Abbatia
Sancti Petri
de Curte

Die Regel des heiligen Benedikt

Kapitel 24

Qualis debeat esse modus ExcommunicationisVon den verschiedenen Arten der Ausschließung

Zum ganzen Kapitel

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 24

p. 241 QUEL DOIT ÊTRE LE MODE DE L’EXCOMMUNICATION

1

Secundum modum culpæ, excommunicationis vel disciplinæ mensura debet extendi:

Nach dem Maß der Schuld muß sich auch das Maß der Ausschließung und der Züchtigung bestimmen,

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 24.1

col.505 Secundum modum culpæ excommunicationis vel disciplinæ mensura debet extendi.] De excommunicatione quasi in genere dixit superiori capite S. P. Benedictus, de eadem velut in specie isto et sequenti , in quibus agit de levioribus et gravioribus culpis; neque enim unam eamdemque omnium culparum pœnam vult esse, uti contendebant olim Stoici , qui cum omnia hominum peccata esse æqualia assererent, æquali etiam vindicta censebant esse perstringenda ; quorum errorem a Joviniano hæretico postea suscitatum confoderunt S. Hieronymus l. ii adversus Jovinianum , et S. Augustinus epist. 167; quorum etiam doctrinam secutus S. Benedictus ait : Secundum modum culpæ, id est juxta quantitatem aut qualitatem culpæ; a quibus pœnæ modum repetendum esse docent Hildemarus, Bernardus Cassinensis, Nicolaus de Fractura, Richardus de S. Angelo, et Boherius. Excommunicationis vel disciplinæ debet extendi mensura. Id est quantitas vel qualitas pœnæ; ut tandiu maneat excommunicatus, quandiu deliquit, idque majori vel minori excommunicatione pro delicti gravitate. Et bene S. Pater ait excommunicationis vel disciplinæ , quas licet idem esse asserat Richardus, ab excommunicatione tamen disciplinam distinguunt Hildemarus, Bernardus Cass. et Boherius : nam disciplinæ nomine virgam intelligit Hildemarus; jejunium et virgam simul Bernardus et Boherius.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 24.1-24.3

p. 241 Qualis debeat esse modus excommunicationis. — Secundum modum culpae, excommunicationis vel disciplinae debet extendi mensura : qui culparum modus in Abbatis pendeat judicio. Si quis tamen frater in levioribus culpis invenitur, tantum a mensae participatione privetur.

p. 241 Horace s’est finement moqué de ceux qui prétendent — ce sont les stoïciens — qu’il n’y a nulle différence entre les fautes, et qu’elles ont toutes le même caractère de gravité :

Nec vincet ratio hoc, tantumdem ut peccet idemque, Qui teneros caules alieni fregerit horti, Et qui nocturnus divum sacra legerit. Adsit Regula, peccatis quae poenas irroget aequas, Ne scutica dignum horribili sectere flagello (1).

C’est à cette prescription de bon sens romain et de prudence universelle que satisfait N. B. Père en déterminant que le mode et la mesure du châtiment seront proportionnés à la nature et à la malice de la faute (2) ; il y aura des mesures différentes, non seulement dans la correction corporelle (disciplina), mais dans l’excommunication elle-même. Pour éviter les contestations néanmoins, c’est à l’Abbé qu’il appartiendra d’apprécier la gravité des fautes et de fixer la peine encourue. Non pas que l’Abbé puisse à son gré modifier la gravité objective des fautes, ni imposer sub gravi n’importe quoi : toutefois il a pleinement le droit, dans l’intérêt de l’observance, de décerner des peines sévères contre des fautes d’ailleurs légères, mais qui menacent de devenir endémiques et de troubler la communauté. Cette fixation de la coulpe et de la peine est laissée non à son caprice, mais à son jugement et à sa conscience : in Abbatis pendeat judicio.

(1) Sat., l. III, iii.

(2) Digne correptus secundum arbitrium senioris vel modum culpae (S. Macar., Reg., xii). Pro qualitate culpae erit excommunicatio (Reg. I SS. Patrum, xv). Cf. Reg. Orient., xxxii. — S. Caesar., Reg. ad virg., xi.

p. 242 Saint Benoît n’a pas cru nécessaire d’insister sur le caractère et la mesure des pénitences corporelles ; mais il tient à préciser ce qui a trait aux excommunications. Sans doute une part réelle d’initiative est abandonnée au supérieur : il ne peut cependant, tamen, châtier les fautes moins graves (« légères », seulement par comparaison) que de l’excommunication de la table commune. L’autre forme d’excommunication exclut à la fois de la table, de l’oratoire et du commerce avec les frères. Plusieurs Règles d’avant N. B. Père, celle de saint Césaire par exemple, mentionnent cette double excommunication. Il n’est pas impossible que l’Église se soit inspirée de la législation monastique pour distinguer définitivement (1), elle aussi, entre l’excommunication majeure, qui retranche de la société des fidèles, et l’excommunication mineure, qui prive seulement de certains biens surnaturels, de la réception des sacrements, de l’exercice d’une juridiction. Dès l’origine, l’équité des Apôtres semble bien avoir mis des distinctions et des nuances dans les sévérités de l’excommunication ; on pourrait étudier et comparer le caractère et les effets de l’excommunication prononcée soit par saint Pierre, soit par saint Paul, soit par saint Jean.

(1) Il y avait aux premiers siècles différents degrés dans la pénitence et dans l’excommunication : cfr. J. Morinus, Commentarius historicus de disciplina in administratione sacramenti poenitentiae. — Gabriel Albaspinaeus, Observationes ecclesiasticae, l. II. — Jacques Éveillon, Traicté des excommunications et monitoires.

p. 242 Rapprochant l’excommunication monastique de celle que prononce l’Église, les commentateurs se demandent quelle est sa valeur et sa portée. Il semble que nous pouvons nous rallier à l’interprétation de D. Calmet. Quelles qu’aient été les restrictions apportées du temps de saint Benoît au privilège de l’exemption, il n’est pas douteux — et le texte même de la sainte Règle le prouve péremptoirement — que le gouvernement abbatial possédât l’autorité suffisante pour prononcer une sentence d’excommunication ; c’était l’exercice d’un pouvoir de juridiction, non pas d’un pouvoir d’ordre. Et les effets de cette sentence étaient identiques à ceux de l’excommunication ecclésiastique ; il n’y avait d’autres différences que dans la source immédiate de l’excommunication et la condition particulière du moine châtié. Pour bien comprendre la portée de l’excommunication régulière, rappelons-nous la constitution hiérarchique de l’Église ancienne et le lien de solidarité qui en reliait toutes les parties. On était d’abord en communion avec un évêque et avec les fidèles d’un diocèse ; c’était moyennant l’incorporation à une église particulière que l’on appartenait à l’Église universelle ; on faisait partie de la grande société par la petite. S’agissait-il d’entrer en communion spéciale avec un autre diocèse? il fallait alors exhiber ces « lettres formées », dont plusieurs conciles et N. B. Père lui-même rappellent la nécessité, qui témoignaient qu’on était en paix avec son église d’origine, monastique ou séculière. De même, la sentence d’excommunication portée par un évêque était notifiée de proche en proche aux autres ; et celui qu’elle atteignait, par cela seul qu’il était exclu de la communion de son évêque, était exclu de la communion de toute l’Église. Or, la famille monastique constituait, dans la grande famille diocésaine, une petite église autonome. A dater de sa profession, le religieux n’appartenait plus à l’Église universelle que moyennant son union à l’ordre monastique. Excommunié régulièrement par son Abbé, et pour des fautes contraires à la morale générale ou aux exigences spéciales de son état, il se trouvait ipso facto hors de l’Église, et tous les chrétiens le considéraient comme tel. Saint Grégoire raconte dans la Vie de N. B. Père comment l’homme de Dieu menaça d’excommunication deux religieuses incorrigibles ; et la prétention ne lui semble pas extraordinaire : il admire seulement qu’une menace de saint Benoît ait suffi pour que Dieu traitât réellement en excommuniées les religieuses mortes dans leur péché, et que Dieu ratifiât outre-tombe la levée d’excommunication prononcée par son serviteur. Tout le chapitre est d’un intérêt extrême (1).

(1) Dial., l. II, c. xxiii.

2

qui culparum modus in Abbatis pendeat judicio.

und es ist Sache des Abtes, dieses Maß der Verschuldung zu beurteilen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 24.2

col.505 Qui culparum modus in abbatis pendeat judicio.] Quæ verba non sic capienda sunt, quasi ex abbatis penderet judicio, ut culpa levis sit gravis, aut gravis levis; tales sunt enim eo ipso quo commissa sunt independenter ab ejus judicio : sed quod ejus sit prudentiæ et judicii discernere et æstimare an talis culpa, tali aut tali circumstantia affecta, gravis sit aut levis. Item non sic capienda quasi ex abbatis penderet voluntate pro suo libito culpis pœnas injungere; sed quod ejus sit agnoscere et dijudicare qualis sit culpa, gravis an levis; qua semel cognita, indictam a S. Benedicto inferat pœnam, non aliam. Atque ita S. P. Benedictum explicare videtur Hildemarus. Porro huc referri posset quod statuit etiam S. Basilius (Serm. 1 de Instit. mon.) : « Illius qui in aliquo delicto deprehensus fuerit pœna sit secundum modum peccati : scilicet ut vel non permittatur cum aliis interesse ad psalmodiam, vel non suscipiatur ad communionem orationis, vel repellatur a participatione mensæ ; qua in re qui erit communis disciplinæ moderator pœnam etiam commetietur. »

3

Si quis tamen frater in levioribus culpis invenitur, tantum a mensæ participatione privetur.

Bei leichteren Vergehen werde jedoch ein Bruder von der Teilnahme am Tisch ausgeschlossen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 24.3

col.505 Si quis tamen frater in levioribus culpis invenitur, a mensæ participatione privetur.] S. Benedictus ne levissimas culpas inultas reliquit, ne forte neglectæ tandem graves evaderent; noverat enim quod ait S. Chrysostomus (Serm. 8 in I Cor.) : « Parum deficiens, multum in progressu deficiet; etenim si corpus gladio vulnus accipit, corrumpitur ; ædificium si parum dehiscit, dissolvitur; si radix parum scinditur, inutilis est; quare hoc parum non est parum, sed prope totum est. Cum igitur parum deliquerimus vel torpuerimus , ne spernamus illud parum, quoniam id quod neglectum est magnum fit : vestimentum frangi incipiens et neglectum, tandem scinditur ; et lectum cum paucæ regulæ ceciderunt, neglectum integram domum pessumdat : hæc igitur considerantes nunquam parva spernamus, ne in magna dilabamur. » Ut autem S. Benedicti mentem plenius attingamus, inquirendum est quænam leves culpæ censeri debeant ; nam graviores sequenti capitulo investigabimus. Itaque « levioris culpæ reus est, inquit S. Isidorus (Cap. 16), qui otiosus esse dilexerit, qui ad officium, vel ad collationem, vel ad mensam tardius venerit; qui in choro horis riserit fabulisve vacaverit; qui relicto officio vel opere, extra necessitatis causam foras discesserit, qui torporem aut somnum amaverit, qui sæpius juraverit, qui multiloquus fuerit, qui ministerium cujuslibet operis injunctum sibi sine benedictione susceperit, ac peracto opere benedictionem minime postulaverit, qui injunctum opus negligenter et tardius expleverit, qui casu vas aliquod fregerit, qui damnum rei parvæ intulerit, qui codice negligenter usus fuerit, qui alicubi ad momentum secesserit, qui occulte litteras ab aliquo vel quodlibet munus acceperit, vel epistolam suscipiens occultaverit, qui sine abbatis consensu rescripserit, vel quemlibet parentum vel sæcularium sine jussu senioris aut viderit, aut cum eo locutus sit ; qui seniori inobediens fuerit, qui contumaciter seniori responderit, qui erga seniorum linguam non represserit, qui lascivus in lingua fuerit, qui inhoneste incesserit, qui jocaverit, qui satis riserit, qui cum excommunicato locutus fuerit, oraverit, aut comederit ; qui illusionem nocturnam Patri non patefecerit. Hæc igitur et similia triduana excommunicatione emendanda sunt. » His fere similia sunt ea quæ refert Cassianus l. iv, cap. 16.

col.506 Hildemarus vero et Bernardus Cassin. inter leviores culpas spiritualia peccata recensent; inter graviores carnalia. Spiritualia autem peccata vocant ea quæ superiori capite retulit S. Benedictus, contumaciam , inobedientiam , superbiam , murmurium , etc. ; carnalia, fornicationem, adulterium , et his similia.

col.506 Boherio leviores culpæ sunt peccata venialia; Turrecrematæ, « transgressiones regulæ aut constitutionum quoad ea quæ non sunt de essentia religionis, nec ad actus pertineant virtutum, sed quæ ad cæremonias pertineant, ut est fractio silentii, tarde venire in chorum et refectorium, et similia ; aut sunt de numero eorum quæ de suo genere sunt levia peccata, sicut est verbum otiosum , vaniloquium , risus immoderatus, et similia. » Certe de S. Benedicto Anianensi abbate referunt (Ardo in ejus Vita, n. 32, sæc. iv, part. i), quod « tanta erat ejus sollicitudo, ut si vel modica grana leguminum, vel exiguæ porri comæ, cauliumque folia ab eo neglecta invenirentur, mox digna excommunicationis animadvertebatur sententia cujus probaretur esse delictum. » Qualis autem esset illa excommunicationis sententia pro levioribus, explicat S. Pater, scilicet a mensæ participatione privetur, non autem ab oratorio ; nam dum fratres in refectorio comedunt, ipse sit in ecclesia, ex statutis Lanfranci cap. 17. Ejusdem pœnæ meminerunt S. Basilius in serm. 1 de Institutione monach. ; S. Cæsarius in Regul. ad virg. c. 11; Regula Cujusdam ad virg., c. 19; et Regula Magistri, cap. 13.

4

Privati autem a mensæ consortio, ista erit ratio: ut in Oratorio Psalmum, aut antiphonam non imponat, neque lectionem recitet, usque ad satisfactionem.

Für den vom Tisch Ausgeschlossenen gilt folgendes: er darf im Chor keinen Psalm und keine Antiphon anstimmen und keine Lesung vortragen, bis er Genugtuung geleistet hat.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 24.4

col.507 Privati autem a mensæ consortio ista erit ratio.] Id est rationabiliter isto modo procedetur, inquit Bernardus Cassinensis, sive, ut ait Hildemarus, Rationabilis causa est.

col.507 Ut in oratorio psalmum , aut antiphonam non imponat.] Sed neque aliquid simile, ut sunt responsoria, hymni, etc. , quia idem judicium est in ipsis , infit Boherius.

col.507 Neque lectionem recitet.] Neque missam celebret, si presbyter; neque ad eam offerat, si solum monachus sit, ut post Hildemarum docent Bernardus Cassin., Nicolaus de Fractura et Boherius. Quia, inquiunt, cui minus prohibetur, prohibetur et majus ; quorum sententiam confirmant Statuta Lanfranci his verbis : « Ad levis culpæ satisfactionem adjudicatus frater a communi mensa separatur... In ecclesia missam non celebret, epistolam, vel lectionem, evangelium non legat, responsorium non canat, antiphonam super psalmos non imponat, nec aliquid hujusmodi nisi cum cæteris agat, ad candelabrum, vel ad thuribulum non se revestiat, ad offerendam, vel ad pacem non accedat. » Et Cæremoniale Bursfeldensium ( Dist. 1, c. 8) : « Missus in culpam leviorem ita se habere debet quemadmodum ipsa sibi regula præscribit. In quam tamen nullus mittatur, nisi tale quid commiserit, quod pro sui enormitate videatur districtiori animadversione puniendum. Itaque existens in pœnitentia hujusmodi , antiphonam aut psalmum non imponat, lectionem non recitet, neque invitatorii officium faciat, non osculetur textum Evangelii , nec communicet , aut celebret , vel ministret publice in conventu, quæ tamen in privato facere non prohibetur. » Antiquæ Consuetudines Cluniacensis monasterii apud Udalricum l. ii, c. 18, et ms. S. Benigni Divionensis c. 32, solum habent : « Non offert, non osculatur textum evangelii, non accedit ad pacem. » Sed ab hac pœnitentia abstinebant in festis duodecim lectionum, ex prædictis Lanfranci statutis, Cons. Cluniac. et S. Benigni, donec privati dies redirent; in quibus privatis diebus etiam privatim missas celebrare poterant, ut habet Cærem. Bursfeldensium, et docet Petrus Boherius in primo commentario.

col.507 Usque ad satisfactionem.] Id est donec ab excommunicatione solvatur; quomodo autem solveretur dicemus postea ad cap. 44.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 24.4-24.7

p. 243 Privati autem a mensae consortio, ista erit ratio : ut in oratorio Psalmum aut Antiphonam non imponat, neque Lectionem recitet, usque ad satisfactionem. Refectionem autem cibi post fratrum refectionem accipiat, mensura vel hora qua praeviderit Abbas ei competere : ut si verbi gratia fratres reficiunt sexta hora, ille frater nona; si fratres nona, ille vespertina; usque dum satisfactione congrua veniam consequatur.

p. 243 La première forme d’excommunication, la plus bénigne, était donc décernée, après monitions, contre celui qui se laissait entraîner obstinément à des fautes, sérieuses sans doute, mais pourtant moins graves que celles dont il sera parlé bientôt. Elle comportait d’abord un châtiment dans l’oratoire. Le condamné n’était point exclu de la prière conventuelle, mais il n’avait plus de titre à s’y faire entendre d’une façon spéciale ; tout « solo » lui était interdit. Il ne donnait, il ne chantait ni psaume, ni antienne (1), il ne récitait aucune leçon ; peut-être, car la Règle ne nous l’apprend pas sûrement, pouvait-il mêler sa voix à celle du chœur. Certaines coutumes monastiques postérieures lui défendent de se présenter à l’offrande, à la paix, à la communion conventuelles, de célébrer la Messe en public, etc. Cet isolement durera jusqu’à ce qu’il ait fait la satisfaction convenable et reçu l’absolution de l’Abbé (voir les dernières lignes du chapitre XLIV). Il ne faut pas confondre cette excommunication avec la pénitence imposée aux frères qui négligent d’assister à la prière qui précède le repas (chap. XLIII).

(1) Rappelons-nous ce qui a été dit, au chapitre ix, de la psalmodie chez saint Benoît, p. 168-169.

p. 244 C’est au réfectoire surtout que se traduit l’excommunication mineure monastique : d’où son nom d’excommunication a mensa. Le frère paraît encore à l’oratoire : il est possible de lui laisser là une part de vie conventuelle ; mais il est banni de la table commune. Il prend sa nourriture seul, et après le repas des frères. Les mots : mensura vel hora qua praeviderit Abbas ei competere, ne se lisent pas dans les manuscrits ; ils ont été empruntés au chapitre suivant ; mais il n’y a pas analogie entre les deux situations d’excommuniés et, selon la remarque des commentateurs, on ne diminuait le repas de l’excommunié a mensa que s’il se montrait insoumis. Simplement, l’heure de sa réfection est retardée : lorsque les frères, par exemple, prennent leur repas à sexte, c’est-à-dire pendant tout l’été, sauf les jours de jeûne, l’excommunié, lui, mange à none ; lorsque la communauté dîne à none, c’est-à-dire depuis le début du Carême monastique jusqu’à celui du grand Carême, l’excommunié mange à l’heure de vêpres (chap. XLI). Sur ce point, d’ailleurs, saint Benoît n’entend pas porter de règle complète et rigoureuse : c’est à l’Abbé de décider selon les cas. La peine durera jusqu’à ce que le frère, ayant fait la satisfaction convenable, reçoive son pardon.

5

Refectionem autem cibi post fratrum refectionem solus accipiat;

Sein Essen erhalte er allein nach der Mahlzeit der Brüder;

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 24.5

col.508 Refectionem autem cibi post fratrum refectionem solus accipiat.] Id est, sine servitore sibi ministrante, sine consortio fratris secum comedentis , in aliquo diversorio a communi fratrum refectorio separato , vel in communi refectorio post fratrum refectionem, uti exponit Bernardus Cassinensis. Ex antiquis etiam definitionibus Cisterc. (Dist. 7 , c. 5) : « Extra refectorium ubi abbati visum fuerit secundum regulam comedant. Nec post refectionem servitorum cum aliis eant ad biberes. » Et tamen Hildemarus asserit quod S. Benedictus non tollit illi locum in ordine, quod non de refectorio intelligendum puto, sed de choro, in quo tandiu debet in loco suo stare, inquit Hildemarus, usque dum fratres genuflectunt ad supplicationem litaniæ : quo tempore in deputatum ab abbate locum pergens, ibidem prostratus jacet dum completur opus Dei, ut dicemus infra ad cap. 44, quamvis Lanfranci Statuta decernant (Cap. 17), ut « in monasterio, et in capitulo, in loco ubi solet esse, sit aut ultimus omnium, aut inter utrumque secundum quod culpa fuerit, et abbas præceperit.

col.508 Editi fere omnes addunt : Mensura, vel hora qua præviderit abbas ei competere. Quia si improbus sit, non solum virgis castigandus , sed nimiis etiam jejuniis affligendus : alioquin si vere sit delicti pœnitens, eodem cibo et potu, quo alii reficere debet : neque enim S. Benedictus « tollit illi locum in ordine, inquit Hildemarus, vel cibum, aut potum, præter si ille jam ex hac excommunicatione non se emendaverit. » Unde et Statuta Lanfranci (Cap. 17) : « Ad levis culpæ satisfactionem adjudicatus frater a communi mensa separatur, usurus cibo et potu quibus alii fratres, nisi ei nominatim fuerit interdictum. » Et Boherius in primo commentario asserit talem vino non esse privandum ; in secundo vero ita scribit ad cap. 25 : « In leviori autem culpa ciborum non mutatur mensura, sed hora retardatur. »

6

ut si verbi gratia fratres reficiunt sexta hora, ille frater nona: si fratres nona, ille vespera;

wenn also die Brüder z. B. zur sechsten Stunde essen, dann er zur neunten, wenn jene zur neunten, er am Abend,

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 24.6

col.508 Ut si, verbi gratia, fratres reficiunt sexta hora , ille frater nona ; si fratres nona, ille vespera.] Similiter Regula Magistri (Cap. 13) : « Quod si forte propter levitatem culpæ non ei voluerit abbas duplicare jejunia ; si fratres sexta reficiunt, ille ad nonam horam de uno pulmento, et panis cibarii sibi fragmentum et aquæ a præposito suo pro misericordia porrigatur. Si inculpabiles fratres hora nona reficiunt, illius supradicta refectio protrahatur in vesperum , ut sentiat quid ei malorum culpa contulit, quid per negligentiam bonorum amisit. »

7

usque dum satisfactione congrua veniam consequatur.

und das solange, bis er nach entsprechender Buße Verzeihung erlangt.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 24.7

col.508 Usque dum satisfactione congrua veniam consequatur.] Congrua autem satisfactio ex Hildemaro et Smaragdo tunc erit, quando secundum modum culpæ peracta fuerit pœnitentia; qua in re semper attendendum est qua intentione, aut quomodo deliquerit, aut quo animo pœniteat; citius absolvendus, si humiliter ac verecunde satisfacit ; tardius, si negligenter ac lepide.

Lateinischer Text: Ausgabe von Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus 1906, ohne die Bibelverweise in eckigen Klammern und die Anmerkungen des Herausgebers. Übliche Verszählung. · Übersetzung von P. Pius Bihlmeyer OSB († 1931), Bibliothek der Kirchenväter, 1914. Gemeinfreier Text in Frankreich (Art. L123-1 des französischen Gesetzbuchs über geistiges Eigentum). Abschrift und Durchsicht: Abbatia Sancti Petri de Curte. Fehler melden