Kapitel 29

col.523 Frater qui proprio vitio egreditur aut projicitur de monasterio.] Cum nullus sit adeo scelestus, aut tam grandis peccator, quem victrix tandem gratia ad meliorem frugem revocare non possit, quemque vere revertentem ad Deum omnino abjicere, non modo durum, sed et impium foret : cum superiori capite S. P. Benedictus incorrigibiles expelli e monasterio præscripsisset, statim docet , an, quoties et quomodo recipi debeant qui proprio vitio egrediuntur aut projiciuntur de monasterio. Proprio autem vitio egredi, Richardo de S. Angelo idem est ac propria voluntate ; Boherio in secundo comm. : Sua quidem vitiosa voluntate occasione proprietatis in ejus forsan pectore bullientis ; minus quidem , uti videtur , proprie : melius et rectius in primo comment. : « Scias, inquit, quod ideo dicit proprio vitio, ut excludatur egressus virtuosus, qui fit quando petita licentia, licet non obtenta , quando spiritu Dei ducitur frater ad arctiorem religionem intrandam ; et ut excludatur transitus a monasterio in eremum : sed loquitur quando frater timore disciplinæ, vel animi inconstantia, vel levitate, vel propter mundanas voluptates egreditur sine licentia de monasterio ad sæculum redeundo, ut se celet abbati, et talis dicitur fugitivus. » Aliter Hildemarus proprium vitium exponit , quod ita fugitivo aut projecto est proprium, ut nulli sit alteri commune : « Proprium, inquit, vitium est illud, ubi cum perpetratur, alius non intermiscetur, sed solus unus illud malum peragit. » Si enim vel alterum secum vitii conscium habet, jam non erit proprium , sed commune: atque ideo a Bernardo Cassinensi contagiosum appellatum, de quo ex eodem Bernardo et Hildemaro tacet hoc capite sanctus Benedictus. Hic nimirum quinque distinguit causas, pro quibus aliquis egredi de monasterio potest. 1° Quidam propter relaxatam in proprio cœnobio vitæ regularis disciplinam exeunt, ad aliud observantiæ strictioris transituri. 2° Alii, studio majoris perfectionis aut contemplationis , eremum appetunt. 3° Alii levitate et inconstantia, aut timore disciplinæ egrediuntur. 4° Alii propter superbiam, contumaciam aut aliud vitium projiciuntur, aut propria temeritate exeunt. 5° Denique propter vitium contagiosum, hoc est commune, pro quo cum alio expelluntur Et primi quidem et secundi non solum , si revertuntur, suscipiendi, sed etiam cum honore et amore amplectendi, ut eorum exemplo alii ædificentur. Tertii et quarti eo modo recipiendi, quem hic describit S. Benedictus. De contagiosis omnino silere S. Benedictum docent Hildemarus et Bernardus Cassinensis : de quibus idem ferendum judicium, etsi id non scribat sanctus Pater, ac de tertio egressis, aut projectis: hoc est, ut etiam post primam egressionem aut ejectionem revertentes non recipiantur ; aut si motus abbas misericordia suscipiendos censuerit, recipiat quidem, sed habitaturos in tali loco, hoc est in monte, aut locis ubi haud queant alios ad peccatum trahere et maculare, et « si ita voluerint agere, inquit, ut supra diximus, recipiantur tandiu, donec possit illos cognoscere abbas , et eis credere sine difficultate: » alioquin, si ita noluerint, nec recipiantur. Fatetur tamen idem Hildemarus maximam monasteriorum Franciæ partem hunc locum aliter intellexisse, nec inter proprium aut commune vitium distinxisse, sed simpliciter pro qualicunque vitio egressos usque tertio recepisse, nec eos quos post secundam aut tertiam fugam reciperent , in ea qua ante fugam digni erant, pœnitentia detinuisse. « Sed tamen, addit, illi faciunt melius, qui secundum priorem sensum faciunt; eo quod sapientiores et acutiores sunt qui ita intelligunt; nam et ego ita facio in nostro monasterio , et ita hortor ut cæteri faciant, sicuti sapientiores intelligunt et faciunt. »

col.525 Porro crimina capitalia propter quæ meretur monachus, si non emendaverit, e monasterio ejici , ex Nicolao de Fractura sunt, « sacrilegium, homicidium, adulterium, fornicatio, falsum testimonium , rapina, furtum , superbia, avaritia, concupiscentia ; et si longo tempore tenetur iracundia; et ebrietas , si assidua sit, in eorum numero computantur. » Carthusienses in antiquis statutis « confessum coram testibus vel convictum de incontinentia, de manu violenta, de furto, de proprietate, rebellione, inobedientia , infamatione criminis, quod quis objicit alteri, nec probare potest, de magisterio conspirationis, nec non de frequenti seminatione discordiæ, » etiam professum a toto ordine faciunt alienum.

col.525 Spondeat quidem omnem emendationem vitii pro quo egressus est.] Isthæc autem « omnis emendatio comprehenditur specialiter in duobus, ut debita fiat satisfactio, et vitii non sit iteratio, » inquit Bernardus Cassinensis. Idem habet Hildemarus. Vult ergo S. Benedictus non simplicem in redeunte vitæ in melius de cætero instituendæ sponsionem, sed etiam sinceram pro culpis ante et post fugam aut ejectionem commissis satisfaciendi voluntatem : unde Hildemarus hunc locum exponens : Spondeat omnem emendationem vitii pro quo egressus est, idem esse asserit « acsi diceret, in ipsa pœnitentia suscipiatur, quam dignus erat habere quando projectus est, vel egressus est, » etc. Imo etiam majori propter fugam et delicta quæ eam comitari solent.

p. 260 Si debeant iterum recipi fratres exeuntes de monasterio. — Frater qui proprio vitio egreditur, aut projicitur de monasterio, si reverti voluerit, spondeat prius omnem emendationem vitii pro quo egressus est, et sic in ultimo gradu recipiatur, ut ex hoc ejus humilitas comprobetur.

p. 260 Ce chapitre complète tout à la fois le précédent et en adoucit la rigueur. Le frère incorrigible a été chassé : il peut se faire que la grâce le détermine un peu plus tard, et que, se ravisant, comme l’enfant prodigue, il désire revenir à Dieu. Et, à propos de cette expulsion, N. B. Père suppose un autre cas où la sortie du monastère est imputable au religieux : c’est lorsque celui-ci, poussé par le démon de l’instabilité ou par un motif vicieux quelconque, abandonne la communauté (1). Saint Benoît ne manque pas d’ajouter proprio vitio : car il peut arriver de loin en loin que la sortie soit régulière, autorisée par l’Abbé ou légitimée par l’Église. Ne disons rien de ces hypothèses, de celle, par exemple, où l’on croit devoir échapper à un milieu qui paraît inobservant et scandaleux, ni de celle où l’on passe à une religion plus austère ; ne cherchons pas davantage à savoir si parfois la sécularisation implorée et obtenue ne serait pas, devant la conscience, un euphémisme de l’apostasie.

(1) L’édition Butler adopte comme texte : Frater qui proprio vitio egreditur de monasterio, si reverti voluerit, spondeat prius omnem emendationem pro quo egressus est. Et D. Chapman, rendant compte du travail de Traube, insistait pour montrer dans la leçon du « texte reçu » et des plus anciens manuscrits un sûr exemple de fâcheuse interpolation (Rev. Bénéd., 1898, p. 506). Sans contester l’autorité de la tradition carolingienne et cassinienne, il est possible pourtant de donner encore un sens vraisemblable à notre texte. Pourquoi le moine expulsé ne viendrait-il pas à des sentiments meilleurs? Les dispositions de ce chapitre ne paraissent-elles pas être une suite normale des précédentes?

p. 260 On dit que Régulus plaida avec force, devant le Sénat romain, pour que Rome ne consentît pas à l’échange des captifs entre Carthage et la République : il ne croyait pas qu’un Romain qui s’était laissé réduire en captivité sans combattre pût dans la suite accomplir son devoir vaillamment.

Auro repensus scilicet acrior Miles redibit? Flagitio additis Damnum (1) !

Un mauvais soldat ramené à la guerre se montrera de nouveau mauvais soldat. Racheter un captif, c’est perdre son argent, sans gagner un soldat de plus. Tout cela peut être très romain ; mais ce qui est bien humain et bien conforme aux habitudes de Dieu, c’est la disposition de saint Benoît, ouvrant ses bras à l’apostat et à l’expulsé et leur fournissant l’occasion de réparer le passé par une vie meilleure (2).

(1) Horat., Carm., l. III, ode v.

(2) S. Basile est plus sévère : Reg. fus., xiv.

p. 261 Deux conditions sont mises à cet acte de miséricorde ; et toutes deux ont le même dessein : montrer que le frère qui se présente n’a rien de commun avec celui qui a fui ou qui a été chassé. En effet, celui qui se présente promet tout d’abord, saint Benoît le suppose, de se corriger à fond du vice qui a déterminé son exode : et partant, il n’est plus, intérieurement et dans sa volonté, le même que le coupable d’autrefois. Et ce déplacement d’identité se traduit sous une forme extérieure qui a sans doute le caractère d’une punition et d’une épreuve, mais qui pourrait bien être aussi une condescendance délicate et ingénieuse. Il entre et l’on fait comme si c’était la première fois. Il y a eu maldonne : on recommence. Il prend son nouveau rang d’entrée et de conversion ; il n’est pas héritier du mauvais moine qui est sorti. C’est d’ailleurs ainsi, dit N. B. Père, que l’on éprouvera son humilité, que l’on s’assurera de son changement, de son intention de devenir un homme nouveau (3). Saint Benoît ne parle pas d’autres exigences ; mais il y avait probablement une satisfaction publique et une absolution, comme pour les excommuniés (chap. XLIV). D. Martène cite tout au long différents Ordines pour la réception des fugitifs.

(3) Qui absque commonitione fratrum recesserit et postea acta poenitentia venerit, non erit in ordine suo absque majoris imperio (S. Pach., Reg., cxxxvi).

col.525 Et sic in ultimo gradu recipiatur , ut ex hoc ejus humilitas comprobetur.] Ita etiam Regula S. Pachomii (Art. 79): « Qui absque commonitione fratrum recesserit, ac postea pœnitentia venerit, non erit in ordine suo absque majoris imperio. » Regula sancti Fructuosi (Cap. 20): « Si certe ipsi apostatæ ab omnibus fuerint expulsi, et huc illucque vagantes, diversis locis instabiles atque vacillantes, suo monasterio reverti se petierint necessitate compulsi , in fornace probentur; et cum probati fuerint, suo monasterio reformentur; et non prima, sed ultima cathedra recipiantur. » Regula Cujusdam ad virgines (Cap. 21): « In extremo loco inter pœnitentes recepta tandiu examinetur, usque dum probabilis ejus vita inveniatur. » Statuta Guigonis (Cap. 77): « Si quis habitatorum loci hujus vel aufugerit, vel pulsus fuerit, et ductus pœnitentia redierit, promittens suarum emendationem perversitatum, et ejus proprie vitii propter quod pulsus fuerat vel aufugerat, tractabit prior causam ejus communi consilio , et sicut vel fratrum numerus, vel domus utilitas, vel etiam salus ipsius postulare videbitur, faciet ei : et si consilium recipiendi placuerit, ad probationem humilitatis in ultimo constituetur loco. » Antiqua statuta Carthusianorum (Part. ii , c. 32, n. 26) : « Omnes autem criminosi clerici vel laici postquam reconciliati fuerint, omnium quos invenerint semper ultimi erunt, sine spe restitutionis in primum gradum. » Paulo indulgentiores in Nova Collectione statutorum (Part. ii, c. 25, n. 31): « Qui cum semel reconciliati fuerint, inquiunt, amittent quantum ad locum annos quos extra ordinem nostrum expenderunt; illique tantum anni quos in ordine fecerant, reddentur eis. Si autem bis reconciliati fuerint, omnium quos invenerint ultimi semper erunt. » Instituta capit. general. ord. Cisterc. (Cap. 64) : « Fugitivus, si infra undecim dies redierit, restitui potest in ordine quem prius habuerat; si vero ultra undecim dies redierit, recipi quidem potest , ita tamen quod in eo gradu in quo ultimus recipitur, semper permanebit. » Hanc multam nonnihil augent Institutiones cap. gener. ejusdem ord., in quibus hæc lego (Dist. 10, cap. 5): « Omnes fugitivi qui modo extra ordinem sunt vel a modo exierint, nisi infra septem dies post egressum redierint, omnium quos invenerint ultimi semper erunt ; et monachi qui bis exierint, nunquam promoveantur in abbates. Fugitivi vero qui infra septem dies redierint, ultimi erunt ad minus per annum. »

col.525 * Id est accepta flagelli disciplina.

col.526 Quia vero hic agitur de receptione fugitivorum sponte revertentium, haud erit fortassis ingratum lectoribus antiquum ordinem eos in monasterio recipiendi hic referre, quem tam ex mss. libris quam ex editis depromemus.

col.526 Ex mss. Consuetudinibus Romani S. Pauli et Farfensis monasterii.

col.526 Frater fugiens de monasterio, dum reverti voluerit, nudus et discalciatus veniat in capitulum, in brachia tenens cucullam, et manu virgam ferens ; acceptoque judicio *, eat foras in aliquo loco, et vestiat se, et calciet, revertensque in capitulum, petat veniam ante abbatem, et ipso jubente, eat sedere sicut regula præcipit. Si abbas deest, ipsi reservetur judicium. Cum autem ventus fuerit, ipse frater subducat se a conspectu ejus donec tali in loco veniat ubi petat veniam suam satisfaciendo, et quod ei præceperit, id faciat : una nocte jaceat in hospitale antequam recipiatur. Si fugerit de aliqua cella, et ibi reversus fuerit, recipiatur ut est supradictum ; et quando venerit ad caput monasterii, similiter id faciat. Si fugerit de aliqua cella, et ibi non reversus fuerit, et venerit ad caput monasterii, recipiatur ut est superius prænotatum, donec vocetur prior de cella, et audiantur querelæ amborum , et ubicunque fuerit culpa inventa, emendetur ; post hæc, si priori videtur, revertatur ipse frater ad ipsam cellam.

col.526 Ex mss. Consuetudinibus S. Benigni Divionensis , cap. 32.

col.526 Fugitivi vero monasterii cum redierint, hoc modo debent satisfacere : si veniunt post capitulum, debet eleemosynarius eos suscipere donec in crastino fratres fuerint in capitulo : quibus congregatis, postquam aliquantulum de ordine suo locuti fuerint, mittitur eleemosynarius, ut eos adducat. Illi autem in auditorio nudati et discalciati, cuculla plicata in sinistra, acceptoque manipulo virgarum in dextera, sic debent venire in medium capituli, positisque cucullis ad sinistram, et virgis ad dexteram, coram domno abbate vel priore humiliter venias petant in medio eorum. Deinde, dicto eis ut surgant, sedent ad terram, resumptis cucullis tantum super genua ; tunc si domnus abbas adfuerit, quale illi judicium placuerit dabitur eis; si vero non adest, non dabitur eis judicium, sed dicet eis, qui tenet capitulum : Istud judicium domni abbatis est, ille exspectandus est: ite, et circumdate vobis vestimenta vestra, ac redite. Quo facto, petunt iterum venias suas, et præcipitur eis ut eant sessum ultimi omnium; et sic semper sunt et in choro, et in capitulo, et in omnibus locis, extremi videlicet omnium, etiam novitiorum, quousque domnus abbas faciat eis misericordiam. Qui autem habitum abjecerunt, eodem quidem modo suscipiuntur, excepto quod habitum secum in capitulo non deferunt, sed ponitur ante pedes ejus qui tenet capitulum ; et postquam , ut dictum est, nudi satisfecerint, dicitur eis a præsidente, ut si volunt habitum, quem voluntate propria reliquerunt, sponte sua accipiant. Quando autem domnus abbas venerit, si, ut dictum est, eo absente suscepti sunt, tam illi quam isti non debent venire in præsentia illius, donec ipse præcipiat ; sed vel in infirmaria, vel in alio loco manere, donec ipse pro eis mittat ; et tunc non nudantur, neque discalceantur, sed staminias (Sic) suas præparant, ut si domno abbati placuerit, nudi suscipere judicia parati inveniantur. Cum autem capitulum ingrediuntur, non ad sedes suas, sed recto tramite ante domnum abbatem gradiuntur, et venias petere non morantur.

col.527 Eadem fere leguntur in mss. Consuet. Cluniac.

col.527 Ex ms. libro Usuum Beccensium.

col.527 Quando frater qui proprio vitio egressus fuerat , vel de monasterio projectus, pœnitens revertitur; si abbas et conventus eum suscipere voluerint, quandiu foris erit, in eleemosynæ hospitio erit, de cellerario victum habebit. Si pannos non habet, camerarius inveniet. Cum vero recipi debuerit, in capitulum veniet nudus et discalceatus, succinctus staminia, ferens cucullam plicatam super sinistrum brachium, et virgas in manibus. Et accipiens veniam prostratus, ponet ex una parte virgas, ex altera cucullam : jussus ab abbate surgat, statimque redibit ad suscipiendam disciplinam, et trahet cucullam super genua sua. Post judicium vestiet staminiam suam et cucullam; et reducetur ubi induatur cæteris vestimentis suis: postea revestitus revertetur in capitulum ad locum ubi fuit prius, et accipiet plures venias prostratus toto corpore per singulas dicens : Mea culpa, donec abbas dicat, Sufficit. Tunc suscipiet sententiam gravis culpæ, et exibit capite operto capitio. Et frater sibi deputabitur, qui eum ducet ad locum ad hoc destinatum, ubi erit quandiu abbas secundum modum culpæ judicaverit : quando vero vocatus in capitulum venerit, nihil cuiquam dicet, nec quisquam sibi; sed accipiet veniam, et surget injussus; et mox præparabit se ad suscipiendum judicium, et sic reducetur in priorem locum. Die quo in capitulum veniet, habebit omnes cibos quos conventus habuerit; si non venerit, non habebit præter panem et aquam, nisi abbas jusserit. Ad omnes horas nocte et die sedebit foris ad ostium oratorii, et in fine horæ jacebit in terra, sicut S. Benedictus jubet, operto capite, pronus omnium pedibus exeuntium. Similiter faciet ad prandium et ad cœnam, quando conventus venerit de refectorio, et quando post versum exierit de oratorio; et cum omnes exierint, revertetur in locum suum. Ad capitulum et ad collationem non satisfaciet, nec ad introitum, nec ad exitum ; sed erit in loco suo usque in sequentem horam. Cum vero abbas de tam gravi pœna dimiserit, veniens in capitulum, accipiet veniam, et quæret judicium. Post hæc cum abbas dixerit quod dimittet eum de gravi culpa, accedens frater discooperiet caput, et corruet ad pedes ejus; et absolutus sedebit ultimus in capitulo et choro; et erit in levi culpa : antiphonam non imponet, responsorium non cantabit, lectionem non leget, nec manducabit cum fratribus; ad omnes canonicas horas prosternet se in choro ante gradus, ubi benedictio accipitur, dum incipitur Kyrie eleison, et surget sacerdote dicente in fine collectæ Per Dominum. Festis duodecim lectionum , si concedat abbas, non faciet satisfactionem istam. Quando vero domnus abbas eum de levi culpa in capitulo dimiserit, prosternet se ad pedes ejus, et denuo absolutus sedebit ubi abbas jusserit. Si ultimus fuerit inter benedictos fratres, et eos si qui sunt qui nondum sunt professi, sedebit quandiu abbas jusserit. Hoc totum de utraque culpa fiet de fratre qui in monasterio vel extra fecerit quod talibus pœnis debet emendari. Si autem abbas tam longe abfuerit a provincia, ut ejus reditus ad præsens non exspectetur, et aliquis frater hujusmodi redierit, prior consilio fratrum poterit eum suscipere eo ordine quo dictum est. Nam aliter non debet absque notitia et jussu abbatis præsumere cuiquam gravis vel levis culpæ pœnam imponere. Nullus alius hoc ullo modo attentare audeat, nec fratrem quilibet verberari a duobus jubere debet, nisi solus abbas, et hoc in præsentia sua.

col.528 Ex Statutis Lanfranci, cap. 17.

col.528 Fugitivus de monasterio monachus, si reversum ad monasterium suscipiendum eum esse abbas judicaverit, hoc modo suscipiatur. In hospitali domo aliquantis diebus primum maneat; ad claustrum, vel ad officinas claustri, vel ad monasterium nisi jussus nullatenus accedat, ut interim pœnitudinis suæ, et humilitatis, et patientiæ aliquod documentum ostendat. Nullus frater secum conversetur, nullus ei in aliquo consortio vel colloquio conjungatur, nisi ei ab abbate, vel a priore, vel ab eo qui servat ordinem, jubeatur. Ea vero die qua in capitulum intraturus est, in locutorio vestimentis suis se exuat; staminia, si habitum non reliquit, circumposito cingulo se circumcingat, sinistro brachio cucullam plicatam, et in dextera manu virgas sumat; et sic nudis pedibus, nudo desuper corpore, ducente eum fratre cui injunctum fuerit, in capitulum veniat. Quo ingressus in loco ubi prosterni solet, statim se prosternat. Interrogatus more solito, culpam dicat ; dehinc sedens corporalem disciplinam ad imperium abbatis suscipiat : qua suscepta, cuculla tantum ibi induta, sicut venit, sed non ferens virgas, in locutorium redeat , ibi se calceet, et regulariter induat, et in capitulum rediens, tandiu se prosternat donec ab abbate dicatur ei : Sufficiat. Injungatur ei satisfactio gravis culpæ, et in ipsa satisfactione habeat se, sicut superius dictum est, cum de gravi culpa ageretur. Si abjectis monachi vestimentis in sæculari habitu ad monasterium redit, servatis circa eum cæteris, quæ superius dicta sunt, sæculari veste, in qua reversus est, circumcinctus, sicut supra de staminia dictum est, et non portans cucullam, capitulum ingrediatur, et post susceptam disciplinam, cuculla a camerario ante ipsum posita ab eo suscipiatur, et ibi statim induatur.

col.528 Ex Constitutione Benedicti papæ XII, cap. 24.

col.528 Ad ecclesias etiam, vel monasteria, seu loca hujusmodi redeuntes, ad communionem aliorum monachorum seu fratrum donec satisfactionem hujusmodi fecerint, nullatenus admittantur; quæ subjicitur esse talis, videlicet quod a porta regulari, parlatorio, seu alio loco consueto per claustrum cum magistro novitiorum , vel alio ad hoc deputato, ad capitulum veniat in staminia, vel nudus, secundum quarumdam ecclesiarum, monasteriorum, et locorum religiosorum morem, femoralia et caligas sine pedalibus tantum habens; cucullam, seu scapulare vel flocum in brachiis, ac ferulam in manibus suis ferens, cum quibus, ibi prius venia recepta, et sua recognita culpa, coram omnibus publice verberetur. Demum vero per abbatem vel alium prælatum principalem, si sit ibi, aut priorem, vel alium post abbatem, seu per principalem prælatum hujusmodi pœnitentia seu pœna levis aut gravis culpæ sibi qualitate demeriti imponatur secundum morem cujuslibet ecclesiæ , monasterii, seu loci laudabiliter observatum. Proviso attentius, quod modum peccati modus correctionis nequaquam excedat.

col.529 Ex antiquis Carthusiensium Statutis, part. ii, cap. 31. num. 30.

col.529 In reconciliatione fugitivorum qui non sunt criminosi, talis forma servetur : Redeuntes in primis clament culpam suam præsente conventu misericordiam postulantes, et emendationem promittentes, et tam monachi quam conversi, si infra quinque dies redierint, statim reconcilientur ordini et conventui , et quindecim in capitulo recipiant disciplinas, et quindecim diebus comedant ad terram in refectorio super asserem nudum, cum exceptionibus supradictis, et sint novitii : prior tamen suus cum consilio conventus possit eos restituere, quando sibi videbitur, in pristinum gradum. * Si vero ultra quinque dies redire distulerint, ad minus per hebdomadam sustententur extra cellam et extra conventum : qua completa, prior cum consilio conventus poterit eos, quando sibi placuerit, conventui plenarie reconciliare. Porro isti a prima die sustentationis per quadraginta dies sustineant in victualibus disciplinas; postquam vero conventui sociati fuerint, per viginti dies disciplinentur : monachi scilicet post vesperas, laici diebus ferialibus post matutinas, et festivis post vesperas, ut dictum est de criminosis, et per viginti dies comedant ad terram in refectorio, sicut criminosi, et per annum sustineant prædictam generalem ordinis disciplinam, nec habeant obedientiam, nec vocem in conventu, nec contra aliquem, ut supra dictum est de criminosis, donec per capitulum generale concedatur. Qui cum semel reconciliati fuerint , amittent quantum ad locum annos, quos extra ordinem nostrum expenderunt, illique tantum anni, quos in ordine fecerant, reddentur eis. Si autem bis reconciliati fuerint, omnium, quos invenerint, semper ultimi erunt. Post tertiam reconciliationem, sciant omnes tam clerici quam laici, omnem sibi reconciliationis aditum secundum B. Benedicti dicta denegari.

col.529 Ex mss. Statutis S. Stephani Grandimontensis, aliorumque ejus successorum pastorum a Guillelmo Pellicerii primo abbate Grandimontensi collectis, cap. 11.

col.529 Quicunque frater ordinis nostri ultra dies tres exiverit de ordine, nunquam recipiatur ulterius in ordine, nisi per capitulum generale. Et novitii , qui infra annum suæ probationis a nostro ordine exiverint, ulterius in nostro ordine minime admittantur, nisi de consensu capituli generalis. Fugitivi ab ordine per annum verberentur in capitulo omnibus diebus dominicis, et in omni sexta feria sint in pane et aqua, et sedeant in solio [f. solo] refectorii refectionis tempore, et in ecclesia ad horas, et in capitulo dum capitulum tenebitur, in inferioribus sedibus stent per annum.

col.529 Ex ms. Constitutione Clementis V papæ pro ordine Grandimontensi.

col.529 Fugitivi autem de dicto ordine, si ad ordinem ipsum reversi fuerint , per triennium ad aliquam administrationem vel officium in eodem ordine habere non possint , nec prior vel definitores secum super hoc durante dicto triennio valeant dispensare.

col.529 * In Nova statutorum Collectione part. ii, cap. 25, ita habetur : « Qui vero ultra quinque dies redire distulerint, de cætero quandocunque redierint non recipiantur nisi ad carceres; a quibus tamen, si criminosi non fuerint, nec secundo jam fugerint, priores eorum de consilio conventus poterunt illos educere, quando videbitur expedire. Educti vero viginti in capitulo recipiant disciplinas, et per viginti dies comedant ad terram, et per annum generalem ordinis sustineant disciplinam, nisi ex aliqua causa rationabili prior has pœnas moderandas judicaverit.... Fugitivi autem criminosi, qui vel crimine commisso fugerint, vel in fuga crimen commiserint, quandocunque redierint, nunquam nisi ad carceres recipiantur, a quibus non possunt nisi per capitulum generale aut R. Patrem educi. Educti vero criminosorum pœnam, de qua dictum est, sustineant.

col.530 Ex Constitutionibus Fuliensium cap. 29.

col.530 Quod si redire voluerint, sic accipiantur : carcere conclusi per quantum tempus superiori congregationis visum fuerit, triduum singulis hebdomadis in pane et aqua jejunent, et semel quaque hebdomada virgis cædantur. Egressi vero de carcere ad infimum locum abjiciantur; si clerici sunt, clericorum; si conversi, conversorum, omni præcisa spe restitutionis in pristinum locum, et simul jure suffragii quinquennium priventur. Quas pœnas superior congregationis pro ratione circumstantiarum et personæ possit augere vel mitigare, etc.

col.530 Ex dictis hactenus de ordine suscipiendorum ejectorum aut fugitivorum, constat : 1° aliquod ante tempus in eleemosynaria aut hospitio exegisse, quam in monasterium admitterentur, 2° admissos in capitulo nudos virgarum plagas excepisse , 3° gravioris culpæ pœnas postea sustinuisse, ac proinde aut in carcere, aut in cella saltem a communi fratrum consortio semota permansisse; cujus rei praxim videre est in Vita S. Sabæ , qui Jacobo cuidam, quem ut homicidam sui, eo quod sibi tentationis superandæ gratia testiculos amputasset , laura ejecerat, postea tamen pœnitenti « in mandatis dedit, ut in propria cellula quietem silentiumque teneret, nunquam prodiret, neque neminem reciperet, cum nemine congrederetur, nisi cum uno illo qui ei ministraturus esset; » in lib. Mirac. S. Bercharii, abbatis Dervensis, in quo Hugonem monachum , monasterio fuga elapsum et reversum abbas cum fratribus « in remoto diversorio cum sibi necessariis manere constituerunt, ubi ad votum cuncta ei, etiam superflua, quod dictu grave est, ministrantes, formam crucis dominicæ jubent, ut noverant eum posse, formose componere ; » et ex lib. i Mir. S. Bertini, cap. 3 , ubi de quodam monacho Benjamin dicto refertur (Sæc. iii Bened.) , quod post fugam , pœnitentia ductus, ad portam ecclesiæ humiliter accedebat quotidie ; « at Pater monasterii, videns ejus humilitatem, a Domino cor ejus intellexit visitatum, et ad portam eum collocavit, præbendo victum quotidianum. » Postea vero, probata ejus pœnitentia sinceraque virtute ex miraculo sancti Bertini, fratres « statim sine mora eum in priorem revocavere locum.

col.530 Porro licet habitu monastico statim ut redierant revestitos fuisse appareat, aliquibus tamen saltem in locis eis denegabatur, ut patet ex præfato lib. Mir. S. Bercharii, ubi prædictus Hugo, Dervensis monachus, tandem morbo correptus, « auxilium fratrum statim revocare cœpit, ut eum quam citissime habitu monastico renovarent. » Antiqua etiam Cartusiensium statuta decernunt (Part. ii, cap. 31, n. 41), ut « omnibus expulsis et fugitivis , si fieri potest commode , habitus auferatur, vel ad minus detruncetur, exceptis fugitivis, qui ad alium ordinem litteras accipiunt de non repetendo : clericus ergo cucullam , laicus caputium deponat et barbam. » Sed ex tertia statutorum compilatione (Cap. 10, n. 6) « apostatæ ante omnia ad reassumendum habitum ordinis compellantur. » In synodicis etiam canonibus Nicephori PC. decimus quartus ita habetur (Tom. III Mon. Eccl. Græc.) : « Monachum, qui habitum dimisit, et postea conversus est, oportet iterum vestimento monachali, quod exuit, induere absque precibus constitutis. »

col.530 Quæret aliquis quid de rebus ab hujusmodi in sæculo acquisitis faciendum esset? Rem definit Justinianus ad monasterium pertinere; sed Petri abbatis Cavensis exemplum proponere malumus. Hic, ut scribit Venusinus abbas in ejus Vita, n. 24, monachum apostatam revertentem cum magno gaudio recepit; ea vero omnia, quæ attulit, contempsit ; ingentem foveam fieri jussit, in qua delata omnia igne concremavit. » Sed de his satis : ad Regulæ textum revertor.

col.531 Quod si denuo exierit , usque tertio recipiatur; jam vero postea sciat sibi omnem reversionis aditum denegari.] Idem habetur in Regula Cujusdam ad virgines, cap. 21. Hæc lex fugitivum quidem constringit, non abbatem ; ita ut ille quartam receptionem exigere non possit, licet illam ei misericorditer concedere iste queat. Atque ita docent explicantque sanctum Benedictum Hildemarus , Bernardus Cass. , Boherius in secundo comm., Turrecremata, Theobaldus Artaldus, Matthias Lambertus, Joannes Cræsbeeck, Nicolaus Bravus, quibus accensendus est Petrus Venerabilis , qui ad sanctum Bernardum scribens idem argumentum fuse et eleganter prosequitur, ac tandem relato Regulæ textu, Sciat sibi omnem reversionis aditum denegari, ita concludit (Lib. i, epist. 28) : « Non, inquit, denegetur : sed sciat sibi denegari. In qua sententia cum nihil præcepti inveniatur, non obicem misericordiæ posuisse , sed terrorem temerariis intentasse cognoscitur. Ergo desinite talia loqui, et non Scripturas vestro sensui, sed sensum vestrum Scripturis applicate, et converti veraciter cupientes absque ulla retractatione etiam millies suscipite, alioquin Deo contrarii , et Regulæ adversarii inveniemini. » Sed hæc subtiliora existimat Menardus, simplicioremque S. Benedicti sensum esse, ut ei qui tertio de monasterio exiverit , revertenti omnino negetur ingressus; id quod confirmat ex Regula Magistri, qui S. Benedicti mentem explicans ait : « Frater , si exierit frequenter de monasterio , usque ad tertium reversus resuscipiatur : amplius non jam , quia talis apud Dominum ejus agnoscitur divini servitii fides, qualis apud homines pedum instabilitas constitit : et utquid in monasterio jam opus sit, quem Deus non possidet ? Ideoque post tertiam correptionem juste monasterio sit ut ethnicus et publicanus. » Et ex Petro Blesensi, qui epist. 88 asserit S. Benedictum misericordiam ad ternarium numerum coarctasse. Eamdem sententiam sequitur Benedictus Haeftenus l. viii, tract. 4, disq. 8. Id quod observant etiam nunc Carthusienses, quorum in Statutis ita legitur (Nova Collect. Stat., part. ii, cap. 25, n. 28) : « Decernimus et declaramus, apostatas criminosos post tertiam apostasiam non esse amplius requirendos , sed nec in ordine recipiendos. » Eremitæ sancti Augustini ex eorum Constitut. p. 6, c. 14, Carmelitæ discalceati ex eorum item Constitut. part. iii, c. 35, n. 9. Nec misericordiæ janua hujusmodi revertenti omnino præcluditur, cum abbas possit post trinam remissionem ejecto fratri charitatis officia extra monasterium exhibere, inquit Menardus, maneatque ejectus sub cura episcopi, qui salutem illius curare debeat. Cistercienses tamen recipiebant quidem , sed non ad habitum : « Fugitivi, inquiunt Institutiones Capit. gener. ord. Cisterc. (Dist. 10, c. 4), qui juxta Regulam usque tertio recipiuntur, si plus quam ter exierint, nullatenus ad habitum monachi vel conversi admittantur in ordine. Abbas transgressor hujus sententiæ omni sexta feria sit in pane et aqua usque ad capitulum generale, et inde veniam petat. » Et antiquæ Definitiones ejusdem ordinis (Dist. 11, c. 5) : « Fugitivi, qui juxta Regulam usque tertio recipiuntur, si plus quam ter apostataverint, et pœnitentes redire voluerint, et satisfacere pro delicto, omnino recipiantur vel in domibus propriis, vel in locis aliquibus earum, si aliud canonicum non obsistat , semel tantum ad victum, et non ad habitum regularem ; sed ad alium sicut abbati visum fuerit expedire, quem quidem habitum si recipere noluerint aut portare, eadem temporalia denegentur. Si vero suscepto illo habitu, iterum ad sæculum regressi fuerint, vel aliquid tale commiserint, pro quo monachus teneatur emitti, nullus eis de ordine teneatur ulterius providere. Eis autem in habitu sibi constituto vel tradito existentibus, horis vigiliarum venire teneantur ad ecclesiam extra chorum, et jejunia conventus prosequantur. Conversi vero in familiarium habitum redacti teneantur ad observantias conversorum. » Atque ita etiam recipiendos esse asserit Boherius : « Intellige, inquit, quod hic dicitur de non recipiendo fugitivum ultra tertiam vicem, scilicet in communi consortio fratrum, sed bene in ergastulo. »

col.532 Hactenus de fugitivis aut ejectis monachis sponte redeuntibus : quid vero de obstinatis, in peccato perseverantibus, et reditum ne quidem cogitantibus ? De his nullum hic protulit verbum S. P. Benedictus : unde apparet hanc in illos servari legem voluisse, quam superiori capite sancivit : Infidelis si discedit, discedat. Et certe si putridæ carnes abscissionis ferro sunt resecandæ, multo minus repetendæ videntur.

col.532 Constat nihilominus jam olim ab ipso fere S. Benedicti tempore, ne dicam antea , requisitos et ad proprium monasterium reductos fuisse : « Fugitivum monachum, inquit sanctus Ferreolus (Regul. c. 20), deserentem disciplinam et perdentem se, velut contemptorem placuit revocare. « Et S. Fructuosus (Regul. c. 20) : » Cum aliquis per vitium elapsus fuerit a monasterio , in aliud non recipiatur cœnobium, neque in humanitatis charitatem, neque in pacis osculum ; sed continuo vinctis post tergum manibus reducatur proprio. » Ita quoque Justinianus imperator (Novel. 123) : « Si quis monachus monasterium reliquerit, et ad sæcularem vitam transierit, hic militia primum et honore, si quem habet, denudatus, per locorum episcopum, et provinciæ præsidem in monasterium remittitor, et res quas postea habere monstratus fuerit, ad monasterium in quod immittitur, pertinento. Si denuo quoque monasterium relinquat, tunc præses eum provinciæ in qua inventus fuerit, detineto, et subjectæ sibi cohorti connumerato. » Idem decernunt concilia, Aurelianense i : « Ipsi autem monachi , qui fuerint pervagati, ubi inventi fuerint, cum auxilio episcopi tanquam fugaces sub custodia revocentur ; et reum se ille abbati futurum esse cognoscat, qui hujusmodi personas non regulari adversione distrinxerit, vel etiam qui monachum susceperit alienum ; » Toletanum vii : « Quicunque ex sacerdotibus vel ministris vagantes monachos repererit , aut si fas est, in propriis locis cœnobio suis rectoribus eos reformet, aut si difficile est, pro sola honestate vigore suæ potestatis erudiendos inclinet. » Constantinopolitanum ii : « Si quis qui præest monasterio , eos qui ei subjecti sunt monachos cum multa diligentia non requirat, vel inveniens non recipiat, statuit synodus eum segregationi subjici. » Quem canonem de fugitivis intelligit Balsamon. Vide concilium Lambethense an. 1281 , apud Spelmannum. His adde Gregorii papæ IX constitutionem pro monachis Benedictinis : « Statuimus ut præsidentes capitulis celebrandis secundum statutum concilii generalis, seu Patres abbates, seu priores fugitivos et abjectos de ordine suo requirant sollicite annuatim. Qui si in monasterio suo recipi possunt, secundum ordinem regularem abbates seu priores eorum, monitione præmissa, ecclesiatica censura compellantur ad receptionem eorum , salva ordinis disciplina. Quod si hoc regularis ordo non patitur, auctoritate nostra provideatur ut apud idem monasterium in locis competentibus, si absque gravi scandalo fieri poterit ; alioquin ex aliis religiosis domibus ejusdem ordinis ad agendam ibi pœnitentiam talibus vitæ necessaria ministrentur. Si vero hujusmodi fugitivos inobedientes invenerint, eos excommunicent , et tandiu faciant ecclesiarum prælatis excommunicatos publice denuntiari, donec ad mandatum ipsorum humiliter revertantur. » Denique Constitutiones Richardi episcopi Sarum anno 1217 editæ (Apud Spelm. tom. II Conc. Angl.): « Cum quidam apostatæ salutis suæ immemores, abjecto timore Dei, de ordine suo egredi sine licentia suorum prælatorum , et in sæculo sæculariter conversari , abjecto religionis habitu, non verentur; præcipimus archidiaconis, decanis etiam, monitione præmissa competenti, ut tales ad claustrum per ecclesiasticam censuram redire compellant : quod si nec sic ad reassumendam religionem induci possint, jubemus eos comprehendi, et ad pœnitentiam in carcerem retineri. » Tandem canones Synodici Nicephori P. C. n. 25 (Tom. III Monum. Eccles. Græc.) : « Si monachus, habitu sancto deposito, carnem comederit, uxorem duxerit, oportet eum converti, nolentem anathemati submitti , et invitum monasticis vestibus indui, atque in monasterio concludi. » Cæterum antiquam hujus rei praxim videre est apud Joannem Diaconum in lib. i de Vita sancti Gregorii papæ, cap. 14, et apud Ardonem in Vita S. Benedicti Anianensis n. 24.

p. 261 Quod si denuo exierit, usque tertio recipiatur. Jam vero postea sciat omnem sibi reversionis aditum denegari.

p. 261 Nous avons vu comment N. B. Père s’emploie à écarter, à retarder l’exclusion ; il nous reste maintenant à remarquer combien, même de si loin préparée, cette peine lui semble peu définitive. Ah ! l’admirable et excessive charité ! Et comme toute considération cède au souci d’arracher une âme à sa perte ! Le frère est sorti une première fois : il est accueilli à son retour. Il sort de nouveau : il sera accueilli encore, aux conditions de sa première rentrée ; de même, après une troisième sortie : usque tertio recipiatur (1). Mais qu’il sache que dorénavant toute voie de retour lui sera fermée. Aussi bien, il faut en finir ; et la part de la miséricorde a été largement faite ; il ne convient pas que ces allées et venues deviennent un jeu pour l’infidèle et un trouble pour la communauté ; il n’est pas opportun de favoriser l’instabilité, précisément combattue par N. B. Père.

(1) Cette interprétation de l'usque tertio est proposée par l’auteur de l'Explication ascétique et historique de la Règle de saint Benoît, t. I, p. 429. Ainsi, on ne compte pas au nombre des trois accueils celui qu’a reçu le moine lorsqu’il s’est présenté pour la première fois au monastère, en quittant le siècle. — Les éditions critiques portent : usque tertio ita recipiatur.

p. 262 Et pourtant, dans certains monastères, à Cluny par exemple, on recevait le pénitent après un plus grand nombre d’essais infructueux. Et on se persuadait obéir ainsi à la vraie pensée de saint Benoît. On remarquait, avec plus de subtilité que de justesse, que le texte portait exactement : le moine sorti plus de trois fois saura que le retour au monastère lui est interdit. Oui, disaient les commentateurs, le moine expulsé le saura ; c’est une menace ; il n’a pas droit à un quatrième pardon. Mais l’Abbé, lui, peut savoir autre chose ; et s’il est vrai que la porte est fermée au moine, l’Abbé peut néanmoins la lui ouvrir encore. Pierre le Vénérable lui-même avait recours à cette ruse aimable d’interprétation en plaidant près de saint Bernard la cause de l’indulgence clunisienne. Il s’appuyait principalement d’ailleurs sur des preuves plus solides : On voulait donc, disait-il, introduire dans le monde un nouvel Évangile et opposer une digue à la miséricorde? Que devenaient des affirmations telles que celle du Seigneur à saint Pierre : Domine, quoties peccabit in me frater meus, et dimittam ei? usque septies? — Dicit illi Jesus : Non dico tibi usque septies, sed usque septuagies septies (Matth., xviii, 21-22) (2).

(2) Petri Vener., Epist., l. I, Ep. XXVIII. P. L., CLXXXIX, 127.