplient leurs visites. Nous avons parlé, en commentant le chapitre LIII, des dangers spéciaux de l’hôtelier ; il faudrait répéter les mêmes remarques au sujet du portier, dont la fonction est tout aussi délicate.
(1) La 133e novelle de Justinien (c. i : Collatio IX, tit. XVI) légiférait ainsi : Volumus... non plurimos esse in monasterium ingressus sed unum, aut secundum forte; et adstare januae viros senes et castos et testimonii boni ex omnibus, qui quidem neque reverendissimis monachis concedant sine abbatis voluntate exire monasterium... Sitque cautissima maceria munitum monasterium, ut nullus exitus aliunde nisi per januas sit.
p. 529 C’est lui qui, le premier, est mis en rapport avec les hôtes. Anciennement même, sa charge coïncidait parfois avec celle d’hôtelier (2). Avec les hôtes, ce sont les familiers, les touristes, les pénitents, les pèlerins, les pauvres enfin, qui se présentent à la porterie ; et souvent le portier reçoit l’obédience de faire les distributions d’aumônes aux indigents (3). Dans un grand monastère, la porterie n’est jamais une sinécure ; elle est une source abondante de mortification et de démission de soi-même. Un heureux tempérament n’y suffirait pas : il faut de la vertu surnaturelle, pour être accueillant toujours et toujours de belle humeur, pour savoir se taire, comme pour savoir parler à propos. Si le portier n’a pas un réel amour du silence, sa cellule ne sera qu’un lieu de vains bavardages et de cancans. C’est là que s’enregistreront toutes les nouvelles du dehors et que, peut-être, les moines viendront les recueillir ; c’est de là aussi que s’échapperont certains détails, plus ou moins travestis, de la vie du dedans. A Dieu ne plaise que le portier se fasse jamais le truchement irrégulier entre les religieux et les mondains ! Ajoutons qu’il ne doit manquer ni de tact, ni d’esprit de discernement, afin de reconnaître avec promptitude à quelles personnes il a affaire, deviner comment il doit traiter chacun et rendre à tous le service qui convient : Sapiens, qui sciat accipere responsum et reddere. Responsum a souvent dans le langage du temps le sens d’affaire, de message, de « commission » comme nous disons vulgairement (1).
(2) Cassien écrivait du postulant : Deputatur seniori, qui seorsum haud longe a vestibulo monasterii commanens habet curam peregrinorum atque advenientium deputatam eisque omnem diligentiam susceptionis et humanitatis inpendit (Inst., IV, vii).
(3) Il en était ainsi à Cîteaux (selon le chap. cxx des Us), à Bursfeld, etc.
(1) Au chapitre li, saint Benoît écrivait : Frater qui pro quovis responso proficiscitur... Et S. Grégoire le Grand : Mos etenim cellae fuit, ut quotiens ad responsum aliquod egrederentur fratres... (Dial., l. II, c. xii). — Cf. Du Cange, Glossarium.
p. 530 L’âge d’un portier n’est pas indifférent. S’il est trop vieux, son fardeau lui devient facilement intolérable et il est exposé à se défaire trop prestement de tous ceux qui viennent déranger sa lecture ou sa quiétude. S’il est trop jeune, il n’impose pas le respect et la réserve ; il distingue mal ceux qu’il faut accueillir et ceux qu’il faut écarter. La dissipation de la jeunesse l’entraîne à vaguer un peu partout ; lui qui ouvre la porte aux autres, il pourrait bien, s’il n’a que peu de conscience, se l’ouvrir à lui-même et se persuader qu’il a besoin, pour la dilatation de sa vie ou même pour sa contemplation, d’une petite excursion dans le voisinage. Certains goûts de lecture et de prière, avec un petit travail manuel, aideront le portier à l’amour de la clôture parfaite (2). Un grand nombre de visiteurs ne pourront juger le monastère que d’après l’accueil qu’ils auront reçu à la porterie : c’est un motif de plus pour que tout y soit digne et édifiant.
(2) La Regula cujusdam ad virgines trace un joli portrait des religieuses chargées de garder la porte : ... Aetate senili; quibus mundus silet; quae jam ex praesentibus pompis nihil desiderent; sed in toto cordis affectu Creatori inhaerentes singulae dicant : Mihi autem adhaerere Deo bonum est, ponere in Deo spem meam... Sint mentis suae statu firmissimae, ut Domino cum Propheta orando dicant : Averte oculos nostros, ne videant vanitatem... Tale semper supervenientibus ostendant exemplum, ut et foris ab extraneis nomen Domini glorificetur, ...et intus a consodalibus suis mercedis praeparent lucra, dum omnium vice foris gerunt curam (iii).
p. 530 Les commentateurs se demandent si N. B. Père réclame vraiment un « vieillard » ; la plupart le pensent, et beaucoup de témoignages historiques semblent leur donner raison ; d’autant que saint Benoît lui-même prescrit d’accorder comme aide au portier « un plus jeune frère ». On peut se contenter néanmoins de la maturité de l’âge et de celle que donne la prudence. Chez les Pères d’Orient, le portier était parfois l’un des rares prêtres de la maison. Partout, et pour toutes les raisons que nous venons de dire : sécurité du monastère, bon renom, édification des étrangers, cette charge était considérée comme l’une des premières ; rappelons-nous que l’Église a institué un ordre spécial de clercs pour garder la porte de ses temples. Le concile d’Aix-la-Chapelle de 817 réclamait qu’on fît choix de frères instruits. Et D. Calmet insinue que le fait d’abandonner la porterie à des laïcs est l’indice d’une diminution de sens monastique. C’est peut-être un peu sévère. Pierre le Vénérable, dans sa controverse avec Cîteaux, avouait ne pas comprendre à quoi bon immobiliser un religieux à la porterie, puisque, disait-il, il n’y a, pour ainsi parler, pas de portes à Cluny ; puisque les portes du monastère sont presque toujours ouvertes à tout venant ; il suffit, ajoutait-il, qu’un « honnête serviteur » les garde aux heures où elles doivent cependant être fermées (1). Les Cisterciens plaçaient à la porterie un religieux de chœur et un convers. Souhaitons de pouvoir faire de même dans nos monastères.
(1) Epist., l. I, Ep. XXVIII. P. L., CLXXXIX, 134.
p. 531 Le portier aura sa cellule tout près de la porte : cela s’impose. On ne l’y attache pas avec une chaîne, comme le faisaient les Romains, mais la charité et la prévoyance demandent qu’il reste fidèle à son poste, afin que les survenants trouvent toujours quelqu’un qui leur réponde et avec qui ils puissent traiter : a quo responsum accipiant. Il est probable que, chez saint Benoît, le portier disait certaines parties de l’office et faisait la lectio divina dans sa cellule ; mais, comme la porte demeurait close toute la nuit et même à certaines heures du jour, par exemple peut-être pendant les repas, le portier n’était pas complètement exclu des exercices conventuels (2). Au reste, N. B. Père permet qu’on lui donne comme aide un frère plus jeune, qui fera les commissions, qui le remplacera au besoin, mais sans le décharger de sa responsabilité : car il demeure titulaire.
(2) Cfr. Reg. Magistri, xcv.
p. 531 La Règle entre ensuite dans quelques détails sur la fonction du portier. Lorsque quelqu’un frappe, ou bien lorsqu’un pauvre, n’ayant autre chose à réclamer que l’aumône, pousse un cri pour avertir de sa présence, il faut que, sans le moindre retard, le portier réponde Deo gratias ou bien qu’il bénisse. Nous avons dit, au chapitre LXIII, ce qu’il convient d’entendre par cette bénédiction. Et nous ne croyons pas qu’il y ait lieu de se demander, ni surtout qu’il soit possible de savoir, si la formule Deo gratias était réservée aux pauvres, l’autre aux riches, ou bien inversement (3). Mais ce qu’il faut retenir, c’est la recommandation de « rendre réponse » avec toute la douceur possible, toute la mansuétude qui vient de la crainte de Dieu, et en même temps avec l’empressement et la sainte ardeur de la charité. Il est si naturel aux gens poursuivis et pressés de s’impatienter et, selon la formule courante, de secouer leur monde ! Afin de trouver toujours à l’heure opportune le secret de cette hâte tranquille, le portier se souviendra que c’est Dieu lui-même qui se voile dans la personne des hôtes. Et s’il survient quelqu’un à qui l’on ne s’attend pas, qui semble être de trop, il devra donc recevoir le même accueil affectueux, en souvenir du treizième pauvre de saint Grégoire ou du mendiant de saint Martin.
(3) Quelques manuscrits ont aut Benedic.
Qui Portarius cellam debet habere juxta portam, ut venientes semper præsentem inveniant, a quo responsum accipiant.
Debe este portero tener la celda junto á la puerta para que los que vienen de fuera, hallen siempre quien les responda.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 66.2
col.903 Qui portarius cellam debet habere juxta portam, ut venientes semper præsentem inveniant.] Ex mente ergo S. Benedicti nullo unquam tempore ab ostio recedere debet janitor; sed Regula Magistri præscribit (Cap. 95), « ut horis quibus oportet in monasterio legere, seratis regiis, congregationi se jungant, ut legentes audiant, et cum ad opus divinum oratorii index sonaverit, seratis item regiis, ad opus Dei oratorio præsententur. » Optima sane institutio, ut nullus ab officio abesse permittatur.
col.903 A quo responsum accipiant.] Non dixit qui monasterii januas aperiat, neque enim omni venienti monasterii aditus patere debet, nec nisi post acceptum ab abbate responsum ostium aperiri : saltem hæc olim erat « consuetudo Cassinensis monasterii, quod adventus hospitum undecunque venientium, antequam intrent, pandatur abbati, vel ipsius locum tenenti, » ut scribit Nicolaus de Fractura. Sed et in libro Usuum Cisterciensium præscribitur (Cap. 120), « Quod si de vicinis vel notis aliquis ad portam venerit, postquam quid velit cognoverit, extra portam eum demorari faciat, donec ab abbate quid de eo agatur cognoscat. Si autem talis fuerit quem nec nuntiare, nec ibi remanere deceat, intrare et quo vult ire permittat. » Huc facit quod in Vita S. Alexandri acœmeti abbatis lego (Bolland., 15 Januar.), quod nimirum ad monasterium Petri fratris sui veniens, « fratre uno secum assumpto, januam pulsat. Janitor vero, præstolare, inquit, tantisper; sine primum ad præpositum referam, et tunc ingredieris. » Erat autem ad januam fenestella, per quam ostiarius venientes respiciebat et alloquebatur, ut patet tum ex Vita S. Agili abbatis Resbacensis, cap. 20 (Sæc. ii Ben.) : « Audivit ad portam monasterii veluti plangentis hominis exilem vocem, apertaque fenestra, quæ portæ inhærebat, cernit ante fores pauperem jacere ulceribus plenum ; » tum ex Vita S. Eudociæ, n. 29 (Bolland., 1 Mart.), ubi Philostratus quidam sub monachi habitu « progressus ad ejusdem Parthenonis occlusas fores, cum ostium pulsasset, adfuit puella janitrix una e loci virginibus, quæ aperta non plane fenestella januæ, per rimulam vocis transmissioni solius exiliter patentem, alio converso vultu breviter interrogavit quis et quid ibi quærens ostium pulsasset ? Ille consueta monachorum formula respondet : Peccator sum vestrarum precum consortium et benedictionem petens. »
Et mox ut aliquis pulsaverit aut pauper clamaverit, Deo gratias respondeat, aut benedicat;
Luego que llamáre alguno ó que clamáre algun pobre, responderá: Deo gratias, ó Benedicite,
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 66.3
col.903 Et mox ut aliquis pulsaverit, aut pauper clamaverit, Deo gratias respondeat, aut benedicat.] Concors commentatorum sententia est S. Benedictum duo hominum genera designasse, divitum scilicet et pauperum : nam pauper clamat, dives pulsat, ut loquitur Hildemarus. Quibus proinde duplicem assignat responsionem ; ut pauperi dicatur Deo gratias, diviti benedicat, pro benedic, imperative, ut exponit idem Hildemarus ; vel benedicat me paternitas vestra , ut Turrecremata, qui hanc benedictionis petitionem ab ecclesiasticis personis alicujus auctoritatis duntaxat faciendam dicit : sæcularibus vero vel ecclesiasticis non tantæ auctoritatis Deo gratias esse respondendum. Aliter tamen Smaragdus, Hildemarus, et alii, qui uno ore Deo gratias ad pauperes, benedicat ad divites seu potentes attinere asserunt. Et certe moris erat apud veteres monachos non solum ab ecclesiasticis, sed etiam ab aliis maxime monachis benedictionem postulare. Cistercienses utrumque usurpabant, et Deo gratias, et benedicite : primum, audito pulsantis seu clamantis voce aut signo ; secundum, cum ad eum accederent : « Cum hospes pulsaverit, inquit liber Usuum (Cap. 120), responso Deo gratias januam aperiat; et postquam benedicite dixerit, humiliter quis sit vel quid velit ab eo requirat. » Et infra : « Quod si dum hora in ecclesia celebratur hospes ad portam pulsaverit, more solito Deo gratias, et benedicite dicat. » Eadem exstitit etiam Bursfeldensium consuetudo.
col.904 Posset etiam aliter intelligi istud benedicat, ut scilicet ostiarius venienti benedictionem tribueret : solebant quippe veteres monachi ad aliquod monasterium hospitaturi venientes, in ipso accessu de foris benedictionem petere dicentes benedic, vel aliquid hujusmodi, ut patet ex citata Vita S. Eudociæ, et ex Regula Magistri, cap. 1. Cui expositioni favet antiqua versio Gallica Joannis de Précis, ita reddens, ou dogne beneisson; et alia recentior, ou qu'il donne quelque parole de bénédiction. At prior expositio, quæ omnium fere est commentatorum, præstat, monasticæ humilitati magis consentanea, et ad S. Benedicti mentem magis accedens. Nam cap. 53 ab obvio hospite vult peti benedictionem : unde etiam S. Benedictus Anianensis in sua Regularum Concordia pro benedicat legit benedic.
col.904 Antiqua alia versio Gallica alium sensum hujus vocis reddit, quasi janitor aliquam ad Deum precem funderet, ita nimirum vertit, ou benere Dieu. Similiter Guido Juvenalis, ou bénisse comme disant : Benedicamus Domino. Idem habet alia recentior Gallica versio.
col.904 Aliter etiam Boherius : « Hic benedicere ponitur pro bona verba dicere, ut dicat pulsanti : Bene veneritis; vel : Benedictus Deus qui vos huc misit. »
col.904 Quod vero spectat ad vocem Deo gratias, ea olim utebantur in occursibus et congressionibus Christiani, uti observat Menardus noster ex S. Augustino in psalm. cxxxii, et ex Optato Milevitano lib. ii contra Parmen. Usitatam etiam a priscis monachis docet Haeftenus lib. iii, tract. 4, disq. 7. Sed et Boherius in secundo commentario ad hunc locum ita scribit : « Hoc salutare verbum semper est in ore fratrum, ut ipse vidi, cœnobiorum Patris Benedicti, Cassinensis scilicet, Sublacensis, et Specus : et est forsan responsio ad benedicite, de quo legitur supra de ordine congregationis. »
et cum omni mansuetudine timoris Dei reddat responsum festinanter, cum fervore charitatis.
y con una dulzura acompañada del temor de Dios, y del fervor de la caridad, responderá con prontitud.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 66.4
col.904 Et cum omni mansuetudine timoris Dei reddat responsum festinanter cum fervore charitatis.] Ita fere Orientalis Regula (Cap. 26) : « Ostiarii cura sit ut omnes advenientes intra januas recipiat, dans eis responsum honestum cum humilitate et reverentia, ac statim nuntians vel abbati vel senioribus quis venerit et quid petierit, nec ullus extraneorum patiatur injuriam. » Alia janitoris munia S. Benedictus non declarat, quapropter ea aliunde repetere oportet.
col.904 Primum erat hospitum cura, eisque præparandi cibos, ut docet Hildemarus ad hunc locum his verbis : « Antiquitus qui coquinam abbatis faciebant, ipsi etiam erant portarii ; quia tunc non erat multitudo hospitum venientium ad monasterium ; et ideo illi poterant hoc facere. » Coquina vero abbatis et hospitum ex Regula eadem erat. Sed clarius S. Isidorus (Cap. 19) : « Ad janitorem pertinebit cura hospitum, custodia exterorum claustrorum. »
col.904 Alterum erat eleemosynarum distributio, ut videre est in libro Usuum Cisterciensium (Cap. 120) : « Portarius vero debet habere panes in cella sua ad distribuendum transeuntibus. » Et infra : Portarius « cum servitoribus solet comedere, et solatium ejus interim portam servare, et eleemosynam transeuntibus dare : qui solet etiam vasa sua ad colligendas reliquias ciborum in coquinam deferre, et pulmenta defunctorum, et cætera quæ cellerarius dederit in ipsis recipere : qui postquam a refectione surrexit, debet ad portam pauperibus distribuere : quam distributionem non debet propter subsequens opus Dei dimittere ; sed paucis utens verbis et moderatis, citius quod inceperat perficere. » Et in Cæremoniali Bursfeldensium (Dist. 2, c. 11) : « Ad officium portarii pertinet eleemosynas mendicantibus erogare : unde et reliquias de refectione fratrum, et hospitum et coquinæ colligere debet, et distribuere petentibus. » Hinc etiam Hildemarus ad hunc locum : Ostiarius , « si pauper fuerit, innuit illi ut ad hospitalem vadat. » Qui scilicet prope monasterium ad receptionem pauperum constructus erat.
col.905 Præterea Regula Magistri ostiariis animalium curam committit : « Annonam canum a cellerario ipsi incipiant, et eis cum aqua vel culinæ remanente juscello ministrent. Animalium intra monasterium curas, adjuncto in septimana illorum hebdomadariorum solatio, ipsi impleant, et regiæ munditias exerceant. »
col.905 Denique in Resbacensi monasterio sub S. Agilo abbate (Sæc. ii Ben.), « consuetudo talis erat, quod janitor, ut signum pulsabatur ad completam, confestim portas monasterii firmans ei claves deferebat. »
Qui Portarius, si indiget solatio, juniorem fratrem accipiat.
Si necesitare quien le ayude, se le dará un monge mas jóven que él.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 66.5
col.905 Qui portarius, si indiget solatio, juniorem fratrem accipiat.] In quem locum Richardus de S. Angelo : « Per hoc patet quod ostiarius debet esse monachus, licet in aliquibus monasteriis contrarium observetur ; et male, quia conversatio nostra debet esse secreta, et a laicorum actibus remota. » Porro junioris istius fratris officium erat advenientes abbati nuntiare, dum senex sapiens remaneret cum hospite, et supervenientium reciperet responsa: durum enim foret seni semper currere, quem propter ædificationem et sapientiam magis deceret ad januam remorari, ut cum hospite, si tamen id ejus qualitas exigeret, sederet.
Monasterium autem (si fieri potest) ita debet constitui, ut omnia necessaria, id est, aqua, molendinum, hortus, vel artes diversæ intra Monasterium exerceantur,
Si posible fuere, se debe edificar el monasterio de modo que tenga dentro todo lo necesario; esto es, agua, molino, huerta, panadería, y otras piezas donde se puedan ejercer diversos oficios,
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 66.6
col.905 Monasterium autem, si fieri possit, ita debet construi, ut aqua.] Scilicet fons, puteus, aut cisterna.
col.905 Molendinum.] Ad molendum triticum.
col.905 Hortus.] De quo etiam Regula S. Isidori (Cap. 1): « Hortulus sane intra monasterium sit inclusus, quatenus dum intus monachi operantur, nulla occasione exterius evagentur. » Et infra (Cap. 6) : « Hortos olerum, vel apparatus ciborum propriis sibi manibus exerceant. » Nihilo tamen minus ad hoc officium unus specialiter deputabatur; de quo in eadem Regula (Cap. 19): « Ad hortolanum pertinebit munitio custodiaque hortorum, alvearia apum, cura seminum diversorum, ac denuntiatio quid, quando oporteat in hortis seri aut plantari. » Istud officium laudabiliter exercuit in Corbeiensi monasterio S. Adalardus, teste Paschasio; in Laudunensi Lanfredus ex Vita S. Salabergæ, et in Rotonensi Condelucus ex libro de Gestis SS. Rotonensium. Vide Udalricum, lib. iii, c. 20.
col.905 Pistrinum.] De quo Hildemarus : « Pistrinum quasi pilitrinum, quia pilo antea tundebant granum : unde et apud veteres non molitores, sed pistores dicti, quasi pinsores, a pinsandis granis frumenti; molæ enim usus nondum erat, sed granum pilo findebant : unde et Virgilius:
col.905 Nunc torrete fruges flamma, nunc frangite saxo. Ubi pistrinum a molendino distinguere videtur. Et certe : « Antiquitus ipsum molendinum vocabatur pistrinum, eo quod frumenta non molebantur, sed tundebantur, » inquit Paulus Augustinus a Janua, qui etiam scribit in nullo Cassinensi codice ms. reperiri pistrinum. Præterea S. Isidorus artem pistoriam a confectione massæ et panis distinguit in Regula (Cap. 19), ubi illam laicis, istam fratribus committit : « Ars pistoria ad laicos pertinebit; ipsi enim triticum purgent, ipsi ex more molant. Massam tantumdem monachi conficiant, et panem sibi propriis manibus ipsi faciant. Porro pro hospitibus et infirmis laici faciant panes. » Ex his forte suspicabitur nonnemo additum esse in Regula pistrinum, maxime cum desit in codicibus Cassinensibus : exstat tamen in vetustissimo codice Oxoniensi, in textu Hildemari, et Smaragdi Floriacensis, in Concordia Benedicti Anianensis, et omnibus nostris mss. Sed quidquid sit, certe utrumque a nostris usitatum fuit; nam et granum molebant sive tundebant, et farinam ipsi miscebant; ut patet ex supradictis ad caput 48, et insuper ex mss. Germaniæ Consuetudinibus, in quibus lego : « Fratres interdum generaliter intrant pistrinum, pastamque propriis manibus præparant, et temperant ad faciendos panes. » Quinimo pistoris officium hebdomadatim exercebant, ut vidimus supra, cap. 46, patetque ex Vita S. Stephani abbatis Obazinensis, lib. ii, num. 54; communiter tamen id munus uni alicui committebatur, quod in Gellonensi monasterio summa cum humilitate exercuit S. Guillelmus, ejusdem loci fundator et monachus.
col.906 Vel artes diversæ intra monasterium exerceantur.] Tale erat Fuldense cœnobium sub Sturmio abbate, teste Eigile abbate in ejus Vita, num. 20; tale Flaviacense sub S. Geremaro, ex ejus Vita, num. 25; tale Solemniacense ex S. Audoeno in Vita sancti Eligii; tale Lesciense ex Vita S. Hiltrudis, num. 5; tale Centulense ex Hariulfi Chronico, lib. ii, cap. 7; tale Talipiacum ex gestis S. Aldrici, num. 23; tale Sanctigallense ex antiqua ejus delineatione; tale denique Divionense S. Benigni ex ejusdem Chronico. Talia etiam construi volebat monasteria Moguntinum sub Carolo Magno concilium, S. Benedicti præceptum renovans his verbis (Can. 20) : « Dignum et necessarium est, ut missi per quæque loca directi simul cum episcopo uniuscujusque diœcesis perspiciant loca monasteriorum canonicorum pariter et monachorum, similiterque puellarum, si in apto et congruo loco sint posita, ubi necessarium commodum possit acquiri, quod ad utilitatem pertinet monasterii, sicut in S. Regula dicitur : Monasterium autem ita debet constitui, ut omnia necessaria intra monasterium exerceantur, ut non sit necessitas monachis vel clericis vagandi foras, quia omnino non expedit animabus eorum. » Favet quoque Regula Magistri (Cap. 95) : « Omnia necessaria intus intra regias esse oportet, id est, furnum, macinæ, refrigerium, hortus, et omnia necessaria, ut non sit frequens occasio, propter quam fratres multoties foras egressi, sæcularibus mixti, forte a religiosorum oculis visi, ad damnationem potius nostram ab eis pro angelis adoremur, et benedicite nobis non meritis indigne dicatur. » Atque hæc erat veterum monachorum praxis, quam videre est apud Rufinum, de monasterio Isidori abbatis sic loquentem (Lib. ii de Vitis Patr. cap. 17) : « Vidimus et apud Thebaidam etiam Isidori nominatissimum monasterium, amplissimis spatiis circumseptum, muroque circumdatum, in quo habitantibus viris larga præbebantur habitacula. Intrinsecus putei plures, horti irrigui, omnium quoque pomorum arborumque paradisi, et quæcunque necessaria usibus erant, sufficienter, imo et abundanter provisa; ob hoc ut nulli monachorum habitantium intrinsecus necessitas ulla fieret exeundi foras ad aliquid requirendum. »
col.906 Porro S. Benedictus prædicta omnia non absolute requirit, sed conditionate, si possit fieri; cujus mentem ita explicat Hildemarus (Hist. Gallic. Ord. S. Ben. lib. iii, c. 28), ut si prædictorum nonnulla duntaxat desint, nihilominus construatur monasterium; sicque S. Berta in territorio Rhemensi monasterium cum omnibus quæ præcipit S. Benedictus ædificavit, uno excepto molendino, quia deficiebat aqua. Sin autem prædicta omnia defuerint, non ædificetur.
col.906 Cum vero aliquis monasterium ædificare cogitat, quatuor ex Hildemaro providere debet. Primum ut locus in quo construitur nullum patiatur impedimentum a regibus, principibus, episcopis, aliisque magnatibus : qui proinde ab hujusmodi aula remotus sit. Hujus rei eximium habemus exemplum in Vita S. Frodoberti abbatis Cellensis (Sæc. ii Ben.), qui « quanquam plurimi nobilium regionis sanctitati ejus familiarissime cohærerent, ineptum tamen duxit a quoquam illorum partem agri vel prædii postulare; non sibi solum, sed etiam posteris consulens, ne religiosa fraternitas, quam ipse in sacro habitu aggregare cupiebat, a quolibet sæcularium pro loco suæ habitationis quid inquietudinis vel molestiæ pateretur. »
col.907 Secundum, ut monasterium sit ab iis locis remotum, « Ubi feminæ, aut clerici, vel laici causa officii faciendi veniunt, » hoc est iis in locis in quibus causa devotionis aut peregrinationis fit concursus populorum; quia exinde non parum turbatur quies monachorum : unde etiam aliquando exosa majoribus nostris si sic loqui fas sit, sanctorum miracula legimus, eo quod ad suas ecclesias populorum turbas invitaret, ut de Sarlatensibus monachis scribit Gaufredus in Chronici lib. i, quod scilicet S. Pardulfi corpus « illic multarum signis virtutum populorum turbas invitans, monachis tunc ibidem religiosis nauseam ingerebat. » At omni prorsus admiratione dignum videtur quod de S. Hidulfo hanc in rem legimus in Chronico Senoniensi, in cujus templo cum meritis S. Spinuli frequentia virtus divina patraret miracula, « S. Hidulfus suæ inquietationis molestiam, quam ab advenientibus sustinebat, ferre non valebat; licet monasterio suo pro virtutibus sancti, et salinarum quæstu aliquid emolumenti conferri ab illa gente videretur. Vir igitur B. Hidulfus, qui pro divitiis mundi acquirendis paupertatis onus sibi non assumpserat, videns se et suos a proposito suo non modicum affluentia populi deviare, auxilium divinum super hoc duxit requirendum. Ecclesiam tandem B. Gregorii, baculo artus sustentante, ut jam erat vigiliis, et orationibus, et jejuniis satis attenuatus, lento gradu pervenit; doloremque se prementium populorum corde concipiens, cum ad sepulcrum dilecti sui Spinuli pervenisset, orationi incubuit, et quasi vivo loqueretur, sic ait : Gratias agimus Deo Salvatori, o frater Spinule, quod miraculis fidem facientibus, te divinæ majestati adstare certissime credimus, etiam naufragia præsentis sæculi evasisse te, ac cœlesti gloria potiri gaudemus. Sed si frequentia populorum, quam Deus per te huc confluere fecit, aliquandiu pressi fuerimus, non modicum a via regia, quæ ducit ad vitam, nos declinare videbis. Unde te illa obedientia, quam dum viveres nobis intædiabiliter exhibere solebas, admonemus et exhortamur in Domino, ut affluentem et omnium bonorum largitorem Deum pro nobis interpelles, ut repressa inquietudine gentium, et præsentis vitæ fluctuationibus amotis, cursum cœlestis vitæ expedito gressu nobis liceat peragrare. » Addit chronographus : « Videres mortuum, quasi viveret, magistro jubenti obedire, cessantibus signis miraculorum, etc. » Istud exemplum ad morum ædificationem fusius referre libuit. Similes querelas monachorum Casæ Dei adversus S. Robertum refert Bertrandus in tripartito libro miraculorum S. Roberti, dist. 2, n. 8; nam cum ille plurimis coruscaret signis, ex quibus divina turbarentur officia, « Majores natu et ferventiores spiritu ad B. viri sepulcrum accedentes, hujusmodi sermonibus eum convenisse feruntur : Hos, inquiunt, domine pater eremi, squalores vestro ducatu optavimus, et ut delictorum veniam et Redemptoris gratiam consequeremur, gaudentes intravimus : præsentium miraculorum abundantia tanta nobis succrescit divinorum officiorum inopia, ut nec peccata nostra plangere, nec divinas laudes valeamus decenter exsolvere ; vestra ideo nobis impetrent merita, ut his diebus importunitatibus sopitis, cum tranquillitate sic Christo Domino serviamus, ut in futuro veniam delictorum invenire valeamus. Proinde interim cautum est ne quis infirmorum ad sepulcrum accederet, quoniam nec ei amodo valvæ aperirentur, nec obsequia præberentur. » His adde quod de Grandimontensibus narrat Fremonus, scilicet « Petrum secundum Grandimontis abbatem, cum certatim concurrere turbas videret ad sepulcrum S. Stephani, sancto quodam zelo inflammatum expostulasse cum sancto, verbis tamen reverentiæ plenis, quod quam iis præcepisset quietem, ipse turbatum iret : ac demum rogasse, imo simplici quadam innocentia impetrasse, ut desineret miracula patrare, se alioquin ossa ejus refossurum, et in aquam abjecturum. Paruit sanctus successoris imperio, neque, quoad ille vixit, miraculum ullum amplius fecit. Postea Petrus quartus prior cum multa alibi accidere miracula S. Stephani invocatione audiret, veritus ne ea turbam denuo ad Grandimontensem ecclesiam excirent, sancti ossa e tumulo clanculum eximit, atque in claustro recondit, quasi minus exauditum iri preces crederet, quæ ad ipsas reliquias non essent conceptæ. » Aliquid hujusmodi referunt de S. Bernardo et aliis quibusdam sanctis.
col.908 Tertium est, ut monasterium eo in loco construatur, ubi sit aqua, silva, et cætera quæ hic enumerat S. Benedictus, quæque raro offendes in urbibus, in quibus proinde monasteria difficilius sunt construenda. Et certe S. Benedictus nulla aliquando in civitatibus exstruxisse monasteria legitur (Lib. ii Dial.) : Duodecim quidem in Sublacensi solitudine, unum in Cassino monte, alterum juxta urbem Terracinam ædificata ab eo scribit S. Gregorius papa, nullum intra civitatis alicujus muros. S. Maurus in Gallias profectus ad Florum, monasterium illi ædificare cupientem dixisse fertur (In ejus Vita, sæc. i) : « Observatio ordinis nostri summam deposcit quietem et securitatem. » Similiter cum Ansoaldus Pictavorum episcopus S. Filibertum (Vit. S. Filib., sæc. ii) « vellet secum retinere in urbe, et S. Filibertus semper desideraret eremi vastitatem, largiente Domino, Herio maris insulæ locavit cœnobium. » Atque hic passim fuit Majorum nostrorum usus, qui vix ullum in urbibus cœnobium constituisse leguntur. Cistercienses præsertim id præ cæteris vitasse videntur ; nam et in antiquis eorum Institutis hæc reperio (Cap. 1) : « In civitatibus, in castellis aut villis, nulla nostra construenda sunt cœnobia, sed in locis a conversatione hominum semotis. » Idem statutum renovant in Institutionibus, ubi et illud addunt (Dist. 1, c. 1) : « Omnesque ecclesiæ ordinis nostri in honorem B. Mariæ fundentur et dedicentur. »
col.908 Quartum est, ut qui novum aliquod monasterium fundat, illud sufficienti ad victum vestitumque monachorum illic degentium reditu dotet : ex eorum quippe defectu sæpenumero oriri solet inter fratres murmurandi, forisque vagandi occasio, eoque respexisse videtur S. Maurus, cum tam sua quam suæ congregationis auctoritate in suo Andegavensi monasterio numerum centum quadraginta monachorum præfixit, quem nec minuere liceret, nec excedere, « quoniam, inquit Faustus, et res quæ jam tunc ibi delegatæ erant tantorum fratrum numero in his quæ necessaria erant, sufficiebant, et si amplior esset numerus, occasionem patiendæ necessitatis forte inferre potuisset. » Quare et Cistercienses in lib. Institutorum (Cap. 12) volunt, ut « duodecim monachi cum abbate tertio decimo ad cœnobia nova transmittantur, nec tamen ibi destinentur, donec locus libris, domibus, et aliis necessariis aptetur : libris duntaxat Missali, Epistolari, Textu, Regula, libro Usuum, Psalterio, Hymnario, Collectaneo, Antiphonario, Lectionario, Graduali; domibusque, oratorio, refectorio, cella hospitum, et portarii : necessariis etiam temporalibus, ut et vivere, et regulam ibidem statim valeant observare. » Idem repetunt in libro Institutionum, dist. 1, c. 6. Idem etiam decernunt Carthusienses in nova Collectione Statutorum, part. ii, c. 21, n. 3. Verum, sicut cavendum ne monasterio fundando desint necessaria, ita vicissim providendum est ne abundent superflua. Præclara sunt hanc in rem monita quæ suis Corbeiensibus in Saxonia tum primum positis dabant eximii abbates S. Adalardus, et germanus ejus Venerabilis Wala (Lib. i de vita Walæ, c. 18, sæc. iv), cum monasterii fundamenta jacerent : « Tria ista, inquit Paschasius, omnino monebant, ne rebus multum ditescere gauderent, neque divitias appeterent, ut in eis cor apponerent : sed omnino delicias et voluptates, ac si venena fugerent : ad ultimum, ne ullis ac si pro religione honoribus et fastu delectarentur superbiæ, ne forte ex toto latescerent, et in vacuum deperirent, sicut in Galliis multas deperiisse ecclesias bene olim fundatas cernimus. » Et infra (Cap. 19) : « Monebant enim ne aut nos (Corbeienses Franciæ) aut illi (Corbeienses Saxoniæ) res non necessarias susciperemus, neque facultatem habere amplam ambiremus, quasi pro Dei religione : sed rebus ac possessioni ecclesiæ modum imponeremus, ne digitum illi ultra extenderent, monente propheta, aut agrum agro usque ad terminum loci absque concupiscentiæ fine copularent. »
col.909 Præterea Justinianus imperator sancivit (Novella 5), « ut quocunque tempore et quocunque loco quis ædificare venerabile monasterium voluerit, non prius licentia sit hoc agendi, quam Deo amabilem locorum episcopum advocet. At ille extendat manus ad cœlum, et per orationem locum consecret Deo, figens in eo salutis nostræ signum (dicimus autem adorandam et vere honorandam crucem), sicque inchoet ædificium, bonum utique quoddam in hoc et decens fundamentum ponens : hoc itaque principium piæ venerabilium monasteriorum fabricæ fiat. » Quibus in verbis duo licet advertere : primum nullum absque episcopi licentia construendum esse monasterium ; alterum antequam inchoetur apponendam esse eo in loco crucem, ubi ædificandum est, præsertim ubi altare collocandum est. Utriusque praxim videre est in Actis sanctorum passim (Sæc. ii), prioris quidem in Vita S. Humberti confessoris, qui « impetrata Cameracensis episcopi licentia » Maricolense cœnobium condidit ; et in Vita S. Aicadri, qui in episcopatu Pictaviensi idem præstitisse dicitur cum permissione Ansoaldi episcopi, ut pote qui « ad plene erat eruditus, canones etiam non ignorabat : legerat enim ne quis in alicujus episcopio ecclesiam construeret, altare erigeret, sine licentia sui episcopi ; » et in Vita Rabani (Sæc. iv, part. ii), « qui per cellas quoque fratrum sibi commissorum et per alia multa loca ad se pertinentia, in quibus prius non erant, ecclesias cum permissione episcopi sui construxit, quas collectis undecunque SS. reliquiis, eorum nomine et honore consecrari fecit. » Vide Vitam S. Theuderii abbatis Viennensis, n. 7, sæcul. i, p. 630. « Posterioris habemus exempla in antiquis Patrum Apophtegmatis (Mon. Eccles. Græc. tom. I), in quibus S. Antonius, reperto ad construendum monasterium loco, dixit : « Oremus, atque hic statuamus crucem, ut ibidem ædificent, qui ædificare volunt; » in Vita S. Botulfi abbatis, ubi anonymus loquens de constructione monasterii Ikanhoensis ab eo facta (Sæc. iii Ben.), « in Christi, inquit, cruce præfigitur signum cœlestis potentatus, et construitur aula divini incolatus; » in Historia translationis S. Viti Corbeiam, n. 11, ubi de constructione Corbeiæ Saxonicæ (Sæc. iv, part. i) : « Venerunt ergo anno 822 dominicæ Incarnationis, sub die 8 idus Augusti, regnante Ludovico serenissimo Augusto xi anno, ad locum memoratum : circumspectoque ex omni parte, et undique circuientes, prostrati in orationem decantaverunt psalmos ad hoc officium pertinentes; et postquam compleverunt litaniam et orationem, jactaverunt lineam, et infixerunt paxillos, et cœperunt mensurare prius quidem templum, inde habitationes fratrum... et primum petierunt episcopum, ut veniret, ut sanctificaret locum, vexillumque S. crucis in loco altaris poneret, nomenque ut Corbeia vocaretur aptaret. » In Vita S. Stephani abbatis Obazinensis, lib. ii, n. 9 (Misc. Baluz. tom. IV), qui « quotiens aliquem locum ædificaturus esset, assumpta cruce et aqua benedicta, cum paucis fratribus ibi pergebat, permensaque tellure juxta quod futuri ædificii qualitas vel quantitas exegisset, ubi altare fundandum esset, ibi crucem figebat, etc. » Porro ipsa crux aut ab ipso episcopo prius invitato apponebatur, ut in Historia translationis S. Viti Corbeiam, aut saltem prius ab eodem benedicebatur, uti colligimus ex eadem Vita S. Stephani Obazinensis, lib. i, n. 7, cujus cum duo ex discipulis ad Lemovicensem episcopum accessissent, ille « benedicens eis crucem, quam ei detulerant, consecravit ; eisque cum aqua a se benedicta tradidit, dans potestatem missam celebrandi, et monasterium construendi : ita duntaxat ut morem a Patribus traditum per omnia sequerentur. » Hæc omnia fuse referimus, ut inde appareat quanta religione majores nostri in condendis cœnobiis procederent; qui non solum in monasteriorum , sed in cujuslibet ædificii constructione primum non ponebant lapidem, quin prius solemniter divinum implorassent auxilium : quod præsertim videre licet in præfata Vita S. Stephani Obazinensis, lib. ii, n. 18, ubi de ædificatione novæ basilicæ cœnobii Obazinensis hæc habentur : « Sequente feria 6, quæ est ante Palmas, omnes a monasterio usque ad locum ædificationis, cum cruce et aqua benedicta devote procedunt; dictisque litaniis, et psalmis ad hoc pertinentibus, mox ab episcopo et abbate, atque electo operis magistro cum invocatione trinæ majestatis primus lapis in fundamentum deponitur, etc. »
col.910 Ad ipsius monasterii dispositionem quod spectat, illud observare solebant ut ecclesia in parte Aquilonari posita, Orientem in superiori parte, ubi altare principale collocari consuevit, respiceret; in inferiori, ubi janua, Occidentem. Dormitorium fratrum, sub se habens capitulum, ad Orientem construeretur. Cella hospitum ad Occidentem prope januam monasterii , ut hospitibus interiora monasterii loca penetrandi fas non esset. Ad meridiem vero refectorium, coquina in inferiori parte refectorii ab ecclesia, præsertim a choro remotissima : atque inter hæc omnia claustrum. Cella novitiorum, et cella infirmorum, utraque in modum alterius monasterii separata erat a locis regularibus. Saltem ita fere videre est in antiqua delineatione monasterii S. Galli. Romani tamen claustrum contra occidentalem plagam collocabant, ut docet Candidus in Vita Venerabilis Eigilis Fuldensis abbatis. Vide Vitam Ansegisi abbatis Fontanellensis, n. 9. Unum hic addo de dormitorio ex gestis S. Aldrici episcopi Cenomanensis, qui in monasterio a se constructo « dormitorium novum decenter compositum fecit, et in ipso dormitorio absidam in orientali parte mirifice construxit, et in ea altare construxit et erexit; ipsam vero absidam una cum prædicto altare in die iv iduum Septembris, una cum suis reliquiis, in honore S. Benedicti confessoris præcipui solemniter consecravit. »
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 66.6-66.7
p. 531 Monasterium autem si fieri potest, ita debet construi, ut omnia necessaria, id est, aqua, molendinum, hortus, pistrinum, vel artes diversae intra monasterium exerceantur, ut non sit necessitas monachis vagandi foras : quia omnino non expedit animabus eorum.
p. 532 Nous avons dit, outre leur commune origine, quel lien rattache cette prescription aux précédentes : le souci constant, chez saint Benoît, d’accentuer la séparation des siens d’avec le monde, de garantir la clôture et la stabilité. Il est tout à fait inopportun et périlleux pour des moines d’errer çà et là, d’aller se promener dehors et, d’une façon générale, de sortir sans obédience ou avec une obédience extorquée et élargie. Le monde n’est pas salubre pour nous ; notre âme y est mal à l’aise ; nous ne sommes plus aptes à y séjourner sans danger. Le besoin de se créer des distractions, d’échapper à l’observance et à la vie commune, serait de bien triste augure. Et les prétextes ne manquent jamais à l’immortification ; elle sait s’envelopper des formes les plus édifiantes : c’est l’apostolat, c’est la science sacrée, c’est la charité, c’est une santé précieuse. Mais N. B. Père ne répond de la persévérance et de la sainteté des moines que s’ils restent cachés dans leur monastère. Il souhaite même que celui-ci puisse se suffire et qu’il soit installé de telle sorte que rien n’y manque des choses indispensables à la vie et au travail. Il reconnaît d’ailleurs que ce n’est pas toujours réalisable. Les conditions d’un Mont-Saint-Michel, par exemple, se prêtent mal au désir de N. B. Père ; et les collines, aimées de saint Benoît, comme dit le proverbe (1), n’étaient pas toujours, sauf miracle, pourvues d’une source (2).
(1) Bernardus valles, montes Benedictus amabat, Oppida Franciscus, celebres Dominicus urbes.
(2) Relire le chap. v de la Vie de saint Benoît (S. Greg. M., Dial., l. II).
p. 532 L’énumération des necessaria ne prétend pas, il va de soi, être complète ; saint Benoît ne signale que ce qu’il y a de plus requis : de l’eau, un moulin (3), un jardin, une boulangerie (4), enfin les métiers et ateliers divers (voir le chap. LVII). Remarquons en passant que N. B. Père recommande les exploitations et les travaux en tant que nécessaires à la vie conventuelle, et non comme de vastes entreprises de rapport. Il ne semble pas non plus qu’il souhaite voir ses moines s’en aller travailler au loin, puisqu’il désire un jardin dans la clôture même.
(3) D. Calmet a toute une petite dissertation sur les moulins.
(4) L’édition Butler omet pistrinum. Voir les discussions des commentateurs sur le sens exact de ce mot.
p. 532 Le monastère complet ressemble donc à une petite cité. C’était le cas de beaucoup de monastères de la Thébaïde, où les différents corps de métiers occupaient chacun leur quartier. En Occident, après saint Benoît, certaines grandes abbayes furent admirablement organisées et formèrent une plus grande variété encore d’artisans et d’artistes. Mais, sous peine d’étendre démesurément le commentaire, nous devons abandonner toutes ces questions à l’histoire monastique.
ut non sit necessitas monachis vagandi foras; quia omnino non expedit animabus eorum.
para que no tengan necesidad los monges de salir fuera, lo que es sumamente pernicioso para la salud de sus almas.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 66.7
col.910 Ut non sit necessitas monachis vagandi foras, quia omnino non expedit animabus eorum.] Imo omnino perniciosum, ut clare demonstrat Petrus Damiani his verbis (Opuscul. 12, cap. 11) : « Ut pauca referantur e multis, monachus in itinere positus tenere jejunium nequit, quia hospitalis ei humanitas non permittit; non sapienter psallit, quia obambulantis comitatus eum loquacitas impedit; nocturnis non insistit excubiis, quia secretum deest singularibus ; flectendis genibus non insudat, quia sanctæ devotionis studio labor itineris non concordat ; nequaquam sub silentii censura constringitur, quia frequenter emergentibus causis, invitus etiam per multiloquia defrenatur, etc. » Vide ejusdem opusculi cap. 12, 13 et 14, et opusculi 27 cap. 3 et 5. Præclare etiam idem argumentum prosequitur Petrus Blesensis epistola 134. Nota est omnibus sententia, quam sancto Antonio tribuunt sanctus Athanasius in ejus Vita, cap. 53, et Sozomenus libro i Histor. cap. 13, abbati Moysi Rufinus libro iii de Vitis Patrum num. 109, quod piscibus aqua , hoc monachis claustrum : quemadmodum ergo piscis extra aquam cito exstinguitur, sic monachus extra monasterium facillime perit : adeo ut non mirum sit quosdam Patres etiam consolandorum parentum causa egressum e claustro suis denegasse. Præclarum habemus ea de re Petri Blesensis in præfata epistola testimonium : « Juxta doctrinam Hieronymi : Sis honestus in domo, sis rarus in publico, si ægrotaverit aut obierit aliquis de tuis parentibus, non sit tibi eorum ægritudo, vel mors egressionis occasio; sine mortuos sepelire mortuos suos. Fallax et proditoria est affectio parentelæ. Carnalis amor extra Dei amorem cito te capiet, et affectio mundi, quæ jam in te aruerat, in perniciem animi revirescet. » Multa jam ea de re diximus ad cap. 4, quibus etiam addere liceat istud S. Anselmi ad Mabiliam sanctimonialem scribentis (Lib. iii, epist. 127) : « Filia mea, in quo indiges visitare aliquos propinquos tuos? cum ipsi nullo modo egeant consilio et auxilio tuo, nec tu aliquod consilium aut auxilium accipies ab illis ad propositum et professionem tuam, quod non invenias in claustro tuo. Divisum est propositum vitæ tuæ a conversatione illorum : nec illi fient propter te monachi, nec tu redibis propter eos ad sæcularem vitam.... Si ipsi volunt te videre, aut egent aliquo modo consilio tuo aut auxilio, veniant ad te; quia illis licet vagari et discurrere per diversa : tu noli ire ad eos, quia tibi non licet exire de claustro, nisi ea necessitate quam Deus testetur. »
col.911 Quod si non decet monachos parentum ergo exire de claustro, multo minus pro aliis pietatis operibus. Unde etiam Regula S. Stephani Grandimontensis (Cap. 35) : « Cellas quoque causa procurandi pauperes exire non debetis; nullus enim meliores pauperes valet procurare, quam Martha procurabat, Deum videlicet procurando : nec tamen Jesus Christus dixit Mariæ pedibus suis assidenti : Surge, adjuva illam. » Et alibi : « Vobis præcipimus ne causa faciendi prædicationem, solitudinem exeatis; dum enim manetis in eremo, et cavetis a sæculo, lumen est super candelabrum, id est vita bona, quæ illucescit fideli populo; ut enim B. ait Gregorius (Cap. 48) : « Vita justi viva prædicatio. » Ac tandem (Cap. 49) : « Præterea vobis præcipimus ne causa audiendi prædicationem eremum exeatis : constat enim quod Joannes Baptista manebat in eremo dum Jesus Christus prædicaret in terris; nec tamen dicit Evangelium inde Joannem exiisse, ut Domini prædicationem audiret. » Idem dicendum est de peregrinationibus quas devotionis aut pœnitentiæ causa nonnulli suscipiunt. Unde et S. Bernardus monachum quemdam a peregrinationis proposito, quam de licentia sui abbatis inceperat, dehortatum ad suum remisit monasterium (Epist. 319) : « Rectius judicantes, inquit, ad ejus abbatem scribens, quantumlibet reum in suo monasterio monachum pœnitentiam agere, quam foris vagando provincias circumire; neque enim terrenam, sed cœlestem requirere Jerosolymam monachorum propositum est, et hoc non pedibus proficiscendo, sed affectibus proficiendo. » Et Gauffridus abbas Vindocinensis (Lib. iv, epist. 21) : « Fides utique monasticæ professionis eundo Jerusalem observari minime potest, sed violari. Jerusalem etenim ire sicut indultum est laicis, sic interdictum est monachis ab apostolica sede : quod novi ego ipse sicut ille cujus aures erant ad os domini Urbani papæ, cum et eundo Jerusalem peregrinari præciperet laicis, et ipsam peregrinationem monachis prohiberet, etc. » Exstat ea de re decretum concilii Eboracensis anno 1195 (Can. 15, apud Spelm.) : « Exigit professio religiosæ sanctitatis, ut monachi, et canonici regulares, et moniales religiosæ, et religiose et regulariter conserventur. Ut ergo eis adimatur opportunitas evagandi, prohibemus ne redditus, quos obedientias vocant, ad firmam teneant, nec iter peregrinationis arripiant. » Similiter et concilium Londonense anni 1200 vetat ne monachi « obtentu peregrinationis claustrum egrediantur. » Vide S. Lanfranci epist. 57, et S. Anselmi lib. iii, epist. 130.
col.911 Quid quod ne quidem ad procurandas res monasterii temporales monachos foras exire probaverunt nonnulli? Certe ea videtur fuisse mens S. Gregorii papæ, ut colligimus ex epistola ad Petrum subdiaconum Siciliæ, qua præcipit ei ut exteriorem curam monasterii Fausto commendet, quia, inquit (Lib. i, epist. 67), « sicut studii nostri condecet, et litigiis foralibus monachos submovere, ut divinis ministeriis pie ac solerter invigilent, ita necesse est nostra provisione, quemadmodum negotia eorum disponi debeant ordinare, ne districta mens per varias causarum curas diffluat, et ad celebrandum opus consuetum enervata torpescat. » Et infra : « Expedit enim parvo incommodo a strepitu causarum servos Dei quietos existere, ut et utilitates cellæ per negligentiam non pereant, et servorum Dei mentes ad opus dominicum liberiores existant. » Hæc eadem etiam erat mens S. Dunstani, qui Wlfinum germanum fratrem suum « sibi forinsecus in villarum suarum negotiis potentem præpositum, ne vel ipse, vel quispiam ex monastica professione foris vagaretur inepta rei sæcularis discursione, constituit. » Imo non defuerunt ex monachis qui, ut omnem foras discurrendi locum amputarent, possessiones extra monasteria habere recusarunt, ut de Carthusianis constat ex Statutis Guigonis, cap. 41; ex antiquis Statutis, parte ii, cap. 19; et ex tertia compilatione Statutorum, c. 5, num. 7; atque de Grandimontensibus, ex Regula S. Stephani, et ex ejus Vita, apud Labbeum, tom. II Bibliot. novæ.
col.912 Denique, una excepta charitatis causa, indecorum omnino judicabant monachos prodire foras : unde S. Bernardus monachos dentibus sponsæ conferens, eisque proprietates eorum attribuens (Serm. 93 de diversis), « Indecens est, inquit, si appareant, nisi interdum forte ad risum ; quia nihil turpius est quam monachus per urbes et castella discurrens, nisi cum illa cogit, quæ operit multitudinem peccatorum : charitas enim risus est, quia hilaris; læta quidem, non tamen dissoluta. » Sed et hoc quoque cum magna cautela; « plerumque enim contingit ut qui propria non contentus, alienæ progreditur saluti consulere, sui potius cogatur periculum sustinere ; cumque alii velut inter procellosa naufragia palpitanti manum porrigit, ipsum quoque præcipitem vorax fluctus involvit. » Vide S. Joannem Climacum, gradu 5.
col.912 Cæterum quæ hactenus a nobis dicta sunt, non minus abbates, aliosque superiores, quam ipsos fratres respiciunt : hinc et Gregorius IX in sua pro Benedictinis Constitutione : « Cum abbates vel priores discurrere vel vagari non debeant, volumus ut in claustro cum fratribus sedeant, et divinis intersint officiis, maxime vigiliis, capitulo, et collationi, et aliis divinis officiis cum eisdem, nisi causa remedii necessaria, vel honesta fuerint præpediti. » Et Regula Cujusdam ad monachos (Cap. 20) : Si abbas « in curribus et in equis de loco ad locum discurrat, hic non solum principatu fratrum indignus est, verum etiam homicida animarum judicandus est, et alius monasterio ejus præesse constituatur. Sin vero non poterint monachi, ab illo exeant, et ille excommunicetur. »
Hanc autem Regulam sæpius volumus in congregatione legi, ne quis fratrum se de ignorantia excuset.
Y queremos que se lea muchas veces esta Regla en la comunidad, para que ningun monge se escuse de su ignorancia.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 66.8
col.912 Hanc autem Regulam sæpius volumus in congregatione legi.] Hæc verba ad modo prædicta hoc in capite possunt referri, ut vel inde discant monachi quantum periculum sit foras prodire : vel ad totam Regulam, ut vult Bernardus Cassinensis. Et certe antiquiores monachorum Patres suam in conventu fratrum Regulam frequenter legi decernunt. Regula S. Augustini, ex cap. 24, et Tarnatensis singulis hebdomadis in conventu legebantur. Regula S. Aureliani et S. Ferreoli semel in mense, scilicet in calendis. Magister suam quotidie in refectorio legi jubet. Similiter et Regula Cujusdam ad virgines (Cap. 9) : « Ante mensam vero semper capitulum Regulæ unum aut amplius, si abbatissæ placuerit, legatur. » S. Benedictus autem nullum determinate tempus assignavit ad lectionem Regulæ, contentus dicere ut sæpius in congregatione legatur. Sed antiquus ordinis nostri usus obtinuit ut aliquid ex ea quotidie, saltem semel in capitulo pronuntietur, ut videre est in concilio Aquisgranensi, canone 69, in libello Supplici monachorum Fuldensium, num. 1, in Vita S. Benedicti Anianensis, in Vita S. Odonis, in mss. Germaniæ Consuetudinibus, in Historia Relationis S. Walarici, et apud Bernardum Cassinensem, in hunc locum sic scribentem : « Hoc in consuetudinem est conversum apud nos, quod quolibet die unum Regulæ capitulum legatur. Imo debet diligenter exponi ad ignorantiam crassam tollendam omnino. Novitii vero totiens debent ruminare legendo, ut totam ex integro sicut psalterium mente perfecte sciant. » Sed et Boherius : « Apud nos, inquit, in capitulo consuevit legi quotidie, et qualibet die infra capitulum istius Regulæ, exceptis diebus xii lectionum, et vigiliis festivitatum, quibus pronuntiatur evangelium homiliæ, ut in vigilia Paschæ, Pentecostes, et similibus. Dividuntur tamen ad instar psalmorum prolixiorum, proœmium hujus Regulæ, cap. 2, 43, 48, 63, 64, 65. Constitutiones vero papales bis in anno legi debent, et semel in capitulo provinciali. » Cistercienses in legenda Regula ita singula distribuebant capita, ut eam quater in anno percurrerent. Dies autem in quibus inchoari deberet explicantur his versibus :
col.913 Tu Benedicte caput, sequitur vigilia Baptist.
col.913 Crastinus Andochii, tandem festum puerorum. Cum vero festum B. Benedicti transferretur, transferebatur etiam ipsa Regulæ inchoatio ex libro Instit., dist. 6, cap. 1.
col.913 Ne quis fratrum de ignorantia se excuset.] Ex his postremis hujus capituli verbis recte omnino Bernardus Cassinensis infert, non modo legendam, sed insuper exponendam esse Regulam ; alioquin de ejus ignorantia posset se aliquis excusare. Et certe nonnulla occurrunt in textu Regulæ loca quæ varios possunt sortiri sensus, nec facile, ni exponantur, intelligi queunt. Bernardo lucem prætulerat Hildemarus, « quia, inquit, nihil valet illa lectio, nisi fuerit ejus traditio adhibita. » Hinc congregata Aquisgrani synodus decernit (Can. 70), « ut ad capitulum lectio tradatur (id est exponatur). Similiter ad collationem, si tempus fuerit opportunum. » Et Alcuinus ad fratres Wiremutensis et Girwensis ecclesiæ scribens (Epist. 49) : « Vos vero qui estis patres et pastores sanctæ congregationis, docete diligentissime fraterno amore familiam, quam accepistis regendam, omneque bonitatis exemplum in vobismetipsis ostendite; sæpiusque Regula S. Benedicti in conventu fratrum propria exponatur lingua, ut intelligi possit ab omnibus. » Similiter S. Dunstanus (In Concord. cap. 1) : « Residentibus legatur Regula, vel si dies festus fuerit, evangelium ipsius diei, de qua lectione a priore, prout Dominus dederit, dicatur. » Et Udalricus de capitulo feriæ 5 in Cœna Domini (Lib. i, c. 12) : « Exposita Regulæ sententia, jubente domno abbate, consurgit camerarius, etc. » Denique Joannes Trithemius (Præfat. ad lib. Region. claustr.) : « Sicut moris est observationibus Bursfeldensibus, cujus unionis et observantiæ secundum regulam S. Benedicti sumus, paragraphum unum de eadem Regula, quæ nobis capitulariter ter in anno legi consuevit, fratribus meis singulis diebus compellor declarare : super qua subit animum colligere, et de sanctorum promptuariis mendicare, ut loquens habeam ad manum quod placeat audientibus. » His adde summorum pontificum constitutiones. Gregorius IX : « Quia, inquit, in multis monasteriis a paucis intelligitur Regula cum legitur, præcipimus ut lectio Regulæ, quæ legitur in capitulo, propter minores statim in vulgari exponatur ab ipso qui capitulum tenet, vel ab illo cui duxerit injungendum. » Idem habent Clemens V in sua decretali, et Benedictus XII in sua constitutione. Hinc Cistercienses Congregationis Reformatæ in Hispania, in capitulo generali anni 1557, Ludovico de Estrada injunxerunt ut commentarios super Regulam S. Benedicti scriberet, « quibus abbates in capitulis privatis ad illam exponendam uti possent, » quemadmodum scribit Angelus Manriquus in Serie abbatum Palatiolensium. Hinc etiam forte capiendus est locus ex Beda in Vita S. Guthberti cap. 16 (Sæc. ii Ben.), « Sæpius in cœtu fratrum de Regula disputans, etc. »
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 66.8
p. 533 Hanc autem Regulam saepius volumus in congregatione legi, ne quis fratrum de ignorantia se excuset.
p. 533 Nous pouvons considérer cette phrase comme la conclusion d’une première rédaction de la Règle ; encore que, selon la thèse qui tend à prévaloir, ni l’histoire, ni l’étude intrinsèque des manuscrits ne nous révèlent réellement l’existence de deux textes primitifs différents. Mais il demeure très vraisemblable que la Règle n’a point été composée d’un seul jet.
p. 533 N. B. Père ordonne que le code de la vie monastique soit lu très souvent en communauté, afin que nul ne cherche dans son ignorance ou dans l’infidélité de sa mémoire un prétexte au relâchement. C’est toujours, chez saint Benoît, la même résolution de mettre un terme à tous les désordres que provoquaient, dans tant de monastères, l’imprécision ou même l’absence de règles écrites. Nous sommes fidèles au précepte de saint Benoît, car sa Règle est lue plusieurs fois aux novices, et on la lit à tous, en latin ou en langue vulgaire, à Prime et au repas du soir (1).
(1) Cette lecture de Prime est déjà prescrite par le concile d’Aix-la-Chapelle de 817 (cap. lxix). La lecture du réfectoire est indiquée dans la Règle du Maître (xxiv).
Texto latino: edición de Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, sin las referencias bíblicas entre corchetes ni las notas del editor. Numeración usual de los versículos. · Versión castellana, Barcelona, V. Torras y J. Corominas, 1850 (ortografía de la época). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error