Abbatia
Sancti Petri
de Curte

Die Regel des heiligen Benedikt

Kapitel 4

Quæ sint Instrumenta Bonorum OperumVon den Werkzeugen der guten Werke

Zum ganzen Kapitel

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4

col.297 Antequam singula capitis hujus instrumenta expendamus, nonnulla de his generatim præmittenda videntur. Et primo quidem illud notatu dignum occurrit, quod istud de bonorum operum instrumentis caput sit veluti breviarium compendiumque ipsius Regulæ, totiusque perfectionis, cujus nihil illi defecturum arbitror, quem hoc caput constiterit observasse : unde tot constat instrumentis quot Regula capitibus ; ut qui illud opere impleverint, omnia simul implesse videantur.

col.297 Deinde observandum est tanto apud veteres caput istud fuisse in pretio, ut illud de verbo ad verbum suæ ad Virgines Regulæ cap. 3 inseruerit S. Donatus Bisuntinus episcopus : quod et præstitit Magister Regulæ etiam capite 3, sub hoc titulo : Quæ est ars sancta quam docere debet abbas discipulos in monasterio, verbis tamen subinde mutatis et instrumentis nonnullis omissis. Similiter et Grimlaicus in Solitariorum Regula capite 23 cum hac præfatione : « Cum ergo omnium sanctarum Scripturarum paginæ instrumentis bonorum operum sint refertæ, et per earumdem sanctarum Scripturarum campos inveniri possint arma quibus vitia comprimantur et virtutes nutriantur; necesse tamen est huic Regulæ sententiam cujusdam Patris inserere de instrumentis bonorum operum ; in qua sub magna brevitate quid solitariis agendum, quidve vitandum sit continetur. Oportet enim eos imprimis Deum diligere, etc. » Hæc eadem instrumenta a S. P. Benedicto emendicata, ejus tamen nomine suppresso, et cum præfatione prædicta verbo tenus refert Theodulfus Aurelianensis episcopus in suo Capitulari cap. 21. Referuntur etiam in antiquo ordine Romano ex canone Theodori Anglorum episcopi in ordinatione abbatissæ, uti observat Menardus noster.

col.297 Tertio. Petrus Boherius, Menardus, et post utrosque Haeftenus, existimarunt hæc omnia bonorum operum instrumenta ex epistola prima S. Clementis in suam Regulam translata fuisse a S. Benedicto. Idem credidit olim etiam Amalarius in supplemento ad libros iv de Divinis officiis (t. II Analect., p. 142). Verum non S. Benedictus a S. Clemente , sed Clementis subornator Isidorus Mercator ex Regula S. Benedicti totum hoc caput accepit, uti probat noster Mabillonius in observationibus ad præfatum Amalarii supplementum.

col.298 Quarto. Occasione tituli hujus capitis isthæc occurrit difficultas : Cum ea quæ hic continentur sint ipsa bona opera, quomodo instrumenta bonorum operum dicuntur ? nihil enim est sui ipsius instrumentum. Ad hanc difficultatem multæ possunt adhiberi solutiones. Primo enim, ut observat Menardus. hic per hujusmodi bona opera intelligere possumus certam methodum perfectionis acquirendæ, seu, ut loquitur S. Benedictus, artem spiritualem ad quam illa omnia, quæ hic commemorantur, viam muniunt : ac proinde recte illius instrumenta dici possunt. 2° Virtutes et bona opera possunt etiam appellari instrumenta bonorum operum, quia sese mutuo indigent, se invicem adjuvant. Ita « per amorem Dei amor gignitur proximi, et per amorem proximi amor Dei nutritur, » ut loquitur S. Gregorius (Lib. vii Moral., cap. 10). Ita oratio jejunium, et jejunium orationem adjuvat; et sic unum alterius est instrumentum : licetque respectu sui dici nequeat instrumentum bonorum operum, potest tamen respectu aliorum. 3° Quæcunque hoc continentur in capite, considerari possunt aut ut præcepta , vel ut consilia : habita autem ratione definitionis instrumenti, quæ est : id quo utitur principalis causa, hæc omnia consilia vel præcepta possunt dici moralia instrumenta, quibus lectis vel auditis utitur Deus, vel ipse S. Benedictus, ut nos ad bona opera exercenda moveat ; et hac forte acceptione regulas et collationes Patrum appellari instrumenta virtutum, Regulæ cap. ultimo. 4° Si ipsam instrumenti etymologiam expendamus, instrumentum dicitur ab eo quod instruit ; et sic hæc omnia dici possunt instrumenta bonorum operum, ut pote quæ nos bona opera edocent.

col.298 Quinto. Denique observat Hildemarus capitis hujus titulum duobus modis posse concipi. 1° Simpliciter dictum, quasi diceret S. Benedictus : Hoc in capite disseremus quæ sint instrumenta bonorum operum. 2° Interrogative, Quæ sint instrumenta bonorum operum? ad quam interrogationem respondetur : Imprimis, etc.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4

p. 69 QUELS SONT LES INSTRUMENTS DES BONNES ŒUVRES

p. 69 Tout ce qui précède nous a fait connaître la constitution organique de la société monastique. Dorénavant, jusqu’au chapitre VIII, il sera parlé de l’individu et de son programme de perfection surnaturelle : c’est la portion de la Règle qui forme ce qu’on peut appeler la spiritualité de saint Benoît ; c’est la constitution spirituelle des moines. Nous nous rappelons avec quelle insistance N. B. Père marquait dans le Prologue que le développement de la vie chrétienne se réalise par la pratique des bonnes œuvres et l’exercice constant de toutes les vertus : il décrit maintenant cette activité ordonnée. La longue énumération du chapitre IV cataloguera les principales formes sous lesquelles elle se traduit ; et de petits traités seront consacrés ensuite aux dispositions fondamentales d’obéissance, de recueillement et d’humilité.

p. 69 Instrumenta bonorum operum. La sagacité des commentateurs s’est exercée à préciser la signification de ces trois mots. L’apôtre saint Paul ayant parlé deux fois de l’armure du chrétien, N. B. Père voudrait-il indiquer ici les qualités intérieures dont nous devons être munis — habitus activi quibus instruimur — pour accomplir en effet toutes bonnes œuvres? Ou bien saint Benoît considère-t-il les textes scripturaires dont sont formés presque tous les versets de ce chapitre comme de vrais instruments, des procédés d’une efficacité assurée, destinés à nous faire pratiquer les bonnes œuvres? comme si, pour réaliser le bien, nous n’avions besoin que d’entendre les sollicitations divines. D’une façon moins subtile, on pourrait donner au mot instrumenta son sens de textes authentiques, qui ont valeur juridique, et traduire : les règles des mœurs, les formules pratiques du bien. Il signifie encore outils, attirail, appareil, ressources, et, dans l’espèce, les outils avec lesquels s’opère le bien, tous les procédés, tout l’appareil des vertus, en définitive les vertus et les bonnes œuvres elles-mêmes. Tel est, semble-t-il, le sens le plus conforme à la pensée de saint Benoît ; il parlera, en terminant ce chapitre, des « instruments de l’art spirituel », et présentera le monastère comme « l’atelier » où l’on apprend à les manier (1) ; c’est parce qu’il s’agit réellement des bonnes œuvres qu’on pourra les dire adimpleta.

(1) C’est probablement un souvenir de Cassien, disant des jeûnes, des veilles, etc., qu’ils sont perfectionis instrumenta (Conlat. I, vii). Ailleurs, Cassien mentionne les instrumenta virtutum (Conlat. VI, x) ; et saint Benoît reproduira cette expression au dernier chapitre de sa Règle. Instrumenta a encore le sens de documents, d’archives.

p. 70 Un mot sur les sources du chapitre IV. La série presque entière des instruments se trouve dans la seconde partie de la première Épître Décrétale de saint Clément (1) ; mais on a reconnu depuis longtemps (2) que cette seconde partie était apocryphe et l’œuvre d’Isidore Mercator. Il existe sûrement des analogies entre le chapitre de saint Benoît et le début de la Doctrine des Apôtres (reproduit dans le livre VII des Constitutions apostoliques) ; l’un et l’autre, par exemple, commencent par l’énoncé du double commandement de la charité ; D. Butler estime pourtant qu’on ne saurait trouver la preuve certaine d’un emprunt (3). On pourrait rapprocher aussi le passage de la sainte Règle des quarante-neuf sentences publiées par le cardinal Pitra sous le titre : Doctrina Hosii episcopi († 397) (4) ; ou bien des Monita de Porcaire, abbé de Lérins (fin du cinquième siècle) (5) ; ou encore de la Doctrina d’un évêque Séverin, qu’on n’est pas encore parvenu, que je sache, à identifier (6). Chez les philosophes païens eux-mêmes, nous trouvons des formulaires analogues : voir, par exemple, les Sentences attribuées aux Sept Sages de la Grèce (7), les Sentences en prose qui précèdent les Disticha Catonis, et les Sentences de Sextus, dont saint Benoît citera un fragment au chapitre VII (8). Toutes les civilisations nous ont laissé des spécimens de littérature gnomique : c’est à ce genre que se rattachent les Proverbes et l’Ecclésiastique. Nous sommes naturellement portés à mettre notre vie morale en devises, à la traduire en axiomes pratiques ; il nous semble qu’il y a facilité plus grande pour le bien, lorsque nous arrivons à une formule brève, pleine, bien frappée, qui porte comme une gracieuse invitation dans sa perfection même. Les vieilles règles monastiques s’exprimaient d’ordinaire sous cette forme sententieuse et sobre (1). Et c’est chez elles, c’est dans la sainte Écriture, c’est un peu partout, que N. B. Père semble avoir glané ses soixante-douze instruments des bonnes œuvres : il n’est pas prouvé, jusqu’ici, qu’il n’ait fait que copier, en les modifiant plus ou moins, une ou plusieurs collections antérieures.

(1) P. G., I, 480.

(2) Mabillon, Vetera Analecta, t. II, p. 94, note c (édit. 1723).

(3) « S. Benedict and the duae viae », dans The Journal of Theological Studies, January 1910, p. 282. Voir aussi dans la même Revue, January 1911, p. 261, un article où D. Butler traite des sources du chapitre iv ; il démontre que le Syntagma doctrinae, dit de S. Athanase (P. G., XXVIII, 835), ne doit pas être rangé parmi les sources de saint Benoît.

(4) Analecta sacra et classica, p. 117.

(5) Réédités dans la Revue bénédictine, octobre 1909. Voir aussi une ancienne traduction de l'Admonitio ad monachos de S. Basile, rééditée dans la même Revue, avril 1910.

(6) Pez, Thesaurus Anecdotorum novissimus, t. IV, P. II, col. 1-4 ; ou dans Fabricius, Bibliotheca latina mediae et infimae aetatis, t. II (ad calcem).

(7) Mullach, Fragmenta Philosophorum graecorum, t. I, p. 212 sq.

(8) Ibid., p. 523 sq. — Cf. Weyman, Wochenschrift für klass. Philologie, 1896, p. 203.

(1) Voir, par exemple, les Règles de S. Macaire, de S. Pacôme (clix), etc.

p. 71 Il serait superflu de vouloir ramener les instruments à une distribution méthodique et au développement d’un plan unique, saint Benoît n’ayant songé à rien de semblable. Il se borne à placer en tête ce qu’il y a de plus considérable et d’élémentaire ; il groupe les sentences qui se rapportent à un même but et sont reliées par quelque analogie. Nous remarquerons que les maximes de la perfection surnaturelle voisinent avec les préceptes essentiels du christianisme : c’est que ceux-ci renferment dans leur simplicité même toute la doctrine morale et qu’ici, comme dans le Prologue, comme dans les chapitres qui vont suivre, N. B. Père conçoit la sainteté monastique sous la forme d’un épanouissement régulier, normal, tranquille du baptême.

Quae sint instrumenta bonorum operum.

1

In primis, Dominum Deum diligere ex toto corde, tota anima, tota virtute.

Vor allem Gott den Herrn lieben aus ganzem Herzen, aus ganzer Seele, mit aller Kraft.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.1

col.298 Imprimis Dominum Deum diligere ex toto corde, tota anima; tota virtute.] Primum inquit instrumentum diligere Deum, hoc est enim primum et maximum in lege mandatum : primum dignitate, primum utilitate, primum necessitate. Dignitate, quia, ut. dicit apud Cassianum (Collat. 11, c. 12) abbas Chæremon, « nihil pretiosius, nihil perfectius, nihil sublimius, nihil charitate perennius; » et Sanctus Cæsarius (Serm. 107 in Append. Serm. S. Aug.) : « Charitas oleo comparatur ; nam quomodo oleum omnibus humoribus superius esse cognoscimus, ita charitas omnibus virtutibus sublimior comparatur. » Utilitate, quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum; bonum utique, Deum possidendum; ut enim ait S. Augustinus (Lib. i de Doct. Chr., cap. 29), « Deus vult se diligi, non ut sibi aliquid, sed ut eis qui diligunt æternum pretium conferatur, hoc est ipse quem diligunt. » Unde et S. Ambrosius (Lib. i in Hexam., c. 12) : « Charitas est, inquit, quæ nos superioribus nectit cœloque inserit. » Tandem necessitate, et quidem æternæ salutis, quæ sine Dei dilectione haudquaquam obtineri potest, Apostolo ad Corinthios scribente : Etsi habuero prophetiam, et noverim omnia mysteria , et omnem scientiam; etsi habuero omnem fidem, ita ut montes transferam : charitatem autem non habuero, nihil sum : etsi distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas ; etsi tradidero corpus meum, ita ut ardeam : charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest (I Cor. xiii).

col.299 Ab hac vero dilectionis lege nullus eximitur, nullus aliquo potest excusari prætextu : « Potest mihi aliquis dicere : Non possum jejunare, inquit S. Cæsarius (Serm. 225 in Append. Serm. S. Aug.), non possum vigilare; nunquid potest dicere : Non possum amare? Potest dicere : Non possum res meas totas pauperibus dare, et in monasterio Deo servire; nunquid potest dicere : Non possum diligere? » Et certe, ut optime observat S. Thomas (1-2, q. 109, a. 3), « diligere Deum super omnia est quiddam connaturale homini, et cuilibet creaturæ, non solum rationali, sed etiam irrationali, et etiam inanimatæ secundum modum amoris, qui unicuique creaturæ competere potest. » Unde etiam apposite S. Basilius (Regul. fus. cap. 2) : « Dilectio Dei, inquit, doceri non potest; neque enim luce gaudere, et vitam affectare ab alio quopiam didicimus ; neque diligere parentes aut nutritores alius nos docuit : ad hunc itaque modum, vel certe multo magis divinum hoc desiderium non potest aliunde per externam doctrinam disci; sed constitutioni hominis seminaria quædam indita est ratio, quæ in seipsa haberet causas et affectus familiariter diligendi. »

col.299 Quia tamen nihil fit aut fieri debet a rationali creatura sine causa, quibus ad amorem divinum rationibus moveri possimus, breviter explicandum est.

col.299 Primam rationem paucis exponit S. Bernardus cum dicit (De Dilig. Deo, c. 1) : Causa diligendi Deum Deus est, hoc est summa bonitas, summus amor , summe amabilis, quem diligere omni creaturæ connaturale est.

col.299 Secunda est propter summum ejus erga nos amorem; nam, ut dicit Gilbertus de Hoillandia (Serm. 19, in Cant.), improbus sui provocator est amor : nullo pretio, nulla mercede compensari potest, uno rependitur amore ; nec aliud a nobis exigit Deus , qui nos ad hoc unum dilexit, ut eum diligamus; « nam cum amat Deus , non aliud vult quam amari, inquit S. Bernardus (Serm. 83, in Cant.), quippe non ad aliud amat quam ut ametur ; sciens ipso amore beatos qui se amaverint. » Cum ergo prior ipse dilexerit nos , « dignus plane est qui redametur, præsertim si advertatur, quis, quos, quantumque amaverit, » ut loquitur iterum idem S. doctor (de Dilig. Deo, cap. 1).

col.299 Tertia diligendi Dei causa procedit ex summis ejus in nos beneficiis, quibus suum S. Bernardus amorem ita excitabat (Ibid. c. 5): « Quid ergo ego, qui Deum meum teneo vitæ meæ non solum gratuitum largitorem, largissimum administratorem, pium consolatorem, sollicitum gubernatorem ; sed insuper etiam copiosissimum redemptorem, æternum conservatorem, ditatorem, glorificatorem ? »

col.300 Quarta inter alias magnis nos urget stimulis gratia redemptionis, pretioso Christi sanguine comparata. « Sed est quod me plus movet, inquit idem S. Bernardus (Serm. 20, in Cant.), plus urget, plus accendit, super omnia, inquam, reddit amabilem te mihi , Jesu bone, calix quem bibisti, opus redemptionis nostræ; hoc omnino amorem nostrum facile vindicat totum sibi; hoc, inquam, est quod nostram devotionem et blandius allicit , et justius exigit , et arctius stringit, etc. »

col.300 Quinta causa est, quia qui Deum diligit unus cum eo efficitur. Præclare iterum S Bernardus (Serm. 59, in Cant.), « Neminem suspicit amor, sed ne despicit quidem : omnes ex æquo intuetur qui perfecte se amant, et in seipso celsos humilesque contemperat, nec modo pares, sed unum eos facit : tu Deum forsitan ab hac amoris regula excipi putas? Sed qui adhæret Deo, unus spiritus est. Quid miraris ? ipse factus est tanquam unus ex nobis. »

col.300 Sexta causa est, quia proprium monachorum opus est Deum diligere : unde Gilbertus de Hoillandia suos alloquens ait (Serm. 19, in Cant.) : « Aliorum alia sunt officia, vestrum speciale munus est amor. »

col.300 His atque aliis hujusmodi stimulis, qui passim occurrunt apud auctores, excitandus est in nobis amor Dei, quibus qui non excitatur, hunc non obdormire, sed prorsus mortuum esse merito dixeris; nam « dignus plane est morte qui tibi, Domine Jesu, recusat vivere, et mortuus est : et qui tibi non sapit, desipit ; et qui curat esse, nisi propter te, pro nihilo est, et nihil est, » inquit S. Bernardus.

col.300 Porro licet modus diligendi Deum sit diligere sine modo, ut loquitur idem S. doctor (De Dilig. Deo, cap. 1), aliquem tamen nobis hic præfixisse videtur S. Benedictus, cum dixit Deum diligendum esse ex toto corde, tota anima, tota virtute; quem modum ita exponit S. Augustinus (Lib. i de Doct. Christ., c. 22) : « Hæc est regula dilectionis divinitus constituta : Diliges proximum tuum sicut teipsum; Deum vero ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente; ut omnes cogitationes tuas, et omnem vitam, et omnem intellectum in illum conferas, a quo habes ea ipsa quæ confers. Cum ait: Toto corde, tota anima, tota mente, nullam vitæ nostræ partem reliquit quæ vacare debeat, et quasi locum dare , ut alia re velit frui; sed quidquid aliud diligendum venerit in animum, illuc rapiatur, quo totus dilectionis impetus currit. » Aliter S. Bernardus hunc locum explicat (Serm. 20 , in Cant.) : « Mihi, inquit. videtur, si alius competentior sensus in hac trina distinctione non occurrit, amor quidem cordis ad zelum quemdam pertinere affectionis; animæ vero amor ad industriam seu judicium rationis; virtutis autem dilectio ad animi posse referri constantiam vel vigorem. Dilige ergo Dominum Deum tuum toto et pleno cordis affectu ; dilige tota rationis vigilantia et circumspectione; dilige ex tota virtute, ut nec mori pro ejus amore pertimescas, etc. » Et infra : « Ergo nec abduci blanditiis, nec seduci fallaciis, nec injuriis frangi, toto corde, tota anima, tota virtute diligere est. » Neque certe minus amandus Deus ; nam, ut dicit Gilbertus de Hoillandia (Serm. 19, in Cant.) , « Si infra vires tuas amor se cohibet et contrahit, iniquus est ; et si juxta vires, exiguus. » Quid ergo? Iterum cum eodem Gilberto dicat unusquisque nostrum (Ibid.) : « Diligam te, bone Jesu; diligam te, virtus mea , quem non possum gratis diligere, nec possum tamen satis diligere ; dirigantur in te ex integro studia mea, nec alieno deducantur et distrahantur affectu. At quam exigua sunt etiam cum integra sunt in te studia nostra? quomodo ergo diminuam, quod cum integrum est, tam exile est? totus in te, Deus bone, desiderio ferar. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.1

p. 71 Primum instrumentum (2) : In primis, Dominum Deum diligere ex toto corde, tota anima, tota virtute.

(2) Les mots Primum instrumentum ne se lisent pas dans les manuscrits ; le numérotage des instruments ne s’y trouve pas non plus.

p. 71 In primis : oui, à tous points de vue, c’est bien le premier des instruments. D’abord, le précepte est universel. Il se trouve déjà tout entier dans la loi mosaïque (Deut., vi, 5) ; et le Seigneur n’a eu besoin que de le rappeler (Marc., xii, 30). On ne saurait méconnaître toutefois que le Nouveau Testament lui ait donné une place de plus grand honneur. Il y a eu sous la loi nouvelle une plus large et plus intime effusion de l’Esprit de Dieu : Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum qui datus est nobis; et la charité filiale est, selon l’enseignement de l’Apôtre, la caractéristique de la nouvelle alliance.

p. 71 C’est un précepte compréhensif et complet. Il nous est agréable de voir concentrer en une obligation unique tous les devoirs de la vie chrétienne. L’esprit est plus attentif lorsqu’il n’a qu’une chose à regarder, la volonté plus décidée lorsqu’elle n’a qu’un but à poursuivre, l’âme plus sereine et plus joyeusement persévérante lorsqu’elle a tout ramené à l’unité. On ne nous demande que d’aimer. Toute vie morale se résume là. Dilige, et quod vis fac, disait saint Augustin ; et avant lui, l’Apôtre, attribuant à la charité les actes de toutes les vertus particulières, avait établi que la charité suffit à elle seule, mais qu’en dehors d’elle rien ne suffit (I Cor., xiii).

p. 72 C’est un précepte facile, et du côté de son acte et du côté de son objet. Il n’est besoin ni d’être grand, ni d’être riche, ni d’être en santé, ni d’être intelligent pour aimer. C’est l’acte le plus spontané et le plus simple ; c’est un acte premier auquel nous avons été préparés dès l’enfance, grâce aux sourires et à la tendresse qui ont accueilli notre vie ; Dieu l’a provoqué ainsi de manière à se l’assurer. L’acte est facile du côté de son objet : car il est aussi naturel d’aimer Dieu que de le connaître, et à cela suffisent les seules facultés de l’homme. Sans doute un tel amour, tant qu’il n’a point pour racine une faculté surnaturelle, ne saurait nous porter jusqu’à Dieu ; mais il reste que Dieu est naturellement aimable. Surnaturellement, il l’est à bien des titres ; il s’est fait connaître à nous par les bienfaits généraux du christianisme et par cette révélation de sa bonté qui est impliquée dans chacune de nos existences. Il nous a donné ce qu’il faut pour l’aimer surnaturellement, pour lui rendre une tendresse égale à la sienne. Et il a ajouté le précepte : diliges ; or, le précepte a son efficacité propre pour nous faire connaître et aimer Dieu ; car, enfin, celui-là seulement qui aime, celui-là seulement qui est bon et beau a le droit d’exiger d’être aimé, celui-là seulement qui aime sans partage a le droit d’exiger un amour sans partage. C’est vraiment chose aisée et douce que d’aimer notre Dieu, Père, Fils et Saint-Esprit, la tendresse, la beauté et la pureté infinies.

p. 72 La seule objection que l’on puisse élever est celle-ci : « Je le veux, aimer est nécessaire et suffit ; mais enfin, aimer est-il si facile? Moi, je n’ai jamais rencontré Dieu nulle part. Puis, j’ai vécu longtemps étranger et inattentif à lui. Je ne conteste la réalité ni de sa beauté ni de son amour pour moi, mais tout cela est d’un monde très spirituel où je n’ai guère accès. Et je suis, d’ailleurs, de trempe positive, plutôt sèche et froide, le surnaturel n’éveille chez moi nulle émotion. » Il y a, à la base de cette objection, une fausse définition de la charité. La charité, selon saint Thomas, est amitié entre l’homme et Dieu ; et un païen nous avertit qu’une amitié vraie s’applique à vouloir et à écarter les mêmes choses : Eadem velle, eadem nolle, ea demum firma amicitia est. Aimer Dieu, c’est vouloir ce que Dieu veut et faire ce que Dieu demande, c’est unir pratiquement notre volonté à la sienne. N’est-ce pas la doctrine du Seigneur lui-même en saint Matthieu (vii, 20 sq.) : Ex fructibus eorum cognoscetis eos. Non omnis qui dicit mihi : Domine, Domine, intrabit in regnum caelorum, sed qui facit voluntatem Patris mei qui in caelis est. Ni l’exaltation des premières heures de la vie spirituelle, ni même le plaisir épuré et très noble qui est le rejaillissement sur tout l’être d’une charité éprouvée déjà, ne sont nécessaires et ne constituent des indices infaillibles de notre intimité avec le Seigneur. Toutes ces formes de joie sont simplement surajoutées à la charité comme un encouragement ou comme une avance de salaire et d’hoirie. Il est même constant que, pour parvenir, sinon encore à la sainteté, du moins à un certain degré d’amour véritable, il faut savoir être fidèle sans plaisir, dans l’aridité et jusqu’au milieu des bourrasques intérieures qui font frémir la sensibilité entière.

p. 73 Nous n’avons qu’à continuer la lecture du primum instrumentum pour reconnaître le caractère et la mesure de notre charité. Il faut aimer « avec son cœur », c’est-à-dire non pas nécessairement d’un amour affectif et ressenti, mais enfin avec l’intime de soi-même. Nulle difficulté, semble-t-il. Pourtant, il y a toujours danger, dans une vie régulière et liturgique, de n’aimer Dieu qu’avec ses lèvres, dans la routine des prestations matérielles. C’est la tendance judaïque, dénoncée maintes fois et flétrie par les Prophètes et par le Seigneur. Elle peut naître d’une occupation très chère, qui draine à son profit le meilleur de notre attention et ne laisse à Dieu que le maigre hommage d’un ritualisme obligé. Aimer « avec tout son cœur », ce sera faire rayonner en nous la charité, incliner devant Dieu l’intelligence et la volonté, et par elles les forces inférieures elles-mêmes ; et c’est précisément afin de mieux embrasser le tout que l’amour se ramasse au centre et au nœud vital : Deus meus, volui, et legem tuam in medio cordis mei.

p. 73 Tota anima. Sans prétendre donner une valeur exclusive et souveraine à ces exégèses, peut-être pourrait-on considérer ici l’âme comme principe de la vie et de la continuité de la vie, puisque, l’âme se retirant, la vie cesse. Aimer Dieu de toute son âme suggérerait alors la loi de continuité dans l’adhésion à lui, qui doit régir notre activité surnaturelle. Cette continuité a ses degrés. On rencontre des grâces extraordinaires, des grâces de présence intellectuelle et de contemplation infuse ; mais elles sont accordées le plus souvent à ceux qui usent bien de la grâce commune. Il est normal que notre pensée soit tournée d’une façon assidue vers celui à qui nous avons fait profession d’appartenir. Non sans doute que nous puissions à chaque instant formuler un acte de charité, mais nous pouvons vivre habituellement sous son influence. Dieu est simple, il est souple comme un parfum et peut pénétrer toute notre vie. Le meilleur travail intellectuel n’est-il pas celui qui s’accomplit sous son regard? Avec un peu d’entraînement, le contact avec Dieu devient familier : « Notre cœur est là où est notre trésor » ; et notre esprit revient à lui de façon formelle, aussitôt qu’une autre occupation ne le confisque plus. Toute vie est une adaptation à des conditions de milieu : l’atmosphère où se développe la vie surnaturelle est la charité, la paisible et perpétuelle attention au Seigneur.

p. 73 Nous devons aimer tota virtute, c’est-à-dire avec toutes nos puissances, de telle sorte qu’elles s’emploient sans réserve au profit de l’amour et de Dieu. Ceci est la condition même de l’amour : toute dilection réelle est absolue et sans limites ; dès lors qu’on aime, on ne discute plus, on se donne entièrement, on tente au besoin l’impossible. La charité n’excepte rien. Elle veut s’emparer de tous nos instants, diriger toutes nos démarches, ordonner toutes nos affections. Et lorsque nous avons épuisé la longue série des sacrifices, lorsque nous avons courageusement fait disparaître l’une après l’autre les idoles qui encombraient notre âme, il reste ordinairement une idole dernière, non pas la plus grossière, ni peut-être la plus aimée, une idole quelquefois toute petite et ridicule, mais c’est la dernière ; et c’est là que le moi, débusqué de partout, s’est réfugié tout entier. Si nous ne voulons pas demeurer éternellement sur place, il faut nous armer de beaucoup de résolution et de délicatesse et couper l’amarre.

2

Deinde proximum tamquam teipsum.

Dann den Nächsten wie sich selbst.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.2

col.300 Deinde proximum tanquam seipsum.] Ut hoc instrumentum breviter expediam, tria mihi inquirenda propono : 1° quis noster proximus dicendus sit ; 2° quis noster in eum affectus esse debeat ; 3° quæ instrumenti hujus necessitas vel utilitas.

col.301 Primum explicat S. Augustinus (Serm. 103 , in Append. Serm. S. August.) seu quivis alius his verbis: « Si forte quilibet quærat quis sit proximus , sciat omnem Christianum recte proximum dici , quia omnes in baptismo filii Dei sanctificamur, ut filii simus spiritaliter in charitate perfecta. » Angusta proximi notio, quam alibi paulo fusius S. doctor extendit : « Proximus inquit, est omnis homo ; proximus tuus est qui tecum natus est ex Adam et Eva : omnes proximi sumus ratione nativitatis , et alter alteri frater, illa spe cœlestis hæreditatis proximum tuum debes putare omnem hominem etiam antequam sit Christianus. » Neque his quoque dilectionis limitibus contentus, proximi notionem ad ipsos etiam angelos extendit in libris de Doctrina Christiana (Lib. i, c. 30) , ubi postquam statuit eum dici proximum cui præbendum est, aut a quo nobis præbendum est officium misericordiæ , ita infert : « Manifestum est hoc præcepto, quo jubemur proximum diligere, etiam S. angelos contineri , a quibus tantæ misericordiæ officia impenduntur. »

col.301 Jam vero qualis debeat esse nostra in proximum dilectio docet idem S. Augustinus his verbis (De Mor. Eccl. cathol. c. 28) : « Qui ergo diligit proximum , agit quantum potest ut sanus corpore sanusque animo sit; sed cura corporis ad sanitatem animi referenda est. » Et alibi (De Doctr. Christ., c. 22) ; « Quisquis ergo recte proximum diligit, hoc cum eo agere debet, ut et ipse toto corde, tota anima, tota mente diligat Deum. » Verum cum tanta sit humanæ infirmitatis necessitas , ut qui omnes homines diligere tenemur, omnibus tamen subvenire non possimus, quid in tanta necessitate positi potissimum agere debeamus, ita describit S. doctor (Ibid., c. 28) : « Omnes homines æque diligendi sunt; sed cum omnibus prodesse non possis , his potissimum consulendum est qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet rerum opportunitatibus constrictius tibi quasi quadam sorte junguntur. Sicut enim si tibi abundaret aliquid quod dari oporteret ei qui non habet, nec duobus dari potuisset, si tibi occurrerent duo, quorum neuter alium vel indigentia, vel erga te aliqua necessitate superaret, nihil justius faceres quam ut sorte eligeres cui dandum esset quod dari utrique non posset: sic in hominibus quibus omnibus consulere nequeas, pro sorte habendum est, prout quisque tibi colligatius temporaliter adhærere potuerit. »

col.301 Necessitas hujus instrumenti repetitur ex necessitate amoris Dei, ejusque legis servandæ: neque enim Deum diligere, ejusque legem custodire poterimus aliquando, nisi invicem dilexerimus. Hinc S. Bernardus (Serm. 33, de Divers.) : « Hæc est professio fidei Christianæ, ut qui vivit, jam non sibi vivat , sed ei qui pro omnibus mortuus est; nec mihi dicat quis : Ei vivam, sed non tibi ; quandoquidem non solum pro omnibus vixit, sed et pro omnibus mortuus est. Quomodo enim ei vivit qui negligit sic ab eo dilectos? quomodo ei vivit qui legem ejus non implet, qui mandatum ejus non servat? Quæris legem, quæris mandatum ? Hoc est, inquit, præceptum meum, ut diligatis invicem sicut dilexi vos; et Apostolus : Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi. Noli ergo putare gratuitum bonum, quod exhibes proximo, ut liceat et dissimulare, si velis: debitor es, sacramenti cautione, et propria professione teneris. » Adde quod dilectio proximi dici potest insigne discipulatus Christi, sicuti ipse ait: In hoc cognoscent omnes quod discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem. Ex quo S. Basilius ita argumentatur (Reg. fus., c. 3) : « Demonstrationis loco, quo ipsius agnoscantur discipuli, non miracula exigit , et virtutem portenta faciendi (quanquam horum etiam in Spiritu sancto largitus est operationem), sed quid? In hoc, inquit, cognoscent omnes, quod discipuli mei sitis, si charitatem habueritis inter vos mutuam. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.2

p. 74 2. Deinde proximum tamquam seipsum (Marc., xii, 31).

p. 74 Avec la charité envers Dieu, la charité envers le prochain : In his duobus mandatis universa lex pendet et prophetae. Nous pouvons donc nous arrêter aussi devant le précepte de la charité fraternelle ; il est d’application constante, et la moitié des instruments des bonnes œuvres ne font qu’en formuler les différentes modalités et n’en sont que le morcellement.

p. 74 L’objet de notre charité, c’est le prochain, c’est-à-dire notre frère, quel qu’il soit ; et, selon la définition du Seigneur, c’est tout homme à qui nous pouvons faire du bien, fût-il Samaritain. Là où l’on excommunie, là où il y a tel de ses frères qu’on ne voit pas, en face de qui on se tient dans l’attitude d’une neutralité boudeuse, irritée, ou même de l’hostilité violente, on est un fuyard et un hérétique de la charité. C’est soi-même qu’on excommunie. Si vous cultivez une inimitié contre un seul de vos frères, la charité n’est plus en vous ; ce qui vous détermine à demeurer en bons termes avec les autres, c’est l’amour de vous-même, c’est un attrait naturel, une sympathie humaine, quelquefois infra-humaine, peut-être purement animale. Pourquoi les communions produisent-elles parfois si peu de fruit? parce que nous y mettons un obstacle, et, d’ordinaire, l’obstacle est là. D’où viennent certaines apostasies? du mépris de la fraternité. Il est sûr que chez des religieux les fautes contre la charité, par éloignement ou par détraction, sont celles où se rencontre le plus facilement gravité de matière.

p. 74 Le motif de notre charité c’est Dieu. Nous aimons parce que Dieu aime que nous aimions. Nous aimons parce que le prochain est à Dieu et que l’amour que nous avons pour Dieu se répand naturellement sur tout ce qui le touche. Nous aimons parce que Dieu aime, et nous inclinons certaines répugnances personnelles devant la souveraine appréciation de Dieu. Nous aimons parce qu’il y a de Dieu dans le prochain ; comme l’Eucharistie est une extension de l’Incarnation, de même le prochain est une extension de l’Eucharistie : Dieu a été jaloux que nous ne rencontrions que lui dans toutes les avenues de notre vie. Le Seigneur se considère lui-même comme le bénéficiaire réel de notre charité : Quamdiu fecistis uni ex his fratribus meis minimis, mihi fecistis (Matth., xxv, 40). Il n’y a vraiment qu’un seul acte de charité qui, indivisiblement, embrasse Dieu et nous-mêmes et le prochain : Dieu parce que c’est lui, et nous pour lui, et le prochain parce qu’il est à lui et en lui.

p. 75 Et, de peur que nous ne demeurions parfois indécis sur l’étendue de notre charité, on nous a fourni un critérium facile : l’amour surnaturel que nous avons pour nous-même : tamquam seipsum. Tout le bien que nous nous souhaitons, que nous travaillons à nous procurer, nous devons le ménager au prochain par notre désir, notre prière, nos efforts. Toutes les fois que vous traitez avec votre frère, nous dira le neuvième instrument, et alors surtout qu’il s’agit de réclamer de lui un service ou d’exercer à son endroit le devoir de la correction, usez d’un affectueux dédoublement : selon l’expression vulgaire mais bien exacte, mettez-vous à sa place.

p. 75 Saint Jean a parlé toujours de charité. Mais, au chapitre iv de sa première Épître il expose doctrinalement quelle place elle occupe dans l’économie de la vie surnaturelle. Dieu, dit-il, est charité : il nous l’a prouvé par l’Incarnation et la Rédemption ; ceux qui vraiment le connaissent ne le connaissent que comme tel. Et ceux qui sont réellement nés de lui, qui sont ses fils légitimes, ne peuvent avoir que son tempérament, ils ne peuvent être que charité. La charité est un être, une nature, un caractère. A ce titre, elle est une disposition universelle : ceux qui sont nés de Dieu ne peuvent qu’aimer, et cette tendresse doit se porter spontanément sur les deux objets de la tendresse divine, Dieu et le prochain. Mais notre communion à la vie divine demeure, comme Dieu même, de l’ordre des choses cachées. La preuve que nous sommes nés de Dieu ne saurait donc être fournie que du côté où le terme de notre charité est visible : c’est le prochain seulement qui nous donne occasion de manifester que nous aimons Dieu et sommes bien de sa race. Lorsque notre charité ne s’exerce pas envers le prochain, il est permis de conclure qu’elle n’existe pas. Qui enim non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt, quomodo potest diligere? Cette théologie profonde de saint Jean n’est que le développement de la parole du Seigneur : In hoc cognoscent omnes quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem.

3

Deinde non occidere.

Ferner nicht töten.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.3, 4.3-4.4

col.302 Deinde non occidere.] Apposite ad hæc verba Menardus : Mirabitur, inquit, quispiam, cur monachis, quorum professio est perfectionis studium , tam dira crimina prohibeantur. Sed quamvis rara hæc sint in monasteriis, non tamen est abs re illa prohibuisse, ut suæ recordentur fragilitatis monachi, nec se ob statum religiosum jam perfectionem attigisse existiment, seque ultra peccati metas pervenisse. Et sane SS. abbates Ermenoldus, Bercharius, Gerardus a parricidis monachis, culeo et simia dignis, impie trucidati sunt ; quin et S. P. Benedicto a perfidis filiis vinum veneno mixtum propinatum fuisse testatur S. Gregorius. Unde non sine ratione inter canones sub Edgaro rege datos de modo imponendi pœnitentiam apud Spelmannum , iste legitur (Num. 28) : « Si quis missalis sacerdos, vel monachus hominem occiderit, ordinis amittat dignitatem, et jejunet decem annos, scilicet quinque annos pane et aqua, et per alterum quinquennium tres dies in qualibet septimana ; in reliquis autem cibo fruatur, et donec vixerit crimen lugeat diligenter (Tom. I Conc. Angl., p. 465). »

col.302 Verum non unum est ferri homicidium, aut solus homicida censendus est, qui occidit corpora, sed multo magis qui animas. Qui etiam odit fratrem suum homicida est, inquit Joannes ; et Sapientia : Os quod mentitur occidit animam. Sed et ille qui detrahit fratri suo jure homicida censendus est : unde Grimlaicus in Regula solitariorum, quasi explicans istud instrumentum, ait (Cap. 25) : « Deinde non occidere, id est non detrahere ; quia, ut ait Apostolus , qui detrahit fratri suo homicida est. » Et S. Bernardus (Serm. 17, de Divers.) : « Fugit vita quos odit, et quos vita fugit mori necesse est. An non et ipse moritur qui venenum bibit, quod ei malesuada lingua detractoris propinat ? siquidem ei furtim dilectionis vita subtrahitur. » Denique et ille homicida est qui alios sive verbo, sive exemplo ad peccatum impellit : nam « qui in conspectu populi male vivit, quantum in illo est eum a quo attenditur occidit, » ut loquitur S. Augustinus (Lib. de Past. c. 4).

col.302 Non adulterari.] Adulterii nomine omne fornicationis genus prohibet, non solum carnalis, sed etiam spiritualis ; cujus quinque species apud Cassianum (Collat. 14, cap. 11) enumerat abbas Nesteros, scilicet : 1. Idololatriam, de qua apud Jeremiam arguitur Jerusalem, quod fornicata sit in omni colle sublimi, et sub omni ligno frondoso. 2. Omnem gentilium superstitionem in auguriis et observationibus dierum et temporum. 3. Superstitiones Judaicas in cæremoniis legalibus. 4. Hæresim. 5. « Quæ in cogitationum pervagatione consistit : quia omnis cogitatio non solum turpis, sed etiam otiosa , et a Deo quantulumcunque discedens, a perfecto viro immundissima fornicatio deputatur. » De qua S. Augustinus Deum alloquens (Lib. ii Confes., c. 6) : « Fornicatur anima cum avertitur abs te, et quærit abs te quæ pura et liquida non invenit, nisi cum redit ad te ; » et alibi (Cont. Adim., c. 7) : « Est autem animæ fornicatio aversio a fecunditate sapientiæ , et ad conceptum temporalium illecebrarum corruptionumque conversio. » Sextam speciem addit S. Ferreolus (Reg. c. 25) , quam in verbo turpi reponit. « Interrogo vos, inquit, fratres, quid ille minus adulterio facit, cujus communicat lingua peccato ? quid luxuria minus exercuit, qui os castum sermonis corruptione violavit? Et ut hanc spurcitiam cunctis etiam cavere metus damnationis imponat, statuimus hujus culpæ reum communionem dominicam, vel osculum fratrum sex anni mensibus non habere. »

col.302 Si hæc ille pro verbo turpi, quid decernit pro lapsu carnali ? Nimirum ut flagello subdatur, Regulæ cap. ultimo. Aliam pœnam instituit Regula Cujusdam ad Monachos (Cap. 18) : « Si quis, ait, ex fratribus lugubriori lapsu, id est fornicationis ceciderit , ejiciendus est de congregatione fratrum, et usque ad diem mortis, sive in alia regione pœniteat. » Et concilium Agathense citatum in excerptis Egberti Eboracensis episcopi cap. 68 (Apud Spelm. tom. I Conc. Angl.), « Si quis monachus adulterium aut furtum fecerit, quod potius sacrilegium dici potest, id censuimus ordinando, ut virgis cæsus tanti criminis reus nunquam officium clericatus excipiat ; si vero jam clericus in id facinus fuerit deprehensus, nominis ipsius dignitate privetur. » Et synodus Germanica in Liptinensi confirmata cap. 6 : « Quisquis servorum Dei vel ancillarum Christi in crimen fornicationis lapsus fuerit, in carcere pœnitentiam faciat in pane et aqua : et si ordinatus presbyter fuerit, duos annos in carcere permaneat antea flagellatus : si autem clericus vel monachus in hoc peccatum inciderit, post tertiam verberationem in carcerem missus, unum annum pœnitentiam ibi agat. Similiter et nonnæ velatæ eadem pœnitentia teneantur, et radantur omnes capilli capitis ejus. » Denique canones sub Edgaro rege Angliæ dati de modo imponendi pœnitentiam n. 30 (Apud Spelman. tom. I Conc. Angl. ad ann. 967) : « Si missalis sacerdos, sive monachus lascivum coitum concupiscat, vel conjugium violaverit, jejunet decem annos, et semper defleat ; » et n. 31 : « Si missalis sacerdos, sive monachus, vel diaconus legitimam uxorem habuit, priusquam ordinem induerat, et relicta ea sacros ordines ingrediatur, postea tamen libidine pruriens eam denuo clam susceperit, jejunet eorum quilibet tanquam pro homicidio, et lugeat insuper vehementius ; » et n. 32 : « Si missalis sacerdos, vel monachus, vel diaconus, vel laicus, vel clericus cum moniali fornicaverit, jejunet quilibet, prout ordini suo convenit, tanquam pro homicidio ; et quoad vixerit a carne abstineat ; monialis autem decem annos, sicuti et sacerdos missalis, et semper factum lugeat. » De monialibus hæc singulariter statuit S. Gregorius papa ad Januarium episcopum scribens (Lib. iii Reg., cap. 9) : « Si qua autem earum vel per anteriorem licentiam, vel per impunitatis pravam consuetudinem, ad lapsum adulterii deducta est, aut in stupri perducta fuerit voraginem , hanc post competentis severitatem vindictæ, in aliud districtius virginum monasterium in pœnitentiam redigi volumus ; ut illic orationibus atque jejuniis vacet, et sibi pœnitendo proficiat, et metuendum cæteris arctioris disciplinæ præstet exemplum. » Denique hic præterire non possum factum Gaufridi abbatis Vindocinensis, cujus cum quidam monachus Cellæ S. Clementis de Credonio lapsus carne fuisset, ad dictæ Cellæ priorem ita rescripsit (Lib. iv, ep. 4) : « Præsentibus litteris tibi præcipimus ut camerulam illam in qua sordidator ille et sordidus pravam exercuit actionem, omnino et festinanter destruas, et extraneum a claustro, et a curte B. Clementis facias eum. » Cæterum hæc mirari non debemus, cum adulterium sive apud gentiles, sive apud Judæos, sive etiam apud Christianos capite damnatum fuisse observet Gazæus ad Cassiani collat. 13, cap. 5.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.3

p. 75 3. Deinde non occidere (Ex., xx, 13-17; Matth., xix, 18; Rom., xiii, 9).

4

Non adulterari.

Nicht ehebrechen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.4-4.5

col.303 Non facere furtum.] Quia fures regnum Dei non possidebunt, ut ait Apostolus : unde et tam gravibus semper pœnis furtum damnaverunt antiqui monachorum Patres. Pœnæ breves apud S. Basilium ita decernunt (Num. 9) : « Si quis tulerit aliquid a fratre, et occultaverit, careat benedictione. » Regula S. Pachomii (Art. 121) : « Si quis tulerit rem non suam, ponetur super humeros ejus, et aget pœnitentiam publice in collecta, stabitque in vescendi loco ; si autem in furto deprehensus fuerit, triginta novem verberabunt eum, et foris dabunt ei edere panem et aquam tantum, et opertum cilicio et cinere per singula orationum tempora cogent eum agere pœnitentiam. » Cujus priorem periodum exscribit Regula Orientalis. Similiter in furto deprehensos subdit flagello Regula tertia SS. Patrum (Cap. 13) : « Si quis vero monachus furtum fecerit, quod potius sacrilegium dici potest, id censuimus ordinandum, ut jejunior * virgis cæsus tanti criminis reus nunquam officium clericatus excipiat; si vero jam clericus ad id facinus fuerit deprehensus, nominis ipsius dignitate privetur : cui sufficere potest pro actus sui levitate, impleta pœnitentiæ satisfactione, communio. » Quæ pene totidem verbis ex concilio Agath. citantur in excerptis Egberti Eboracensis episc. cap. 68, apud Spelmannum. Regula S. Cæsarii ad Virgines (Cap. 24) : « Si forte, ut se habet humana fragilitas, in tantum nefas aliquæ de sororibus ausæ fuerint diabolo instigante prorumpere, ut furtum faciant, aut in se invicem manus mittant, justum est ut legitimam disciplinam accipiant, a quibus regulæ instituta violantur ; necesse est enim ut in eis impleatur illud quod de indisciplinatis filiis per Salomonem prædixit Spiritus sanctus : Qui diligit filium assiduat illi flagellum ; et iterum : Tu virga cum cædis, animam ejus de inferno liberabis. Disciplinam ipsam in præsentia congregationis excipiant, secundum illud Apostoli : Peccantes coram omnibus corripe. » Hoc S. Cæsarii decretum explicare videtur Regula S. Ferreoli hoc statuto (Cap. 39) : « Furti conscium, si adhuc vocare monachum possumus, quasi adulterum secundum flagello subdi, et magna censeri afflictione jubemus, dantes illi unam cum fornicatione sententiam ; quia et ipse luxuriatus est cum furaretur. » Denique alii SS. Patres fures ex congregatione prorsus expellendos esse censuerunt, ut videre est in lib. v de Vitis Patrum, libello 10, num. 18, et in Vita S. Pachomii, n. 58, apud Bollandum 14 Maii. His omnibus adde monachorum S. Andreæ Viennensis Constitutionem anno 1090 editam, qua decernunt, « ut qui cœnobita deinceps sacrilegium facere ausus fuerit, subripiendo de refectorio scyphum, aut cultellum, aut mantile, aut quodlibet utensile refectorii, ultimus maneat ubique velut fur, et sacrilegus, donec sacrilegium emendetur, et insuper talis satisfactio fiat, ut cæteri metum habeant. Similiter quicunque de dormitorio aut lenam, aut sagum, aut capitale, vel quamlibet supellectilem sine licentia regulari subripuerit, in omni loco careat consortio fratrum velut fur et sacrilegus, donec sacrilegium restauretur ; et præcipue talis fiat satisfactio, ut cæteri metum habeant. Si vero hæc constitutio profanata fuerit, adhibeatur, episcopus, et conventus virorum boni testimonii, et audacia stultorum confringatur, et domus Dei ad obsequium sacræ regulæ reformetur. »

col.303 * Legendum videtur junior. Edit.

col.304 Cum autem furtum sit contrectatio rei alienæ invito domino, non solum furtum committit qui pecunias aut res temporales subripit , « sed etiam, ut ait Bernardus Cassinensis, qui vel se, qui Deo dedicatus est, ab ejus servitio subtrahit, vel etiam alium verbo vel exemplo retrahit, et ad diaboli servitium trahit, alienam rem invito domino contrectando, sine dubio furtum facit. » Similiter, ut loquitur Boherius in primo comm., « in monasteriis furtum dispensator committit, si sibi appropriet quod debet fratribus ministrare ; vel etiam si reservat monasterio superflua pauperibus ea subtrahendo. » Denique, ut dicit Hildemarus, « furtum facti qui rem sibi ab abbate delegatam, id est deputatam, vel datam, aliis sine licentia tribuit. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.4

p. 76 4. Non adulterari (ibid.).

5

Non facere furtum.

Nicht stehlen.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.5

p. 76 5. Non facere furtum (ibid.).

6

Non concupiscere.

Nicht begehren.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.6, 4.6-4.7

col.304 Non concupiscere.] Concupiscentia aliquando in bonam, aliquando in malam partem sumitur ; in bonam partem, ut cum David canit : Concupivit anima desiderare justificationes tuas; in malam, ut cum dicitur : Concupiscentia cum conceperit, parit peccatum. Atque postremo hoc sensu hic a S. Benedicto prohibetur ; quo nomine tamen non primos concupiscentiæ motus, qui in nobis etiam cum gratia ad agonem relicti sunt, sed tantum consensum ad illos intelligere debemus.

col.304 Non falsum testimonium dicere.] Istud instrumentum violat non solum qui contra veritatem aliquid profert, sed etiam qui, cum falsum aliquid audierit in alterius præjudicium, tacet. Item qui aliter ea quæ audit, aut videt, interpretatur quam sunt. Iterum qui vitam sanctam profitetur in publico, et iniqua agit in occulto. Denique qui ea quæ verbis promisit, operibus implere negligit.

col.305 Tribus autem personis obnoxium faciunt falsidicum testem : Deo, cujus præsentiam contemnit : judici, quem mentiendo fallit ; innocenti, quem falso testimonio lædit. « Propter hoc, inquit Richardus de S. Angelo, triplex pœnitentia ei debetur : pro primo contemptu pœnitentia septem annorum. ut vi, quæst. 1, Quicunque ; pro secunda elusione verberibus castigabitur (v, q. 5, Illi qui); pro tertia læsione secundum modum læsionis debet puniri. Argument. iii, quæst. 9, Decernimus. » Quæ tamen de falso testimonio coram judice publice prolato intelligenda censeo.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.6

p. 76 6. Non concupiscere (ibid.).

7

Non falsum testimonium dicere.

Kein falsches Zeugnis geben.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.7

p. 76 7. Non falsum testimonium dicere (ibid.).

8

Honorare omnes homines.

Alle Menschen ehren.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.8

col.305 Honorare omnes homines.] Juxta illud Petri apostoli : Omnes honorate. Sed cum honor sit proprie virtutis præmium, quo pacto omnes jubemur honorare homines, cum tot mali, totque improbi ubique terrarum existant? Hanc difficultatem solvit Hildemarus, S. Benedicti verba sumendo in suppositione accommoda, ut scilicet omnes homines honoremus, qui honorandi sunt. Præterea observare licet cum S. Thoma (2-2, q. 63, a. 3), homines honorari posse ex quadruplici motivo : 1° propter propriam virtutem ; 2° propter virtutem alterius, scilicet Dei, seu communitatis ; 3° propter signum virtutis, ut est senectus ; 4° propter participationem divinæ bonitatis ; et sic omnes homines honorare debemus , quia nullus est in quo non insit aliqua divinæ bonitatis participatio, saltem secundum aliquid. Jam vero si quis quærat quid sit honor, aut in quo consistat, respondet S. Thomas (1-2, q. 2, a. 2) esse signum et testimonium quoddam illius excellentiæ quæ est in honorato.

col.305 Pro eo autem quod S. P. Benedictus habet honorare omnes homines, Magister legit honorare patrem et matrem ; quod S. Pater qui alia hic recensuit Decalogi præcepta, consulto tacuit, quasi doceret ita monachos parentibus suis obmortuos esse debere, ut ne de iis quidem cogitarent. Sciebat nimirum inordinatum parentum amorem monachis omnibus esse lapidem offendiculi, eos in quos ceciderit haud dubium contriturum ; quemque propterea a suis cœnobiis arcere omni opera studuerunt, quotquot pene fuerunt vitæ monasticæ institutores; ut nunquam, aut vix unquam parentes visere permittant, uti testantur præclaræ eorum hac de re leges, quas hic referre otiosum non judicamus. Ita S. Antonius (In Reg. c. 7) : « Neque reverteris, inquit, invisere consanguineos tuos carnales, nec faciem tuam illis videndam præbeas, nec adeas ad illos. » Regula tertia SS. Patrum (Cap. 12) : « Pro custodienda fama specialiter statuimus ut nullus monachus in infirmitate positus, relicto monasterio, parentum studio commendetur ; quia magis eum sæcularium spectaculorum visu aut auditu pollui censemus, quam ab ægritudine posse purgari. » Eodem modo abbas Pœmen in Apophthegmatis Patrum (Tom. I Monum. Eccl. Græc., pag. 637): « Ne propter necessitates abieris ad domum paternam. » Et Evagrius in Monachicis, n. 5 : « Ne corripiaris curis parentalibus, aut cognatorum amicitiis ; quinimo et assiduos cum eis congressus vita, ne forte a cellæ quiete te auferant, et ad sua traducant negotia. » Sed omnium maxime S. Basilius pluribus in locis, præsertim vero in Constitutionibus monasticis (Cap. 21), ubi inter alia hæc habet : « A cognatis sane, amicis ac parentibus tantum affectu separatum esse convenit, quantum mortuis videmus cum vivis nihil esse commercii ; » et alibi (Reg. fus. c. 32) : « Quibus semel in consortio fratrum locus datus est, a præposito permitti non debet, ut ad alia mentis intentum avertant, aut sub prætextu visendi cognatos a fratribus secedant, et sine testium conscientia vitam agant, vel curam cognatorum secundum carnem suscipiant; » et ad interrogationem (Reg. Brev. interr. 188) : « Quomodo venientes ad nos domesticos aut parentes aspiciamus? » respondet : « Quemadmodum Dominus ostendit ac docuit, cum nuntiaretur illi ac diceretur : Ecce mater tua et fratres tui stant foris volentes te videre ; quibus quasi vehementer increpans respondit dicens : Quæ est mater mea, et qui sunt fratres mei? » et ad interrogationem sequentem : « Si parentes rogaverint, ut domum ad ipsos adeamus, nunquid ipsis auscultandum ? » respondet : « Si hoc ad ædificationem fidei petant; si quis talis sit qui possit cum illis ad hunc modum abire , cum approbatione mittatur. Si vero propter humanum aliquod officium præstandum audiat Dominum dicentem ad eum qui dixerat : Permitte mihi ire et renuntiare iis quæ domi sunt : Nemo mittens manum ad aratrum, et respiciens retro , aptus est regno Dei. Quod si de eo qui renuntiare tantum voluerat, tale judicium est, quid de hujus judicio dicendum est? » Multo severior plane S. Stephani ordinis Grandimontensis censura (In Regul. c. 34) : « Si forte, inquit, pater vester, vel quislibet amicus vester sæcularis prope cellam vestram graviter ægrotans, et peccata sua confiteri, et res suas disponere in præsentia vestra desiderans, mandet vobis ut eum visitetis, ejus præsentiam nullatenus adeatis, si tamen clericos necessitati suæ sufficientes cum eo adesse contingat. Quod si illuc ire præsumentes in itinere moriamini , nequaquam Deo de vobis rationem reddemus. » His omnibus addo Carthusiensium monachorum statuta : « Monachi causa devotionis, pietatis, recreationis, visitationis parentum, aut quavis alia causa terminos suos nullatenus exeant; » et alibi : « Omnes personæ ordinis vitent et fugiant parentum visitationes, et carnales affectiones ; alioquin pro modo culpæ puniantur ; » et iterum alibi : « Curas propinquorum suorum quorumlibet fratribus nostris ( conversis ) interdicimus omnino, et ne ipsos sine licentia procuratoris aut prioris mercenarios conducant. »

col.306 Ex his omnibus liquet quantum monachos a parentum conspectu abhorrere voluérint SS. Patres. Rationem affert S. Basilius his verbis (Reg. fus., c. 32) : « Nam præterquam quod illis nihil utilitatis afferemus, nostram etiam vitam tumultuatione et disturbatione complebimus, et peccatorum occasiones inveniemus. » Quod clarius et fusius alibi S. doctor explicat hoc modo : « Qui vero sæcularium amicitiam diligenter complectitur, perpetuoque cum illis conversari desiderat, affectus etiam illorum per continuum convictum animæ suæ familiares faciet , iterumque mundano sensu animum replens, a bona auspicatione excidet, et spiritali sensu relicto, prioris vitæ vomitum animo remandet, atque ab inimico per carnalem cognationem spiritalem conversationem interturbante vulnerabitur... Diabolus enim conspicatus nos omnem exuisse hujus sæculi curam, et ad cœlum constanter properare, in eo sedulus est, ut indita nobis de cognatis nostris cogitatione hoc efficiat, ut curam illorum suscipiamus, mentemque circa sæcularia sollicitam habeamus, ut pote quæ sit illorum substantia, et an sit sufficiens vel minus, quidve lucri illis ex contractibus accedat, et quousque opulentiam suam auxerint. aut quid damni per vitæ hujus calamitates acceperint, et quantum de substantia facultatum decesserit; efficitque hoc pacto, ut successibus illorum congratulemur, et si quid infortunii sit , doleamus : ad hæc, ut inimico quoque animo erga inimicos illorum simus, cum jubeamur nullum habere inimicum ; congaudeamusque amicis plerumque illis, qui nulla digni sunt spiritali familiaritate, et lætemur propter injusta et iniqua illorum lucra... Accidit autem sæpenumero, ut propter cogitationes curandis cognatis addictas ausit religiosus et sacrilegium committere, ut cognatorum egestati medeatur ; nam quæ in sustentationem sanctorum, qui Deo se consecrarunt, reponuntur, sacra et vere anathemata æstimantur, et profano usui eximuntur : qui ergo aliquid ex illis suffuratur, ex eorum numero est qui sacrilegia committere non verentur. » Hactenus S. Basilius, cujus textum, licet prolixum, relatu tamen dignissimum judicavimus, ut inde pateret quam aliena sit a vitæ monasticæ proposito incauta parentum conversatio. Hoc periculum agnoverat Paschasius Radbertus, cum laudans S. Adalardum ( In Vita S. Adal. n. 13. Sæc. iv Bened., part. i ), quod parentes patriamque fugisset , subdit : « Audiant hujusmodi virum nostri concives monachi, qui lenti requiescunt umbrarum delibuti fuligine ; audiant qui post se sæcularium greges trahunt : audiant, inquam, quod non satis tutum sit suorum se deliniri parentum affectibus. Christus ergo matrem nescit et ignorat fratres, ut veram nobis mentis ostendat fraternitatem : Si quis, inquit, fecerit voluntatem Patris mei qui in cœlis est, ipse meus frater, soror, et mater est : deinde revocat discipulum ab officio funeris, ne patrem liceat sepelire debito carnis jure. » Noverat et Ludovicus Pius imperator, homo sæcularis, cum in exhortatione ad Eigilem abbatem Fuldensem diceret ( In Vita Eigilis, n. 12. Sæc. iv Bened., part. i ) : « Multi monachorum juxta cujusdam patris sententiam sæcularibus actibus et forensibus negotiis involuti, dum propinquitati prodesse cupiunt, suas animas perdiderunt. » Hæc verba, quæ etiam citat S. Isidorus in Regula sua cap. 5, confusionis rubore suffundere debent monachos nonnullos quibus plus cordi sunt suorum res parentum quam parentibus ipsis; qui a sæculo separati cognatorum curis amplius implicari volunt quam in sæculo existentes aut fecissent aut facere potuissent; qui denique plus consanguineos diligunt quam diligantur ab ipsis. Longe alia erat præstantissimorum illorum monachorum intentio, qui omnem prorsus parentum memoriam ita deleverant animo, ut de his nequidem cogitarent. Talis erat eximius ille monachus cui, ut scribit Evagrius, cum denuntiata esset mors patris sui, « nuntianti dixit : Desine blasphemare, meus quippe Pater immortalis est ; » quia Deus est. Talis et ille qui ad percipiendam morientis patris hæreditatem invitatus, respondit : Ego ante eum mundo mortuus sum ; mortuus viventis hæres esse non potest. » Talis Theodorus ille insignis S. Pachomii discipulus, cujus cum mater episcopi litteris fulta, videndi filii gratia ad monasterium venisset, matri conspectum constanter renuit. Talis denique Marcus Silvani abbatis discipulus, qui aliquando jussus ad matrem exire, « gestabat vestem e variis panni segmentis consutam, eratque fuligine coquinæ tinctus. Igitur propter obedientiam exiens clausit oculos et dixit : Salvos vos volo ; nec vidit quemquam, nec mater eum agnovit. » Vide Vitam S. Pachomii cap. 28; Rufinum lib. iii de Vitis Patrum, n. 32 et 154; Cassiani collat. 5, cap. 3; Vitam S. Vulmari abbatis, n. 7 ; Sæc. iii Bened., ubi similia referuntur exempla.

col.307 Sed quia nonnulli specioso pietatis velamine prurientem visendorum consanguineorum cupidinem obtegunt, his non abs re erit funestissimum cujusdam monachi casum ob oculos ponere. Rem narrat S. Bernardus testis oculatus in hæc verba ( Serm. 64, in Cant.) : « Vidi ego hominem currentem bene; et ecce cogitatio (quidni vulpecula fuit ?) : Quantis, inquit, bonum quo solus fruor, si essem in patria, possem utique impertiri fratribus, et cognatis, notis et amicis! Amant me, et facile acquiescent suadenti. Utquid perditio hæc? Vado illuc, et salvo multos ex illis, et me pariter ; nec verendum in loci mutatione, etenim dum bene faciam, quid prodest ubi, nisi quod illic procul dubio satius, ubi fructuosius degam? Quid plura? It, et perit miser, non tam exsul ad patriam, quam canis reversus ad vomitum. Et se perdidit infelix, et suorum acquisivit neminem. » Videsis S. Hieronymum de Vita Malchi monachi.

col.307 Jam vero si quis objiciat Apostolum dicentem : Si quis suorum et maxime domesticorum curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior, respondet S. Basilius (Const. Monast., c. 21) : « Apostolus locutus est ad sæculares, ad eos qui divitias externas et crassas habent, possuntque cognatorum egestatem solari.... Hæc ad viventes pertinent, non ad mortuos ; sunt enim mortui liberi ab universo debito isto. Tu vero mortuus es, et crucifixus toti mundo ; renuntians enim divitiis terrenis , paupertatem amplexus es, teque ipsum offerens Deo, illius factus es peculium. Ut mortuus igitur, liber es ab omni collatione in cognatos ; ut pauper, nihil habes quod suppedites : et ipsum quoque corpus, quod ex omnibus lucrifecisti, nec ipsum est in tua potestate situm, et tanquam Deo oblatum ad humanos usus transferri fas non est. »

col.308 Quid ergo parentibus dabimus? Respondet idem S. Basilius (Ibidem) : « Precabimur cognatis optima, justitiam, pietatem, atque eadem quæ nos pretiosa judicavimus ; nam ista nos decet illis precari, et illis utile est, ut per nos hæc acquirant. » Denique ut tandem instrumentum istud absolvam , addit Petrus Blesensis ( Epist. 20 ) : « Licet debeam parentibus affectionem naturalem , illud tamen non debeo , ut pro eis me perdam, aut pro eis ab honestatis proposito me reflectam. Vaccæ siquidem quæ in Bethsames deferebant arcam Domini, licet eas traheret naturalis quædam affectio vitulorum, ad eos tamen colla sua minime reflectebant. » Vide S. Hieron., epist. 1 ad Heliodorum.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.8

p. 76 8. Honorare omnes homines (I Petr., ii, 17).

9

Et quod sibi quis fieri non vult, alii non faciat.

Und was man selbst nicht leiden möchte, auch keinem andern tun.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.9

col.308 Et quod sibi quis fieri non vult, alii non faciat.] Et vicissim, quod sibi vult fieri, alteri faciat; utrumque enim hoc instrumento continetur, quod ideo affirmativum dici potest, et negativum, uti ait Bernardus Cassinensis (Lib. iii de Vit. Pat., n. 153), solumque illud observanti sufficere potest ad salutem, quemadmodum docet apud Ruffinum quidam Pater; ut pote quod omnia dilectionis præcepta complectatur, ut fuse docet S. Gregorius papa in lib. x Mor., cap. 4, hic ab Hildemaro citatus. Porro tanti fuit non solum apud Christianos, sed etiam apud paganos istud effatum, ut in ædibus suis et in publicis operibus illud insculpi juberent; id quod de Alexandro Severo refert Lampridius in ejus Vita.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.9

p. 76 9. Et quod sibi quis fieri non vult, alii non faciat.

p. 76 Du troisième au septième instrument nous avons l’analyse négative du précepte de la charité. Aimer le prochain, c’est le respecter dans sa personne et dans sa vie, dans la personne de qui lui est uni par le mariage, c’est le respecter dans ses biens ; le désir même de lui nuire est interdit ; et il est moins légitime encore de mettre en mouvement contre lui la force sociale au moyen de faux témoignages. On pourrait se demander comment de tels avertissements peuvent convenir à des religieux. Mais il faut se souvenir que saint Benoît énumère simplement les points élémentaires de la morale chrétienne ; qu’un moine n’est jamais dispensé d’y être attentif ; qu’il peut se rencontrer, même dans un monastère, des formes diminuées de ces vices odieux, et qu’après tout l’histoire monastique a enregistré quelques forfaits du genre de celui dont N. B. Père lui-même faillit être la victime à Vicovaro.

p. 76 Les instruments huitième et neuvième nous donnent l’analyse positive du précepte. Mais alors que la loi mosaïque et l’Évangile, auxquels sont empruntés les cinq instruments qui précèdent, ajoutaient la recommandation d’honorer son père et sa mère, saint Benoît, qui s’adresse à des moines séparés de leurs parents, emprunte à saint Pierre la formule plus générale d’honorer tous les hommes. Il nous rappelle ensuite quelle doit être la mesure de notre charité ; c’est la « Règle d’or », qu’il citera de nouveau aux chapitres LXI et LXX, et toujours sous forme négative. Nous la trouvons exprimée sous forme positive dans saint Matthieu (vii, 12) et dans saint Luc (vi, 31) ; mais elle est de forme négative dans Tobie (iv, 16), dans certains manuscrits anciens des Actes (xv, 20 et 29), dans la Doctrine des Apôtres et chez plusieurs Pères de l’Église. Il semble que saint Benoît cite plutôt d’après le texte des Actes ou d’après les Pères que d’après Tobie, à moins qu’il ne s’agisse simplement d’un proverbe, gravé dans la mémoire de tous et d’usage courant (1).

(1) Voir l’article de D. Butler, dans The Journal of Theol. Stud., January 1910.

10

Abnegare semetipsum sibi, ut sequatur Christum.

Sich selbst verleugnen, um Christus nachzufolgen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.10

col.308 Abnegare semetipsum sibi, ut sequatur Christum.] Quid sit abnegare semetipsum discimus ex S. Basilio (Regul. fus., cap. 6) : « Abnegatio nostri, inquit, est omnimoda præteritorum oblivio, et a nostris desideriis secessus ; » quod his verbis exprimit Grimlaicus in Regula Solitariorum cap. 2 : « Ad perfectionem non sufficit cuiquam sua derelinquere, nisi etiam semetipsum abneget. Sed quid est semetipsum abnegare, nisi voluntatibus propriis renuntiare ? Seipsum abnegare est, ut qui superbus erat sit humilis, qui iracundus studeat. esse mansuetus, qui luxuriosus sit castus, qui antea ebriosus sit sobrius, qui invidus et malevolus sit benignus et benevolus ; nam si ita quisque renuntiat omnibus quæ possidet, ut suis non renuntiet moribus, non est pro certo Christi discipulus; qui enim suis abrenuntiat, sua abnegat; qui vero pravis moribus abrenuntiat, semetipsum abnegat. » Vel etiam abnegare semetipsum est, non solum illicita relinquere, pravos mores exuere; sed etiam a licitis abstinere, corpus castigare, crucem ferre; quo sensu intelligendus est Petrus Damiani, cum relatis Evangelii verbis : Si quis vult venire post me abneget semetipsum , etc., dicit (Serm. 47) : « Audi consilium, non præceptum ; si enim præceptum esset, quicunque effectui non manciparent, cruciatus possent exspectare perpetuos : sed cum dicit : Si quis vult, in nostra posuit voluntate, utrum ex æquo cum eo currere festinemus. Grandis profecto labor, sed præmium incomparabile; » nam semper est præceptum pravos exuere mores, illicita fugere, vitia relinquere, nec unquam licebit contrarium agere.

col.308 Verum non tantum B. Benedictus dixit : abnegare semetipsum, sed addit sibi : quod Menardus explicat « apud se, in sua conscientia, non coram hominibus. » Additque : « Et hæc phrasis est S. Benedicto familiaris, ut cap. 7 Regulæ : dicens sibi cum propheta; et cap. 52, ut frater, qui forte sibi peculiariter vult orare, etc. » Vel etiam illud sibi sic potest intelligi, quia aliis abnegare semetipsum nunquam licet, sibi vero, quantum discretionis leges patiuntur, semper decet : totum se Deo, totum proximo se dare debet : at vero sibi semetipsum negare potest et debet, si perfecte vivere desiderat. Vel denique sibi, id est pro se, ad propriam utilitatem ; quia quidquid præmii aut mercedis ex hac sequitur abnegatione, sibi, non aliis cedit.

col.309 Subdit S. Benedictus : Ut sequatur Christum, id est ut eum imitetur. Hic venit in mentem quod ait S. Bernardus (Serm. 62 de Divers.) : « Quidam sunt qui non sequuntur Christum, sed fugiunt ; alii non sequuntur, sed præeunt ; nonnulli sequuntur, sed non assequuntur, alii vero sequuntur, et assequuntur. Non sequuntur, sed fugiunt, qui nondum peccare desistunt... Non sequuntur, sed præeunt , qui magistrorum sententiis suas præferunt... Sequuntur et non assequuntur, qui segniter ac remisse agunt, et usque ad finem non perseverantes de medio itinere revertuntur... Sequuntur et consequuntur ; qui viam humilitatis ejus devoto mentis affectu perseveranter imitantur : hujusmodi vere sequuntur Dominum. Qui mihi ministrat me sequatur, id est me imitetur : quo fructu ? ut ubi sum ego, inquit, ibi sit et minister meus : fructus itaque hujus imitationis mansio est æternæ beatitudinis. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.10

p. 77 10. Abnegare semetipsum sibi, ut sequatur Christum (Matth., xvi, 24; xix, 16 sq.).

11

Corpus castigare.

Den Leib züchtigen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.11-4.12

col.309 Corpus castigare. Delicias non amplecti.] Summam hoc duplici instrumento S. Pater mortificationis perfectionem complectitur, quæ tota sita est in sustinentia laborum et abstinentia deliciarum, de quibus S. Augustinus (Serm. 38 de Script.) : « Duo sunt, inquit, quæ in hac vita veluti laboriosa præcipiuntur a Domino : continere et sustinere ; jubemur enim continere ab his quæ in mundo dicuntur bona, et sustinere ea quæ in hoc mundo abundant mala. Illa continentia, ista sustinentia vocantur duæ virtutes quæ mundant animam et capaces faciunt Divinitatis. »

col.309 Primo, itaque jubemur corpus castigare, ad instar Apostoli, qui, uti ipse dicebat, corpus castigabat et in servitutem redigebat ; cujus exemplum perfecte imitabatur B. Raingardis, mater B. Petri Venerabilis, de qua hæc ipse refert (Lib. ii, ep. 17) : « Vigiliis et jejuniis immanem corpori persecutionem indixit, et in tantum his et aliis laboribus vires et carnes exhausit, ut carnibus exinanita, cute ossibus inhærente, mihi post aliquos annos Marciniacum advenienti, ut filio mater alludens, secreto diceret : Gratias Deo, quia superflua mundi amisi ; veteres carnes, quibus sæculo servieram, perdidi ; jam novas induam, quibus nova Deo obsequia impendam. »

col.309 Notant autem hic commentatores recte præcipi a S. P. Benedicto corpus castigare, non occidere ; quia cum discretione est affligendum, ut possit reliquis vitæ monasticæ exercitiis sufficere. Sed ista discretio non ex carnis prudentia, sed ex superioris charitate procedere debet ; alioquin unicuique liceat illud usurpare quod, Palladio quærenti cur ita corpus maceratione attereret, respondit senex Dorotheus Thebanus : « Illud me occidit, ego quoque ipsum occidam (Pallad. in Laus., c. 2). »

col.309 Deinde delicias non amplecti ; nam « alioquin diverso itinere ambulat Christianus miles, si gaudia et delectationes quærit, cui dux suus vias amaritudinis ostendit, » inquit S. Odo (Lib. i Collat., n. 54). Neque desunt variæ rationes quibus servus Dei ab amplectendis deliciis avertatur, cui vel illud Grimlaici sufficere debet (In Reg. Solit., c. 4) : « Iis qui militant Deo fugiendæ sunt deliciæ ; quas qui habere volunt, sine dolore non quærunt, sine difficultate non inveniunt, sine cura non servant, sine anxia delectatione non possident, sine gravi dolore non perdunt. »

col.309 Delicias autem corporales, inquiebat abbas Joannes (Rufin. lib. ii de Vit. Pat., c. 1), non solum illas putetis, quibus homines sæculi fruuntur, sed abstinenti deliciæ credendæ sunt, omne quidquid cum cupiditate sumpserit, etiamsi illud vile sit, et quod in usu abstinentibus esse solet : aqua denique ipsa, vel panis, si cum cupiditate sumantur, id est non ut necessitati corporis, sed ut animi desiderio satisfaciat, hoc etiam abstinenti deliciarum vitio ducitur.

col.310 Verum, ut optime notat Hildemarus, S. Benedictus hic non omnino vetat delicias, sed tantum ne eas amplectamur ; quia nonnunquam necessitatis aut honestatis causa iis utendum est, ut cum quis in hospitio cum potenti aliquo reficit : at eas amplecti, id est diligere nunquam licet. Iis uti debemus, sed non frui ; et quidem uti tanquam non utentes, ut perfectos illos imitemur de quibus S. Odo abbas Cluniacensis (Lib. i Coll., n. 39) : « Sic utuntur temporali subsidio, sicut viator utitur aut umbra, aut lecto : pausat corpore, sed mente ad aliud tendens recedere festinat. Sic et hi gressum cordis in transitoriis figere refugiunt, ne delectatione itineris sequestrentur a statione æternæ mansionis ; in propriis autem gaudere desiderant, et idcirco in loco peregrinationis felices esse recusant. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.11

p. 77 11. Corpus castigare (I Cor., ix, 27).

12

Delicias non amplecti.

Sinnliche Ergötzungen nicht suchen.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.12

p. 77 12. Delicias non amplecti (1).

(1) Il ne faut pas vouloir à tout prix trouver une source scripturaire ; cependant, le plus souvent, nous nous conformerons à l’usage d’indiquer une référence à la Bible.

13

Jejunium amare.

Das Fasten lieben.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.13

col.310 Jejunium amare.] Non dixit simpliciter jejunare ; quia multi sunt qui charitatis causa, verbi gratia, propter hospitem, aut infirmitatis gratia, nec possunt, nec debent jejunare ; et iterum alii sunt qui sine fructu, quia inviti, et cum murmure jejunant : sed quod perfectum est, jejunium amare, et quidem non solum carnis, sed quod majus est, cordis. « Oportet enim, ut ait Cassianus, exteriore homine jejunante, interiorem quoque similiter a cibis noxiis temperare. » Sed quia tunc vere jejunamus cum ea quæ subtrahimus corpori, pauperum cedimus refectioni, apte omnino S. Benedictus addit :

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.13

p. 77 13. Jejunium amare.

p. 77 Après avoir parlé de la charité envers Dieu, de la charité envers le prochain, saint Benoît pouvait dire quelques mots de l’amour de nous-mêmes. Dans l’état de sa justice originelle, l’homme s’appuyait sur Dieu d’une façon consciente et voulue ; la dignité et la force consistaient pour lui à rapporter à Dieu toute cette image divine qu’était son être. En se détachant de Dieu dans le fol espoir de monter plus près de lui et de devenir son égal, l’homme retomba d’abord sur lui-même, puis bientôt au-dessous de lui-même, et jusqu’à la ressemblance de la bête. C’est la doctrine de saint Augustin (2). Nous avons été touchés au cœur, à cette attache première, à cet amour initial qui ordonne toute la vie. Désormais, prévaut le culte du moi, l’égoïsme sous toutes ses formes : adoration de son corps par la luxure, la gourmandise, la vanité, adoration de sa pensée, de sa volonté. Et ce que l’on aime, personnes ou choses, on ne l’aime que pour soi. L’égoïsme est le vestige unique et universel de notre déchéance ; il est l’antagoniste unique de notre charité et de notre salut.

(2) ... Incipiens a perverso appetitu similitudinis Dei, pervenit ad similitudinem pecorum. Inde est quod nudati stola prima, pelliceas tunicas mortalitate meruerunt. Honor enim hominis verus est imago et similitudo Dei, quae non custoditur nisi ad ipsum a quo imprimitur. Tanto magis itaque inhaeretur Deo, quanto minus diligitur proprium. Cupiditate vero experiendae potestatis suae, quodam nutu suo ad se ipsum tanquam ad medium proruit. Ita cum vult esse sicut ille sub nullo, et ab ipsa sui medietate poenaliter ad ima propellitur, id est, ad ea quibus pecora laetantur (De Trinitate, l. XII, c. xi, P. L., XLII, 1006-1007).

p. 77 Nous comprenons maintenant pourquoi le Seigneur demande à ceux qui veulent revenir vers lui de renoncer aux choses extérieures, aux choses personnelles, de sortir de tout le créé et, selon la formule expressive de l’Évangile telle que la lisait saint Benoît (3), de se refuser soi-même à soi-même. C’est le principe général, dont les instruments qui suivent signalent trois applications. Elles combattent l’animalité qui est le fond de tout égoïsme. Châtier le corps et le forcer à n’être plus qu’un serviteur docile ; ne pas chercher avidement le bien-être, les douceurs d’une vie sensuelle ; avoir de l’estime pratique pour le jeûne, ce procédé classique de la mortification chrétienne.

(3) On la trouve de même chez S. Ambroise, De Poenit., l. II, 96, 97. P. L., XVI, 520-521. Epist. II, 26. P. L., XVI, 886. Saint Benoît s’est souvenu d’un passage de l'Historia monachorum de Rufin, c. xxxi (Rosweyde, p. 484) : Docebat beatus Antonius quod si quis velit ad perfectionem velociter pervenire, non sibi ipse fieret magister, nec propriis voluntatibus obediret, etiamsi rectum videatur esse quod vellet; sed secundum mandatum Salvatoris observandum esse, ut ante omnia unusquisque abneget semetipsum sibi et renuntiet propriis voluntatibus, quia et Salvator ipse dixit : Ego veni non ut faciam voluntatem meam sed ejus qui misit me.

14

Pauperes recreare.

Arme erquicken.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.14

col.310 Pauperes recreare.] Juxta illud Scripturæ : Pauperi porrige manum tuam, ut perficiatur propitiatio et benedictio tua (Eccli. vii). Quam profusi fuerint in recreandis pauperibus veteres monachi, nec lingua dicere, nec intellectus capere potest. Præsertim vero non sine aliquo animi stupore legere valemus quod de egregiis illis sub Serapione abbate militantibus Christo refert Rufinus (Lib. ii de Vit. Pat., c. 18. Idem scribit Pallad. in Laus., c. 76) : « Hoc autem, inquit, moris erat non solum ipsis, sed et omnibus pene Ægyptiis monachis, ut messis tempore elocent ad metendum operam suam, atque ex ea mercede octogenos unusquisque modios frumenti plus minus conquireret, et horum partem plurimam pauperum usibus offerant ; unde non solum regionis ipsius indigentes alantur, sed et Alexandriam naves frumento onustæ dirigantur, vel in carcere conclusis, vel reliquis peregrinis, atque egentibus prorogandæ. Neque enim intra Ægyptum sufficiunt pauperes, qui possint misericordiæ eorum fructus et largitates absumere. » An vero ad hos, aut universum ad omnes monachos respexerit S. Isidorus, cum agens de monachis dixit (Lib. ii de Divin. Officiis, c. 15) : « Quidquid necessario victui superest ex operibus manuum et epularum restrictione, tanta cura egentibus distribuitur, ut nihil remaneat quod abundaverit. »

col.310 Quanta autem sollicitudine pauperum curam haberi voluerit S. Benedictus, patet non solum ex hoc capite et multis aliis sanctæ Regulæ locis, ut cum cap. 31 Cellerarium jubet omni sollicitudine pauperum curam gerere ; cap. 53, pauperum et peregrinorum susceptioni sollicitam curam adhiberi ; cap. 55, vetera vestimenta reponi in vestiario propter pauperes ; cap. 58, professionem emissurum res quas habet distribuere pauperibus vel monachis ; sed etiam ex ejus Vita c. 28.

col.310 S. Patris in pauperes misericordiam pie æmulati sunt posteri ejus filii, ut passim testantur eorum hac de re statuta, ex quibus celebre est inter alia istud concilii Aquisgranensis (Can. 49) : « Ut de omnibus in eleemosynam datis tam ecclesiæ quam fratribus, decimæ pauperibus dentur. » Cujus canonis sensum aperit Hildemarus in Regulæ caput 53 hæc scribens : « Verum quia de hospitibus diximus, dicendum est nunc unde hospites pauperes, aut unde divites pasci debemus : omnia enim, id est quidquid venerit in monasterium, id est aurum, argentum, æs, ferrum, arbores, vinum, poma, animalia, et reliqua, sive de omnibus quæ in monasterio laborantur, decimæ de his omnibus ad hospitale pauperum dari debent solummodo, id est ut non alii, hoc est servi, vel nobiles, sed solummodo pauperes pascantur. » Quod confirmat Petrus Damiani his verbis : « Ut copiosiora in pauperum alimenta proficiant, dantur in monasteriis et eremis decimæ quorumcunque proventuum, et non modo pecorum, sed et ornicum pariter, et ovorum. » Et mss. S. Benigni Divionensis Consuetudines de officio eleemosynarii (Cap. 45) : « Habet enim decimam totius annonæ, quæ defertur in granario, tam de prope quam de longinquo ; et etiam de illa quæ relinquitur decanis, vel propter sementem, vel propter illa quibus indigent : decimatur enim quando tota est insimul, tam de illa quæ defertur, quam de illa quæ remanet. Eodem modo habet decimam totius vini, quo dictum est de annona. » Denique vetus codex ms. de Observantia Regulæ juxta formam Cluniacensium, part. iii, cap. 24, ab Haefteno citatus : « Habet autem eleemosynarius, præter ea quæ propria sunt eleemosynariæ, decimum panem de omnibus qui coquuntur in furno monasterii ; decimam amam vini provenientis in vineis ecclesiæ ; et similiter de agnis aliisque pecoribus ; nec non et de caseis, qui fiunt per curtes, decimam ipse levat. » Verum primam hujusce piæ consuetudinis originem non concilio Aquisgranensi debemus, quam potius confirmasse credendum est, non instituisse ; nam longo ante tempore S. Filibertus abbas Gemmeticensis (Sæc. ii Bened., pag. 822) monasterii sui « studebat omnes species decimare..... ipsam igitur decimam in captivorum redemptionem et pauperum alimoniam deputabat ; in tantum ut monachos suos propter hoc cum onustis navibus partibus transmarinis transmitteret, et greges captivorum per eum redempti laudarent potentiam Christi, » ut loquitur anonymus in ejus Vita, n. 21. Neque hic stetit effusa nostrorum in pauperes et egenos pia misericordia ; quos longe alias easque largiores in gratiam pauperum eleemosynas in dies distribuisse facile cognoscet qui vel antiqua S. Adalardi abbatis Corbeiensis statuta, et collectas ab Udalrico Cluniacensis monasterii consuetudines, aliasque permultas levi saltem oculo contueri voluerit. Scribit etiam Antonius Yepezius in aliquibus ordinis nostri monasteriis Hispaniæ, non solum decimam bonorum partem in usus pauperum cedere, sed etiam quintam ; laudatque inter alia Gallæciæ et Asturiæ monasteria, quæ in fame et lue grassante sunt vera et certa egenorum horrea. Certe in præcitatis S. Adalardi statutis, præter multa alia, hæc lego (Lib. i, c. 6) : « Insuper disposuimus dare ipsi supra memorato hospitalario de omni argento quidquid ad portam venerit quintam partem per manus portarii senioris. » Ampliora etiam misericordiæ viscera erga pauperes ostendit S. Isidorus, cum tertiam bonorum monasterii partem ad usus egenorum assignat (Reg. c. 18) : « Omne, inquit, quod in monasterium in nummo ingreditur, sub testimonio seniorum accipiendum. Eadem pecunia in tribus partibus dividenda est; quarum una erit pro infirmis et senibus, et pro aliquo coemendo in diebus sanctis cultius ad victum fraternum ; alia pro egenis, tertia pro vestimentis fratrum et puerorum, vel quibusque ad necessitatem monasterii coemendis. » Insuper capite sequenti et decimo, quidquid residuum mensæ fuerit, pauperum usibus reservandum præscribit. Obtinuit et hæc in omnibus fere ordinis nostri monasteriis consuetudo. Certe nostri Divionenses S. Benigni ex mss. Consuetudine, c. 45, et Cluniacenses ex Udalrico lib. ii, c. 23, quidquid panis et vini mensæ redundabat, et de aliis cibis medietatem pauperibus dispensabant. Pietatem suam in omnibus omnino alimentis extendit postea Petrus Venerabilis, edito hoc statuto : « Quidquid de mensa quotidiana a fratribus superest, eleemosyna communis accipiat. » (Stat. 33.) Idem statutum anno 1200, sub Hugone V abbate renovatum est, et anno 1444 in capitulo provinciali Anglorum monachorum Northamptoniæ celebrato sancitum. Idem etiam sub gravissimis pœnis reperimus in concilio Oxoniensi anno 1222, apud Spelmannum (Tom. II Conc. Angl. p. 189) his verbis : « Omnia victualia religiosis apponenda sine subtractione aliqua eis apponantur, tam in conventu quam alibi, ubi reficiuntur ; et de omnibus appositis totum residuum sine diminutione ita cedat in eleemosynam, per eleemosynarium egentibus fideliter erogandum ; ita quod nec abbas, nec prior, nec eleemosynarius possit contra hoc dispensare : et quicunque statutum istud, vel illud de indumentis admittere vel observare noluerit, si sacerdos fuerit, a celebratione divinorum ; si minoris ordinis vel monialis, a communione Dominici corporis usque ad plenam satisfactionem suspendatur. » Et Benedictus papa XII in sua Constitutione, cap. 18 : « Quidquid de administratis (cibis) supererit, eleemosynæ applicetur per illum qui ad hoc fuerit deputatus ; nec aliquis alius per se, vel per alium de refectorio seu infirmitorio, vel alio loco in quo monachi comedent, aliquid extrahere, vel alibi deferre, seu alteri usui applicare præsumat : quod si fecerit, pro qualibet vice per duos dies panis et aquæ solummodo pœnitentiæ subdatur. »

col.312 At quid de amplissimis nostrorum Cluniacensium eleemosynis referam, qui vel uno die septemdecim egenorum millibus stipem erogasse memorantur ? Quid de aliis Germaniæ monasteriis? Sed satius est alienam hac in causa linguam audire, quam domesticam : « Sunt in sola Germania, inquit Dominicus Gravina ordinis S. Dominici, cœnobia monachorum, quæ octo et decem millia aureorum in pauperes erogant; xenodochia passim occurrunt, quorum infirmi eorum expensis passim recreantur. Ter generales eleemosynæ sexcentis et amplius distribuuntur; uberiores vero anniversariorum tempore juxta fundatorum intentionem profunduntur; certis quoque anni temporibus quinque vel sex millia hominum, sæpe quatuor millia etiam foventur. Quis secretas recenseat iis secreto datas, qui mendicare erubescunt, virginibus præsertim nobilibus, viduis afflictis, pauperrimis sed nobilibus viris? In iis quoque charitatis affectus propensior, quorum fortunæ vel dejectione, vel flammis, aliisve innumeris calamitatibus absumptæ. » Hæc ille in laudem nostrorum. Non vacat hic omnes omnium cœnobiorum, multo minus singularium abbatum erga pauperes eleemosynas recensere; at certe nonnulla quorumdam facta prætermittere non possum, quorum exemplum posteris ad ædificationem inservire potest, et utinam ad imitationem !

col.312 Hos inter excellit imprimis S. Ansbertus abbas Fontanellensis, qui, ut scribit Aigradus in ejus Vita, n. 21 (Sec. ii Bened., pag. 1054), « in præfato venerabili Fontanellensi monasterio, inter felicia bonitatis suæ gesta, etiam xenodochium imbecillium ac decrepitorum pauperum, ad instar duodeni apostolici numeri constituit, deputatis eisdem rebus quæ sufficienter præberent alimoniam : alias quoque duas constituit in eodem monasterio pauperum Christi debilium mansiones, quos in octogenario ex multis sacrato numero singillatim octonos habitare fecit, quibus sine indigentia quotidianum largiri victum perenniter censuit. Horum vacatio nulla erat alia nisi horis constitutis diurnis nocturnisve in domo Dei residere, orationi ac vacationi divinæ devote insistere, et tempore S. sacrificii pro salute et salvatione populi Christiani Ecclesiaque catholica ubique diffusa victimam salutarem offerre. » Huic accensendus videtur S. Petrus abbas Cavensis, qui teste Venusino in ejus Vita, n. 7 (Boll. 4 Mart.), egenos « catervatim pascere ac vestire consueverat, ac vestiendos, ac alendos tanto studio quærere , ut etiam pro inveniendis civitates exploraret. » Nec minoris censendum est pretii quod de suis Centulensibus scribit Hariulfus in Chron. lib. ii, cap. 2 : « Morum quidem divitiis plenam, sed rebus sæculi non valde locupletem vitam ducebant : non quod eis prædiorum, ac redituum, seu villarum a S. Richario collata deesset copia ; sed quod omnes redhibitionum impensas in pauperum magis quam in suas utilitates conferebant. » At omni prorsus laude dignum existimamus Guillelmi abbatis S. Benigni Divionensis factum , quo tumbam S. martyris undique auro atque argento vestitam, ob recreationem pauperum famis tempore dissipaverit, capsam auream, mirifice gemmis ornatam, cum tribus tabulis et duobus thuribulis argenteis, crucibusque, atque omne ornamentum in auro et argento vendidit. Simile aliquid narrat Matthæus Parisius de Leofrico, decimo abbate S. Albani in Anglia (In Vitis viginti trium abbat. S. Albani). « Iste, inquit, invalescente fame miserabili in omnibus partibus Angliæ, thesaurum ad fabricam ecclesiæ diu ante reservatum, cum columnis tabularibus in terra, ut dictum est, inventis, cum materie etiam, et vasis aureis et argenteis, tam suæ mensæ quam ecclesiæ deputatis, in pauperum expendit sustentationem.... Dicebat enim fideles Christi, maxime pauperes Dei esse ecclesiam, et templum, et ipsum specialiter ædificandum , et conservandum. » Consimili etiam pietate Gaufridus, abbas decimus sextus ejusdem monasterii, « feretrum B. martyris Albani, quod ipse operuerat auro, et argento, et gemmis pretiosis , discooperuit, ut eisdem spoliis pretiosis miserias pauperum alleviaret (Ibidem). » His addo S. Odilonis abbatis Cluniacensis exemplum, qui, referente Jotsaldo monacho in ejus Vita cap. 7 (Bolland. 1 Janu.), « in usus pauperum confregit plurima vasa ecclesiastica et ornamenta insignia; inter quæ etiam imperialem Henrici imperatoris coronam*; indignum judicans talia denegare pauperibus Christi, pro quibus effusus est sanguis Christi. » Eadem erat mens et animi propensio in pauperes S. Hugonis abbatis item Cluniacensis, cum diceret, aurum et argentum « melius impensa quam servata rutilare; et juxta Ambrosii testimonium, tunc vere calices ecclesiæ, cum calix a fame vel ab hoste redimit, quos sanguis calicis a morte liberavit. » Vide acta S. Eusebiæ n. 12, sæc. ii Bened., p. 988; et Vitam S. Athelvoldi cap. 29, sæc. v, ubi similia facta referuntur. Superest ut hanc de charitate nostrorum in egenos materiam concludat singularis Divionensium S. Benigni consuetudo, quæ Cluniacensibus etiam communis exstitit, ostenditque non solum diffusam in pauperes eorum curam, sed sollicitam etiam mulierum præcautionem : « Hoc quoque pertinet ad eleemosynarium, inquiunt mss. Consuetudines S. Benigni cap. 45, ut semel in hebdomada totam villam perlustret, assumptis secum famulis suis , visitans illos qui pauperes alicubi jacent ægroti; et si masculus est, ipse visitaturus intrat; si femina, stat ad ostium, et famulum suum mittit ad eam; et dato eisdem quod melius potest, consolatur ipsos ; et si quidlibet desiderat præter quod dedit eis, si commodum ullo modo est, ei inquirit, et postea mittit per famulos suos. Est autem consuetudo , quatenus mulieres quæ in domibus sunt , ubi infirmi jacent, mox ut viderint eum venientem, exeant omnes ; nunquam enim quandiu qualibet mulier intra domum fuerit, ingredietur. » Denique nullis potest exprimi verbis quanta majorum nostrorum charitas effulserit in sublevandis egenis, recipiendis peregrinis, redimendis captivis, consolandis ægrotis, quandiu liberam bonorum suorum dispensationem habuerunt, hoc est adusque sæcularium abbatum tempora, qui sibi hæc omnia usurparunt. Ex quibus patet quam exitialis bono publico sit hujusmodi sæcularium abbatum institutio, qui in privatum commodum convertunt, quod infinitæ miserorum multitudini esset profuturum.

col.313 * Hanc coronam ob sui memoriam Henricus ei destinaverat, ut scribit Petrus Damiani.

col.314 Porro quod S. P. Benedictus hic jubet pauperes recreare, ad eos potissimum spectat quibus hæc provincia demandata est ; cæteri enim qui nec proprii corporis habent potestatem, nihil nisi precibus valent. In distribuendis autem eleemosynis, probarem maxime quod præscribit S. Cæsarius in Regula ad sanctimoniales (Cap. 59) : « Hoc etiam moneo , inquit, propter nimiam inquietudinem, ad januam monasterii quotidianæ vel assiduæ eleemosynæ non fiant; sed quod Deus dedit ut possit usibus monasterii remanere, abbatissa per provisorem ordinet pauperibus dispensari. » Idem statuisse videtur S. Aurelianus in Regulæ cap. 44.

col.314 Cæterum, ut observat Smaragdus, est et aliud duale eleemosynæ genus, quo debent maxime monachi pauperes recreare; quorum unum infirmis et tribulatis, aliud vero stultis et nescientibus est adhibendum : qui enim infirmo per compassionem communicat, et tribulato consolationis consilium subministrat, sine dubio pauperes recreat. Similiter et qui doctrinam stultis, et scientiæ verbum ministrat ignaris, eleemosynarii dignus est laudari præconiis. Aliter Richardus de S. Angelo : « Pauperes recreare, inquit, hoc est unum genus eleemosynarum; secundum est dimittere a quo læsus fueris : tertium est delinquentes corrigere, et errantes ad viam reducere veritatis. » Quod idem exstat in Regula Solitariorum cap. 55.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.14

p. 77 14. Pauperes recreare (Is., lviii, 7; Matth., xxv, 35-36) (1).

(1) Recreare, c’est non seulement faire l’aumône, mais donner à manger aux pauvres, les restaurer, les « refaire ».

15

Nudum vestire.

Nackte bekleiden.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.15

col.314 Nudum vestire.] Instrumentum istud, sicut et prius, non est omnium, sed abbatis tantummodo et eorum quibus id muneris ab eo commissum est ; quamvis in cœnobiis in quibus certis statis temporibus nova fratribus vestimenta distribuuntur, veteribus in pauperes erogandis, qui sua vestimenta postea pauperibus danda sollicite conservat, is quantum in se est, nudum vestire censendus est.

col.314 Verum, ut optime observat Smaragdus , non una est corporis nuditas, est et alia multo periculosior et pejor, animæ scilicet, cujus vestimenta sunt virtutes, de quibus Isaias : Induit me vestimento salutis : et sic nudum spiritualiter vestit, qui vitiosum virtutibus nudum, ut exuat vitia et induat virtutes, charitative admonet, inquit Bernardus Cassinensis.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.15

p. 78 15. Nudum vestire (Is., ibid.; Matth., ibid.) (2).

(2) Les instruments 15, 16, 22, 23, 25, 26, 27, 41 se trouvent dans un sermon publié parmi les spuria de S. Ambroise (Sermo XXIV, 11. P. L., XVII, 654). Le début et quelques autres portions du sermon appartiennent probablement à saint Césaire, mais le tout est une compilation où sont entrés des éléments moins anciens.

16

Infirmum visitare.

Kranke besuchen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.16

col.314 Infirmum visitare.] Hoc instrumentum de infirmis intra monasterium existentibus maxime est intelligendum; nam, ut observat Hildemarus, officina ubi hæc omnia operanda sunt claustra sunt monasterii, et stabilitas in congregatione, neque ad omnes pertinet, sed ad Infirmarium, cui infirmorum cura specialiter commissa est; ad Cellerarium, cui ex Regulæ cap. 31, hæc charitatis officia incumbunt; et ad abbatem, qui ex eadem regula curam maximam habere debet, ne a servitoribus negligantur infirmi : cæteri vero cum omnes diurnas horas alicui exercitio assignatas habeant, absque Superioris licentia visitare non debent infirmos. Atque hæc est antiqua veterum monachorum praxis, quam exprimit Regula S. Pachomii his verbis (Art. 24) : « Ægrotantem absque concessu majoris nullus audeat visitare. » Abbas tamen, ut ait Hildemarus, cum frater aliquis valde infirmus annuntiatur, dicat in capitulo : « Qui vult infirmum visitare, vadat hodie, et visitet ; » forte loquens juxta sui temporis morem.

col.314 Visitantem ** vero istud imprimis observare debet, quod tradit S. Ephræm : « Si ægrotum visitas, vide ne inimicus inter vos otiosiloquium suggerat , aut detractiones , ne tuæ mercedis jacturam patiaris; cum moris sit diabolo uni nocere per auditum, alteri vero per linguam ; sed ex sacris Scripturis consolari oportet potius laborantem, et passione Salvatoris nostri Jesu Christi. » Et hæc erat pia Farfensium nostrorum praxis, quam ex mss. eorum consuetudinibus in specimen aliorum hic describere non erit fortassis otiosum : « Si aliquis frater de claustro voluerit infirmum aliquem visitare, requirat a priore licentiam , sine qua nullus debet intrare ; cumque licentiam habuerit, incipiat psalmum , Domine, ne in furore, ipsumque dicat in itinere. Post psalmum dicat : Pater noster : Salvum fac servum tuum : Mitte ei, Domine. Oratio , Omnipotens sempiterne Deus salus æternæ. Cum pervenerit ad infirmum, dicat : Benedicite. Deinde interroget eum de infirmitate sua, qualiter laboret, et qualem patientiam habeat, et bonam exercitationem adhibeat; de corporalibus vero nihil interroget. Si autem frater infirmus de aliqua necessitate complanxerit, ad priorem veniens dicat: Per vestram licentiam ad infirmum illum veni; sed de talibus rebus querimoniam audivi. Ad priorem autem pertinet de talibus , si visum fuerit , providentiam habere. »

col.314 ** Lege visitans, ut postulat syntaxis. Edit.

col.315 Porro docet Smaragdus quatuor potissimum de causis infirmos visitari debere : « Visitare, inquit, debemus infirmos, quia in ipsis Dominum visitamus; ipse enim inter cætera nobis dicturus est misericordiæ opera : Infirmus fui et visitastis me. Visitemus et causa compunctionis infirmos , ut cum Paulo : Quis infirmatur, et ego non infirmor? dicere possimus. Visitemus et causa vicissitudinis, ut cum fuerimus infirmi , visitemur a sanis. Visitemus et causa dilectionis, quia scriptum est : Non te pigeat visitare infirmos. »

col.315 Denique quomodo qui corporaliter non potest , spiritaliter infirmos visitare queat, explicat his verbis Grimlaicus (Regul. Solit. cap. 25) : « Infirmum, vel in carcere positum ille procul dubio visitat, qui in lecto vel in tenebris vitiorum videt aliquem jacere, et morbo suæ iniquitatis laborare, eumque suæ exemplo operationis, atque antidoto salubris exhortationis roborat, quem in bona actione titubare ac debilitari cernebat. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.16

p. 78 16. Infirmum visitare (Eccli., vii, 39; Matth., ibid.).

17

Mortuum sepelire.

Tote begraben.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.17

col.315 Mortuum sepelire.] Hoc instrumento non ea tantum charitatis officia, quæ ad defuncti fratris sepulturam singulariter spectant, præcipiuntur; sed etiam ea quæ præcedere, aut subsequi solent orationum piorumque operum suffragia : unde Grimlaicus in Regula Solitariorum hoc instrumentum explicans dicit (Cap. 25) : « Mortuum ille sepelit, qui pro eo devote seduleque preces ad Dominum fundit. » Deinde ostendens quo pacto etiam spiritaliter mortuos sepelire possimus, addit : « Non solum mortuum sepelit, sed et eum, ut ita dicam, a morte quodammodo suscitat, quando videt aliquem funibus peccatorum suorum obstrictum, et in tenebris suæ iniquitatis quodammodo sepultum, eumque ad confessionem ac pœnitentiæ lamenta per sacræ admonitionis studium provocat, atque, ut ad viam salutis redeat, salubriter instigat. » Mortuum etiam spiritaliter sepelit monachus, cum foras non vagans, intra cellæ limites ipse se recondit: ex eorum enim numero censeri potest quibus Apostolus ait : Mortui estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Et cellam esse sepulcrum docet Petrus Venerabilis, ad Gilbertum monachum scribens in hæc verba (Lib. i, ep. 20) : « Tu autem, ut vere te mundo ostendas mortuum , ipsum adhuc vivens intrasti sepulcrum. » Et hoc maxime attendere debent omnes monachi ; qui si cellæ angustiis nimis arctati foras prorumpere præsumunt, mortuum sepulcro extrahunt , nec minus intolerabilem omnibus , quam putidum cadaver extra sepulcrum, inspirant odorem.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.17

p. 78 17. Mortuum sepelire (Tob., i, 21 ; ii, 7-9).

18

In tribulatione subvenire.

Bedrängten zu Hilfe kommen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.18

col.315 In tribulatione subvenire.] Tribulatio suscitatur aliquando exterius ab homine, aliquando a dæmone, aliquando a proprio corpore, ut dicit Smaragdus : ex quacunque autem oriatur causa, tribulato celerrime subveniendum est.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.18

p. 78 18. In tribulatione subvenire (Is., i, 17).

19

Dolentem consolari.

Trauernde trösten.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.19

col.315 Dolentem consolari.] Alii dolent et affliguntur pro peccatis præteritis ; alii pro vitandis futuris ; alii ut afflictione liberati laudes decantent Redemptoris; alii et in hoc et in futuro sæculo dolent, ut fuse ac docte demonstrat S. Odo abbas Cluniac. in lib. i Collat., cap. 5. Quibus autem verbis afflictum adoriri atque consolari valeamus, ex eodem libro capite 4 colligere possumus, ubi etiam docet Deum nos juste, misericorditer et utiliter affligere.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.19

p. 78 19. Dolentem consolari (Eccli., vii, 38; I Thess., v, 14).

p. 78 Dans la mesure même où nous réduirons nos appétits égoïstes, nous serons en état de pourvoir aux nécessités diverses du prochain. Si l’occasion d’exercer les deux premières œuvres de miséricorde, c’est-à-dire d’assister le pauvre, ne s’offre guère qu’à l’Abbé ou au cellérier, les moines auront parfois celle de visiter les malades et d’ensevelir les morts ; tous pourront secourir ceux qui sont dans l’épreuve et consoler les affligés.

20

A sæculi actibus se facere alienum.

Dem Treiben der Welt sich entfremden.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.20

col.316 A sæculi actibus se facere alienum.] Nam, ut dicebat S. Pachomius (In ejus Vita cap. 46), « nimis anima illa probatur infelix, et omni lacrymarum fonte plangenda quæ sæculo renuntians, iterum sæculi actibus implicatur, et inutilibus dudum curis exuta, rursum redit ad duræ servitutis obsequia. » Hinc S. Augustinus (Lib. i de Doctr. Christ. cap. 20), « cujus animus, inquit, non moritur huic sæculo, neque incipit configurari veritati, in graviorem mortem morte corporis trahitur, neque ad communionem cœlestis beatitudinis, sed ad luenda supplicia reviviscet. » Et Petrus Blesensis (Epist. 137) : « Conversationem eorum damnabilem reputa, qui pro claustro sæculum deserunt , et in claustro mores sæculi deferunt. » Et alibi (Serm. 42) : « Certe Achan filius Charmi, quia tulit de anathemate Jerico, lapidatus est; cujus expressam similitudinem gerunt hi qui sæcularia abdicantes, etsi non opere, tamen affectu et desiderio sæcularibus se immergunt. » Et paulo post : « Quantumcunque efficiaris religiosus , in claustro totum perdis , si aliquid retinuisti de sæculo. » Hinc etiam S. Bernardus ad monachos S. Bertini scribens ait : « Bene fecistis alienando vos magis ac magis ab actibus sæculi hujus, quæ est munda et immaculata religio : modicum quippe fermentum, fratres, totam massam corrumpit, et muscæ morientes exterminant oleum suavitatis. Quid prodest tanti corporalis pariter, et spiritalis loboris, atque exercitii fructum vilissima aliqua consolatione, imo desolatione minus acceptabilem fieri, aut certe periclitari ? etc. » Et sane, ut optime dicebat S. Joannes Climacus (Grad. 3), « fieri non potest ut altero oculorum cœlum, altero terram respipiciamus. »

col.316 Hujus autem instrumenti ratio est : 1° Quia qui sæcularium actus exercet, ad eorum pravos mores, habitus, et vitia facile devolvitur. 2° Quia major ipsis sæcularibus eosdem actus perpetrandi præbetur occasio, ne dicam audacia, dum ea vident a monachis incunctanter fieri, quæ prius nec contingere audebant. 3° Quia sæculares actus in habitu religioso viventibus in sæculo viris probis virtutis fastidium generant, atque a recto proposito retrahunt. Qua de re vide Petri Damiani lib. vi, epist. 32. 4° Quia implicitus actibus sæculi monachus contemptui se præbet mundo; nam, ut dicit S. Ambrosius (Epist. 6), « quomodo potest observari a populo qui nihil habet discretum a populo, dispar a multitudine? Quid enim in te miretur, si sua in te recognoscit? si nihil in te aspiciat quod ultra se inveniat? si quæ in se erubescit, in te quem reverendum arbitratur offendat? » 5° Quia, ut dicit S. Joannes Climacus (Grad. 3), « per fugam patriæ nos cœlestium rerum studio vendidimus. » Non ergo decet actibus cœlestibus venditos actibus sæculi mancipari. Vide Cassianum lib. iv de Institutis Renunt. cap. 34 et sequentibus, et Vitam S. Theresiæ cap. 37.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.20

p. 78 20. A saeculi actibus se facere alienum.

21

Nihil amori Christi præponere.

Der Liebe zu Christus nichts vorziehen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.21

col.316 Nihil amori Christi præponere.] Istud instrumentum necessariam habet cum primo connexionem; qui enim Deum ex omni corde, omni anima, omni virtute dilexerit, hic nihil amori Christi præponere poterit.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.21

p. 78 21. Nihil amori Christi praeponere.

p. 78 Peut-être le voisinage du précepte contenu dans le vingtième instrument avec ceux qui précèdent immédiatement a-t-il été suggéré à saint Benoît par le texte de saint Jacques (i, 27) : Religio munda et immaculata apud Deum et Patrem, haec est : Visitare pupillos et viduas in tribulatione eorum, et immaculatum se custodire ab hoc saeculo. Ce qui est sûr, c’est que les instruments vingtième et vingt et unième ont une portée générale, qu’ils sont liés étroitement et se complètent l’un l’autre, qu’ils ont pour dessein d’orienter la vie, en montrant de quel pôle elle se doit détourner, vers quel pôle il lui faut tendre. Nous retrouvons l’alternative signalée dès le Prologue : le siècle ou Jésus-Christ, dans un antagonisme absolu ; on ne peut demeurer neutre, il faut appartenir tout entier à l’un ou tout entier à l’autre.

p. 79 Les paroles de saint Benoît sont énergiques : se faire étranger aux actes du siècle. Les actes du siècle, c’est le mal sous toutes ses formes : Corrumpere et corrumpi saeculum vocatur, corrupteur et corrompu, voilà le monde. Dès lors que nous sommes entrés dans le Christ par le baptême et par la profession monastique, nous devons nous tenir le plus loin possible du monde, n’avoir aucun rapport avec lui ; il n’y aura pas plus de relations entre nous qu’il n’y en a entre deux cadavres : Mihi mundus crucifixus est, et ego mundo (Gal., vi, 14). Gardons-nous de penser qu’il soit opportun quelquefois d’atténuer les dissemblances, de diminuer la distance qui nous sépare. L’Apôtre nous avertit que nous ne pouvons plaire à Dieu qu’à la condition de garder l’intégrité de ce que nous sommes : Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus, ut ei placeat cui se probavit (II Tim., ii, 4). Le monde lui-même se scandalise de nos condescendances à son égard, et la parole de l'Imitation se vérifie toujours : Putamus aliquando aliis placere ex conjunctione nostra, et incipimus magis displicere ex morum improbitate in nobis considerata (I, viii).

p. 79 Pourtant nous ne nous sommes pas voués à la solitude : si nous nous éloignons du monde, ce n’est que pour nous rapprocher de Dieu. Nul amour créé pour une beauté créée ne l’emportera sur l’amour qui nous lie au Christ. Cette sentence plaisait à N. B. Père, qui la répète au chapitre LXXII. Les commentateurs indiquent saint Matthieu (x, 37-38) comme source de ce passage, mais l’inspiration en est plutôt patristique. Il est dit dans la Vie de saint Antoine : Sermo ejus sale conditus consolabatur moestos, docebat inscios, concordabat iratos : omnibus suadens nihil amori Christi anteponendum (1). Et saint Cyprien avait écrit déjà : Christo nihil omnino praeponere (2).

(1) Versio Evagrii, 14. P. G., XXVI, 865.

(2) Voici tout le passage de S. Cyprien ; saint Benoît semble bien l’avoir connu : Humilitas in conversatione, stabilitas in fide, verecundia in verbis, in factis justitia, in operibus misericordia, in moribus disciplina, injuriam facere non nosse, et factam posse tolerare (c’est le 30e instrument), cum fratribus pacem tenere; Deum toto corde diligere, amare in illo quod pater est, timere quod Deus est; Christo nihil omnino praeponere, quia nec nobis quicquam ille praeposuit, caritati ejus inseparabiliter adhaerere (De Oratione Dominica, xv. P. L., IV, 529).

22

Iram non perficere.

Zorn nicht zur Tat werden lassen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.22

col.316 Iram non perficere.] Quod ait iram non perficere, ostendit varios esse gradus iræ, quos recensent Cassianus collatione 5, cap. 11, et Joannes Climacus gradu 8. Plura etiam de ira disputat idem Cassianus in libro viii de Spiritu iræ, quem vide, si lubet. Quomodo etiam fieri possit, ut non irascatur monachus, docet S. Basilius in brevibus Regulis interrogatione 2. Plura de ira dicere supersedemus, cum raro videas monachos in schola humilitatis huic vitio subjacere. « Si autem quis iracundus frequenter irascitur sine causa, inquit S. Pachomius, et propter rem inanem et vacuam, per sex vices commonebitur, et in septima facient eum surgere de ordine sessionis suæ, et inter ultimos collocabitur, docebuntque eum, ut ab hac mentis perturbatione mundetur : cumque tres testes dignos testimonio adduxerit, qui pro eo polliceantur nequaquam simile quid esse facturum, recipiet sessionem suam ; alioquin si permanserit in vitio, moretur inter ultimos, perdito priore loco.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.22

p. 79 22. Iram non perficere (Matth., v, 22).

23

Iracundiæ tempus non reservare.

Rachegelüste nicht dauern lassen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.23

col.317 Iracundiæ tempus non reservare.] Iracundia ab ira discernitur sicut habitus ab actu ; neque enim qui semel irascitur, eo ipso potest dici iracundus, licet sit vere iratus. Iracundus autem dicitur, qui semper irascitur, et ad levem responsionis auram velut folium a vento commovetur. Porro iracundiæ tempus ille reservat, qui certum aliquod temporis spatium statuit animo, quo possit ulcisci, injuriæ illatæ memoriam mente retinens.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.23

p. 79 23. Iracundiae tempus non reservare.

24

Dolum in corde non tenere.

Kein Falsch im Herzen tragen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.24

col.317 Dolum in corde non tenere.] Quia, ut dicit S. Augustinus (De Morib. Eccl. cath. cap. 16), ubi dolus, charitas nulla est. Quid autem sit dolus supra explicuimus in prologo.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.24

p. 80 24. Dolum in corde non tenere (Prov., xii, 20) (1).

(1) Les instruments 22-28 rappellent Prov., xii, 16-20.

25

Pacem falsam non dare.

Nicht heuchlerischen Frieden bieten.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.25

col.317 Pacem falsam non dare.] Sed veram ; quia falsa pax non est pax ; et si veri pacifici filii Dei vocabuntur, falsi pacifici filii diaboli merito appellandi sunt.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.25

p. 80 25. Pacem falsam non dare (Ps. xxvii, 3).

26

Caritatem non derelinquere.

Von der Liebe nicht lassen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.26, 4.26-4.27

col.317 Charitatem non derelinquere.] Quid sit charitas, docet S. Augustinus cum dicit (Lib. iii de Doctr. Christ. cap. 10) : « Charitatem voco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se atque proximo propter Deum. » Porro qui charitatem derelinquit, Deum ipsum amittit, quia Deus charitas est , et qui manet in charitate , in Deo manet , et Deus in eo.

col.317 Non jurare, ne forte perjuret.] Hunc Regulæ locum allegavit olim Halynardus ex monacho et abbate S. Benigni Divionensis episcopus Lugdunensis, ne Henrico imperatori fidei sibi debitæ sacramentum præstaret, recusans potius episcopatum quam emittere juramentum. Quod autem hic vetat S. P. Benedictus, vetant et alii monachorum Patres. Ita S. Antonius : « Ne jurato, inquit, penitus vel veritatem vel dubium. » S. Cæsarius : « Non jurent, quia Dominus dixit : Nolite jurare omnino, sed sit sermo vester, est est, non non. » S. Aurelianus : « Non juretis, quia Dominus dixit : Nolite jurare ; et alia Scriptura : Vir multum jurans implebitur iniquitate, nec discedet de domo ejus plaga. » Juramentum etiam prohibent S. Ferreolus in Regula c. 23 ; Regula Tartanensis , c. 19 ; Regula Cujusdam ad Monachos, c. 8 ; S. Cæsarius iterum in Regula ad virgines, cap. 2 ; S. Leander in lib. de Institutione Virgin., cap. 19 ; Concilium Aquisgran., cap. 43. Sed et lib. ii legis Longobardorum, titulo 47, prohibetur episcopis, presbyteris, clericis , monachis, et sanctimonialibus, jurare etiam in judicium citatis, ut observat noster Menardus in notis ad Conc. Reg., cap. 7, § 13. Quinimo S. Fructuosus (Regula Monast. comm. c. 5) non patitur laicos bonorum monasterii sui defensores et patronos in judicium vocatos jurare. Vide secundam Vitam S. Oswaldi, num. 56 ; sæc. v Benedict., pag. 752.

col.317 Quare autem a monachis vitari juramentum voluerit S. P. Benedictus, ipse indicat dicens, ne forte perjuret : qua etiam ratione S. Augustinus, referente Possidio (In Vit. S. Aug. cap. 25), « Ne quisquam facili juratione etiam ad perjurium decidisset, et in ecclesia populo prædicabat, et suos instituerat, ne quis juraret, nec ad modicum quidem. Quod si prolapsus fuisset, unam de statutis perdebat potionem ; numerus erat enim suis secum commorantibus et convivantibus poculorum præfixus. » Unde et S. doctor objicienti quare Dominus, qui juravit, ipse juramentum nihilominus prohibuerit , ita respondet (Serm. 307) : « Non est peccatum verum jurare, sed quia grande peccatum falsum jurare, longe est a peccato falsum jurandi, qui omnino non jurat; propinquat falsæ jurationi qui vel verum jurat. Dominus ergo, qui prohibuit jurare, supra ripam noluit te ambulare, ne pes tuus in angusto labatur, et cadas. Sed Dominus juravit, inquis. Securus jurat qui mentiri nescit : non te moveat quia Dominus juravit, quia forte non debet jurare nisi Dominus. Tu autem quando juras quid facis ? Testem Deum adhibes ; tu ipsum, ipse seipsum ; sed homo, quia in multis falleris, plerumque adhibes testem Veritatem ad tuam falsitatem. » Quid ergo ? « Juramentum aliud nullus proferat nisi crede mihi, quod in Evangelio legimus Dominum mulieri Samaritanæ affirmasse ; aut certe, seu aliud, quod monachorum est consuetudo jurandi, » inquit Ordo conversationis Monast. Vide S. August. serm. 182 de Scripturis, et S. Thom. 2-2, q. 89.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.26

p. 80 26. Caritatem non derelinquere (I Petr., iv, 8).

27

Non jurare, ne forte perjuret.

Nicht schwören, um nicht etwa falsch zu schwören.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.27

p. 80 27. Non jurare, ne forte perjuret (Matth., v, 33 sq.) (2).

(2) On trouve plusieurs fois cette maxime dans S. Augustin, par exemple Epist., CLVII, 40. P. L., XXXIII, 693. Josèphe la cite (un peu différente), comme familière aux Esséniens : De Bello Jud., l. II, c. viii (al. vii). Il est curieux d’observer qu’une partie de l’énumération des vertus esséniennes donnée par Josèphe correspond assez bien à la série des instruments des bonnes œuvres depuis 13 jusqu’à 28 : sobriété, œuvres de miséricorde, abstention des actes de colère, paix véritable, fidélité à la parole donnée, abstention des serments. Nous ne prétendons pas indiquer là une source de saint Benoît ; encore qu’il ait très bien pu connaître la Guerre des Juifs, par la traduction latine qui circulait de son temps et qui, selon Cassiodore (De Institut. div. litt., c. xvii. P. L., LXX, 1133), était attribuée à saint Ambroise, ou à saint Jérôme, ou à Rufin.

28

Veritatem ex corde, et ore proferre.

Mit Herz und Mund die Wahrheit sagen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.28

col.318 Veritatem ex corde et ore proferre.] Quod hic S. Pater dicit, non sic capiendum est, quasi veritatem aliquando tacere non liceret ; illud enim nonnunquam non modo expedit, sed etiam necessarium ad bonum et utilitatem aliorum judicatur. Verum hoc præsertim instrumento mendacium interdicitur, quod nunquam fuit, nec erit aliquando licitum ; quamvis contrarium censuerint Plato lib. iii de Repub., hac in re plane non divinus; Origenes lib. vi Stromatum, et apud Cassianum abbas Joseph collat. 17, cap. 17; quorum doctrina refragantur S. Augustinus in lib. de Mendacio, et in lib. Contra Mendac.; S. Thomas, 2-2, q. 110, a. 3, et multi alii. Et certe ita exosa fuit abbatis Josephi sententia, ut hanc ob rem aliosque errores Cassiani collationem 17 censura affecerit olim Facultas theologica Parisiensis, ut ex veteri ms. observat Adalardus Gazæus in commentario ad prædictæ collationis caput 22. Sed et gravissimi monasticarum legum conditores durissimis volunt pœnis mendacium in monachis multari. Ita S. Pachomius (Art. 119) : « Qui, inquit, mentitur, et odio quemquam habere deprehensus fuerit.... audiet Pater monasterii, et vindicabit juxta mensuram opusque peccati. » S. Cæsarius in Regula ad monachos (Cap. 5) : « Mentiri qui inventus fuerit, disciplinam legitimam accipiat. » S. Columbanus (In Pœn. n. 22) : « Si aliquis contendens mendacium, et distinctionem confirmat, duos dies unum paximatium et aquam. » Et infra (Num. 26) : « Si quis dixerit mendacium nesciens, quinquaginta verbera ; si sciens et audax, in pane et aqua ; si denegatur mendacium ejus, et ille contendit, septem dies in pane et aqua. » S. Fructuosus (In 1 Reg. cap. 16) : « Mendacem, furem, percussorem quoque, et perjurum, quod Dei servum non decet, corripi primum a senioribus verbis oportet, ut recedat a vitio. Post hæc, si nec sic se emendare distulerit, tertio coram fratribus convenietur, ut desistat tantisper errare. Si nec sic se emendaverit, flagelletur acerrime, et trium mensium spatio excommunicationis vindictam suscipiens, sub pœnitentiæ districtione solus recludatur in cella ; de vespere in vesperi ex hordeacei panis sex unicis, et aquæ mensura parvula sustentandus. » Denique Regula Cujusdam ad Monachos (Cap. 8) : « Mendacium et juramentum, sive verbum otiosum per omne corpus fraternitatis damnandum est. Si quis ex fratribus cum quo aliquid horum inventum fuerit, mittendus est in carcerem , et pœniteat usquequo a vitio corrigatur, quia os quod mentitur occidit animam.... Si quis ex fratribus post examinationem carceris carere hæc vitia non poterit , ejiciendus est a fratribus, et damnandus est. »

col.318 Jam vero si quæras quid sit mendacium, respondet S. Augustinus (Lib. Cont. Mendac., c. 12), « esse falsam cum voluntate fallendi significationem. » Ex quo colliges non omnes qui veritatem non dicunt aut fallunt, mentiri, sed eos solos qui voluntatem habent fallendi.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.28

p. 80 28. Veritatem ex corde et ore proferre (Ps. xiv, 3).

29

Malum pro malo non reddere.

Nicht Böses mit Bösem vergelten.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.29

col.318 Malum pro malo non reddere.] Quia, ut citatus ab Hildemaro Origenes ait : « Pejor est ille qui vicem reddit, quam ille qui malum in primis facit. » Hoc instrumentum perfecte implevit S. Hugo abbas Cluniacensis, qui proprii fratris interfectori non modo pepercit, sed etiam ad mortem quæsitum in monasterio suscepit, et sanctæ conversionis habitum induit.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.29

p. 80 29. Malum pro malo non reddere (I Petr., iii, 9).

30

Injuriam non facere, sed factam patienter sufferre.

Kein Unrecht tun, selber in Ruhe solches tragen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.30

col.319 Injuriam non facere, sed et factam patienter sufferre.] Injuria duplex est, alia quæ ad probationem, alia quæ ad contumeliam et famæ detrimentum. Hanc vetat S. Benedictus ut malam ; illam præcipit ut bonam, utilem, et necessariam, cum venientem ad conversionem injuriis affici, et ad probationem admissum probari in omni patientia mandat : quamvis non omnium sit illam inferre, sed abbatis, aut eorum cui hoc munus ab eo commissum est, qui et ipsi summa prudentia et discretione, habita ratione temporum, locorum et personarum, in irrogandis injuriis uti debent.

col.319 Utraque tamen undecunque tandem accedat, patienter toleranda est, ut hic et cap. 7 S. Benedictus præcipit, jubens ut monachus quibuslibet irrogatis injuriis tacita conscientia patientiam amplectatur ; quemadmodum eximius ille monachus qui, ut refert Rufinus (Lib. iii de Vit. Pat., n. 80), « quanto plus eum aliquis injuriabatur aut deridebat, tanto plus ille gaudebat, dicens : Isti sunt qui nobis occasionem præbent ad profectum nostrum ; qui autem beatificant nos, conturbant animas nostras. Scriptum est : quoniam hi qui beatificant vos, decipiunt vos. » Et S. Benedictus abbas Anianensis (In ejus Vita, n. 31. Sæc. iv. Bened.), qui injuriam sibi facientibus munera destinabat. Sane apud Athenienses sapientiæ studio non putabantur idonei qui injurias æquo animo ferre non possent : unde et ad portam civitatis sedebat senex sapientiæ studiosus, qui omnes ingredientes experiendi causa conviciis affligebat : potiori ergo jure monachi veræ, ut pote divinæ, sapientiæ devoti, injurias illatas patienter sustinere debent, si quod profitentur reipsa esse desiderant. Quapropter abbas Zacharias coram fratribus aliquid ad morum ædificationem dicturus, projectum in terram pallium conculcavit, dicens : « Nisi quis sic fuerit conculcatus, monachus esse non potest. » Vide Rufinum l. iii de Vit. Pat., n. 77 et sequentibus.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.30

p. 80 30. Injuriam non facere, sed factam patienter sufferre (I Cor., vi, 7) (3).

(3) Le texte de saint Benoît reproduit plutôt celui de S. Cyprien ou la Règle de S, Macaire (xxi).

31

Inimicos diligere.

Die Feinde lieben.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.31

col.319 Inimicos diligere.] Ad plenam hujus instrumenti explanationem, inquirendum 1° quis noster inimicus censendus sit ; 2° quid a nobis exigat inimicorum dilectio ; 3° quibus induci possimus rationibus ad eos diligendos ; 4° aliquas adversus inimicorum dilectionem objectiones solvere oportebit.

col.319 Quis dicendus sit inimicus noster discimus ex S. Basilio (Reg. brev. Int. 175) : « Proprium, inquit, inimici est nocere, et insidiari : quisquis ergo quocunque modo cuiquam nocet, inimicus rite dicatur, proprie vero qui peccat ; nam quantum in ipso est, variis ille modis nocet, et insidiatur tam conjuncto sibi, quam ei cui intercidit aliquid cum ipso commercii. »

col.319 Quid etiam inimico debeamus, docet idem Basilius eodem loco subjiciens : « Quoniam vero ex corpore et anima compositus est homo, secundum animam quidem diligamus tales, arguentes eos, et admonentes, et quovis modo ad conversionem inducentes : juxta corpus vero benefaciamus illis, si necessariorum penuria laboraverint. »

col.319 Præcipua autem et potissima ratio hujus instrumenti repetitur ex Christi præcepto, et præmio inimicorum dilectioni promisso. Ait enim : Diligite inimicos vestros, ut sitis filii Patris vestri, qui in cœlis est ; quod expendens S. Cæsarius (Serm. 225 in Append. Serm. S. August.) : « Elige, inquit, modo quod tibi placuerit ; si inimicos dilexeris, non solum amicus, sed etiam filius Dei esse mereberis. »

col.319 Altera ratio procedit ex minis adversus eos qui non diligunt inimicos. Si enim non dimiseritis hominibus, inquit iterum Christus, nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra. « Ad tam magnum tonitruum, qui non expergiscitur, non dormit, sed mortuus est, » ait S. Augustinus (Enchir. c. 74).

col.319 Quod si quis objiciat præceptum istud esse impossibile, respondet S. Basilius (Reg. brev. Inter. 176) : « Non hoc nobis præcepisset bonus ac justus Dominus, nisi simul et vires perficiendi dedisset; quod et in natura necessario reconditum esse patefecit : nam benefactores suos et bestiæ naturaliter diligunt : quid autem habet amicus quo tantum afferat utilitatis, quantum afferunt inimici ? Conciliant enim nobis felicitatem illam de qua Dominus dicit : Beati estis cum persecuti vos fuerint, et probris affecerint, dixerintque omne malum adversum vos mentientes propter me : gaudete et exsultate, quoniam merces vestra multa est in cœlis. »

col.320 Quod si quis adjiciat animas interfectorum in Apocalypsi cap. vi ad Deum clamare vindictam effusi sanguinis sui, reponit S. Augustinus (Serm. 221 in Append. Serm. S. Aug.) seu quivis alius : « Sciendum est quia illi sancti jam in conspectu creatoris sui consistentes, vident voluntatem illius, et ideo ab ipso accipiunt, quod ipsum velle noverunt, et de ipso bibunt, quod de ipso sitiunt. Petunt autem vindictam duobus modis, et hoc causa charitatis, ut scilicet qui ad vitam æternam prædestinati sunt, convertantur a malo ad bonum ; qui vero præsciente Deo damnandi sunt, moriantur, et peccare desistant, et per hoc minorem pœnam in inferno habeant. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.31

p. 80 31. Inimicos diligere (Matth., v, 44).

32

Maledicentes se non remaledicere, sed magis benedicere.

Die uns schmähen, nicht wieder schmähen, sondern segnen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.32

col.320 Maledicentes se non remaledicere, sed magis benedicere.] Juxta illud Petri apostoli : Non reddentes malum pro malo, nec maledictum pro maledicto; sed econtrario benedicentes (I Pet. iii); quod et Paulus fecisse se testatur dicens : Maledicimur, et benedicimus. Et certe cum os monachi divinis sit laudibus et benedictionibus consecratum, nihil indignius quam ex eo maledictionis verbum audire : nam, ut recte ratiocinatur Magister (In Reg. c. 11), « sicut non potest fons uno foramine aquam proferre simul amaram et dulcem, sic nec os. Cum de lingua nostra benedicimus Domino, quomodo possumus per eamdem linguam maledicere homines ? » Deinde, ut ait S. Dorotheus (Doctr. 17, n. 6) : « Te credere oportet antidota quædam esse, et pharmaca medicinalia contra animæ tuæ superbiam, quidquid ignominiæ, infamiæ, opprobrii, quidquid denique contumeliæ et injuriæ tibi evenerit, et pro conviciantibus proque injuriam inferentibus Deum precare non aliter quam pro medicis, verissime persuasus eum qui contumeliam et ignominiam odio habet, odio quoque humilitatem habere. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.32

p. 80 32. Maledicentes se non remaledicere, sed magis benedicere (I Petr., iii, 9).

33

Persecutionem pro justitia sustinere.

Verfolgung leiden um der Gerechtigkeit willen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.33

col.320 Persecutiones pro justitia sustinere.] Non dicit simpliciter persecutionem sustinere, nam multi malefici, ut homicidæ et latrones, persecutionem patiuntur sine præmio; sed addit pro justitia, quod proprium est justorum, quibus propterea Christus in Evangelio regnum cœlorum promittit. Sane si illius membra sumus qui injuste pro injustis et per injustos persecutionem passus est, eadem et nos libenter sustineamus, alioquin recusat esse in corpore, qui odium non vult sustinere cum capite, inquit S. Cæsarius (Serm. 224, in Append. Serm. S. Aug.).

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.33

p. 80 33. Persecutiones pro justitia sustinere (Matth., v, 10).

p. 80 Il s’agit encore de la charité envers le prochain, mais de la charité qui s’exerce dans des circonstances difficiles, alors que le prochain nous est une épreuve ou même qu’il se fait ennemi et persécuteur. Il est des cas où la simple bienveillance intérieure ne suffirait pas, où la charité doit être doublée de courage et de magnanimité. Ce que le Seigneur demande, c’est parfois l’héroïsme. Non seulement il ne faut jamais se départir de la sérénité ou chercher vengeance ; mais tout chrétien doit avoir dans le cœur cette disposition divine à répondre au mal par le bien. Pour les enfants de Dieu, la béatitude suprême est de souffrir persécution pour la justice.

p. 80 Ce groupe de conseils est intéressant aussi en ce qu’il unit à la vertu de charité celle de droiture. C’est l’honneur de la vie monastique d’être trempée dans la loyauté et la sincérité absolue, d’être affranchie de toutes les diplomaties et de toutes les habiletés mondaines. Heureux ceux qui n’ont rien à dissimuler, qui ignorent les manœuvres tortueuses ou souterraines, qui vivent en pleine lumière ! Heureux ceux qui ont ramené chez eux toutes choses à la simplicité parfaite, et qui sont devant Dieu et devant les hommes ce qu’ils sont, sans dualité, sans hauteur, sans effort, avec aisance et souplesse.

34

Non esse superbum.

Nicht stolz sein.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.34

col.320 Non esse superbum.] Quia superbis Deus resistit, humilibus autem dat gratiam ; unde etiam superbos montibus Gelboe, super quos nec ros nec pluvia cadit, et collibus, quos sponsus cœlestis transilit, eleganter comparat S. Bernardus (Serm. 54, in Cant.). Eosdem etiam per calamum foris quidem nitentem, sed intus vacuum designari asserit S. Odo abbas Cluniacensis (Lib. ii Collat., n. 14); et S. Joannes Climacus ait (Grad. 23) monachum superbum alio dæmone non indigere, ipse enim jam sibi dæmon est, et hostis factus. Ex quo apparet quam probe Petrus Blesensis dixerit, quod « cum detestabilis sit ubique superbia, detestabilior est in professore humilitatis ; quod enim est rubigo in ferro, quod in veste tinea, quod fel in lacte, quod venenum in melle, hoc est superbia in habitu monachali. »

col.320 Est autem superbia « perversæ celsitudinis appetitus ; perversa autem celsitudo est, deserto eo cui debet animus inhærere, principio sibi quodammodo fieri, atque esse principium, » inquit S. Augustinus (Lib. xiv de Civit. Dei, c. 13). Additque : « Hoc fit cum nimis sibi placet, cum ab illo bono immutabili deficit, quod ei magis placere debuit quam ipse sibi. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.34

p. 81 34. Non esse superbum (Tit., i, 7).

35

Non vinolentum.

Nicht trunksüchtig,

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.35, 4.35-4.36

col.321 Non vinolentum.] Vinolentus ex Bernardo Cassinensi est, « qui nimia aviditate, vel nimia frequentatione, vel nimia quantitate, non contentus temperantiæ parcitate, vinum potat vinosus. » Vel, ut ait Smaragdus, « vinolentus dicitur qui et satis bibit, et difficile inebriatur : » quod omnino vetat S. P. Benedictus, quia, ut ait propheta, fornicatio, vinum, et ebrietas, auferunt cor; et Salomon in Proverbiis, luxuriosa res vinum; ut merito Apostolus dixerit : Nolite inebriari vino, nisi forte vino amoris divini; beatus enim quem introduxerit in cellam vinariam, et ordinaverit in eo charitatem. Porro ex 10 excerpto lib. ii Pœnitent. Egberti episcopi Eboracensis (Apud Spelm. tom. I Conc. Angl.), « Si quis clericus aut monachus ebriosus fuerit, tribus mensibus in pane et aqua pœniteat. »

col.321 Non multum edacem.] Hoc S. Benedictus instrumento prohibet non modo excessum in cibo, sed et omnem superfluam alimentorum sumptionem. Non enim dicit : Non nimis edacem, sed non multum, necessaria naturæ concedens, resecans superflua. Imo omnia damnat hic gulæ vitia, quæ quinque numero recenset S. Gregorius his verbis (Lib. xxx Mor., c. 13) : « Quinque modis nos gulæ vitium tentat : aliquando namque indigentiæ tempora prævenit, aliquando vero tempus non prævenit, sed cibos lautiores quærit ; aliquando quælibet sumenda sint, præparari accuratius expetit; aliquando autem et qualitati ciborum, et tempori congruit, sed in ipsa quantitate sumendi mensuram moderatæ refectionis excedit; aliquando in ipso æstu immensi desiderii deterius peccat. » Quibus omnibus occurrit S. Benedictus in Regula Primo enim ne quis canonicam horam edendi præveniat cap. 43 vetat. 2° Lautioribus cibis interdicit, dum abstineri a carnibus voluit ab omnibus, cap. 36 et 39. 3° Accurate præparatos cibos cavet, cum ab omnibus, etiam coquorum subtilitates ignorantibus hebdomadatim exerceri coquinæ officium sancit cap. 35. 4° Excessum in quantitate damnat capite 39 et 40. 5° Denique nimium abscindit desiderium, cum rebus necessariis deficientibus, Deum benedicendum esse asserit, non murmurandum, cap. 40. Vide Guillelmi abbatis S. Theoderici librum de Vita Solit. ad fratres de Monte Dei, cap. 11, n. 32; Cassianum toto libro v Institutionum, et Joannem Climacum grad. 14.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.35

p. 81 35. Non vinolentum (ibid.).

36

Non multum edacem.

Nicht eßsüchtig,

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.36

p. 81 36. Non multum edacem (Eccli., xxxvii, 32).

37

Non somnolentum.

Nicht schlafsüchtig sein.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.37, 4.37-4.38

col.321 Non somnolentum.] Somnolentos vocat plus æquo somno indulgentes; quæ res non modo in monachis damnanda, sed in omni penitus homine reprobanda : quia, ut dicit S. Joannes Climacus (Grad. 20), « multus somnus improbus est convictor, qui dimidium vitæ tempus, vel eo amplius ignavis et inertibus subducit et furatur : » unde et S. Arsenius (Rufin. lib. iii de Vit. Pat., n. 211) somnum vocabat malum servum, contra quem maxime « in ipso religionis et tirocinii exordio pugnandum » esse docebat præfatus Joannes Climacus (Grad. 19).

col.321 Porro somnolentia causas habet, alias physicas seu naturales, alias morales. Physicas recenset idem sanctus his verbis : « Una quidem est ratio somni, sed plurimas veluti cupiditas habet causas : ex natura, inquam, ex cibis, a dæmonibus, aut fortasse etiam ex summa et nimia jejunii inedia, qua debilitatum corpus per somnum deinceps conatur se reficere, et recreare. Quemadmodum frequens et larga epotatio ex consuetudine nata est, ita multus et longus somnus. »

col.321 Morales describit S. Basilius (Regul. brev. Interr. 32), cum ad interrogationem : « Quæ causa est intempestivæ et immodicæ dormitionis, et qua ratione poterimus eam a nobis depellere? » respondet : « Sane hujusmodi dormitatio nascitur quotiescunque animum nostrum in contemplatione rerum divinarum sinimus lentescere, ac Dei judicia contemnimus. » Deinde remedium proferens subjungit : « Ipsam vero depellimus quotiescunque ejusmodi, ut par est, de Dei majestate cogitationem concipimus, et desiderium illius perficiendæ voluntatis. » Et S. Joannes Climacus (Grad. 7) : « Quando vadis cubitum, sit tibi ipse cubitus in lectulo tuo forma habitus corporis in sepulcro jacentis, et minus dormies.... Sempiterni inferorum incendii memoria te cum vesperi proficiscatur cubitum, tecumque mane consurgat, et nunquam somnolentia te occupabit tempore precum et psalmorum. »

col.322 Non pigrum.] Licet piger dicatur quasi pedibus æger, ut observat Smaragdus, tanquam tardus ad incedendum; pigritia tamen non tam in corporis otio ac torpore, quam in animæ desidia et salutis negligentia attenditur : unde idem Smaragdus : « Recte, inquit, pigri vocabulo denotatur, qui vult regnare cum Christo, et non vult operari pro illo. » Sane Christus non quietos et otiosos, sed laborantes et oneratos ad se reficiendos vocat ; etsi monachi, ut ait Gerardus Belga, sint jumenta Christi, ad quid pigrum jumentum, quod nec pabulum meretur, nec stabulum ?

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.37

p. 81 37. Non somnolentum (Prov., xx, 13).

38

Non pigrum.

Nicht träge sein.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.38-4.39

col.322 Non murmuriosum.] Ita etiam Regula S. Ferreoli cap. 7 decernit « ut nullus in congregatione murmur , seu detractio , quod familiarissimum habent monachi , contra abbatem aut quemlibet alium de fratribus audiatur : ne ira Dei, quæ sæpe ob hanc culpam miserabilem populum condemnavit , in perditionem similiter murmurantium turbæ excitetur ; et terram repromissionis, quam nos recte accipimus, locum futuræ beatitudinis perdat murmuratio propria , quæ debeatur sponsione divina. » Eadem ratione murmurium prohibent S. Isidorus in Reg. cap. 6, et S. Fructuosus in Regula monastica communi cap. 5. Illud etiam sub gravissimis pœnis vetant aliæ monachorum regulæ. Regula sancti Macarii cap. 12: « Si quis autem murmuraverit..... digne correptus secundum arbitrium senioris, vel modum culpæ, tandiu abstineat quandiu vel culpæ qualitas poposcerit , vel se pœnitendo humiliaverit , vel emendaverit , ita ut correptus non audeat usquam recidere. » Regula S. Pachomii (Art. 164, in Cod. Regul.) : « Qui habet consuetudinem murmurandi, et quasi gravi opere se opprimi queritur , docebunt eum quinquies quod sine causa murmuret, et ostendent perspicuam veritatem. Si post hæc inobediens fuerit , et est perfectæ ætatis , ita eum habebunt , ut unum de ægrotantibus , et ponetur in loco infirmorum , ibique aletur otiosus, donec redeat ad veritatem. » Denique Regula Cujusdam ad Monachos (Cap. 6) : « Si quis frater murmurans inventus fuerit , hic ipse mittendus est in carcerem , et opus ejus abjiciatur : pœnitentiam agat secundum examen senioris : si permittatur , ei satisfaciet ; si autem hoc frequenter fecit , ejiciendus est de monasterio. » Adeo illi grave peccatum murmurium reputabant. Certe si vel debitas peccatis nostris pœnas pensaremus , non esset quod quereremur aliquando. « Quis ergo grunniet amplius , inquiebat olim S. Bernardus (Serm. 22, de Divers.), dicens : Nimium laboramus , nimium jejunamus, nimium vigilamus , cum nec millesimæ, imo nec minimæ parti debitorum suorum valeat respondere? » Et S. Odo abbas Cluniac. (Lib. iii Collat., n. 37) : « Si æquitas judicii consideretur , murmuratio cessabit, quia valde injustum est, ut reus judicem incuset, cum digna factis æque receperit. » Et Grimlaicus in Regula Solitariorum cap. 65 : « Discat non murmurare qui mala patitur, etiamsi ignorat cur mala patitur ; et per hoc juste se pati arbitretur, quod ab illo judicatur, cujus nunquam judicia injusta sunt. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.38

p. 81 38. Non pigrum (Rom., xii, 11 ; Prov., xxiv, 30 sq.).

39

Non murmurosum.

Kein Murrer,

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.39-4.40

col.322 Non detractorem.] Non sine causa S. Bernardus detractores comparat vulpibus , quæ demoliuntur vineas ; et Petrus Damiani locustis , quæ alienas fruges corrodant , cum detractio aliud nihil sit quam respectu alterius gloriæ minuendæ mordax in alium delatio ; unde et Cassianus perniciosam fratrum devorationem eam vocat. Quantum vero sit illa vitium ac peccatum , nec melius nec eloquentius aperire possumus quam S. Bernardi verbis (Serm. 65, in Cant.) : « Nunquid non vipera est lingua ista ? ferocissima plane, nimirum quæ tam lethaliter tres inficiat uno flatu. Nunquid non lancea est ista lingua ? profecto et acutissima, quæ tres penetrat uno ictu : lingua eorum gladius acutus, gladius equidem anceps , imo triceps est lingua detractoris. Non. vero hujusmodi linguam ipso etiam mucrone quo Dominicum latus confossum est , crudeliorem dicere verearis; fodit enim hæc quoque corpus Christi , et membrum de membro , nec jam exanime fodit , sed facit exanime fodiendo. Ipsis quoque nocentior spinis , quas illi tam sublimi capiti furor militaris imposuit; sed etiam clavis ferreis , quos sanctissimis manibus illis, et pedibus consummata Judaicæ gentis iniquitas infixit : nisi enim hujus, quod nunc pungitur et transfoditur, corporis vitam sui vitæ corporis prætulisset , nunquam illud pro isto mortis injuriæ, crucis ignominiæ tradidisset. » His concinere videntur illa Gilberti de Hoillandia verba : « Horret magis Christus asperitatem morum, et linguæ stimulos, quam aculeos spinarum; in his præsertim qui in silentii vocati sunt simplicitatem , in charitatis negotium , et otii quietem , in. humilitatis scholam, in subjectionis votum et vinculum unitatis. »

col.323 Nemo ergo jure miretur, si ad tam graves pœnas detractores olim damnarunt antiqui monachorum Patres , quales eæ sunt quas eorum in regulis legimus. Nam, verbi gratia, S. Pachomius statuit (Art. 84), ut « qui facilis est ad detrahendum, et dicit quod non est, qui in hoc peccato deprehensus fuerit, monebunt eum secundo; et si audire contempserit, separabunt eum extra conventum septem diebus , et panem tantum cum aqua accipiet, donec polliceatur atque confirmet se ab hoc vitio recessurum , et sic dimittetur ei. » S. Basilius facta interrogatione (Regul. brev., interr. 26) : « Qui detrahit fratri vel detrahentem auscultat, qua animadversione dignus est ? » respondet : « Exterminandi sunt ambo a cæterorum societate. » Et pene incerti auctoris apud eumdem Basilium : « Si quis inventus fuerit detrahens aliquibus , vel audiens detrahentem, et non increpans eos , aut indicans archimandritæ , excommunicetur. » S. Columbanus in Pœnitentiali hæc habet : « Si quis detraxerit abbatem suum , septem dies unum paximatium (id est habebit pro victu, cum solerent duo paximatia per diem habere, ut observat Menardus noster); si fratrem suum, viginti quatuor psalmos; si sæcularem, duodecim psalmos. » Denique Regula Cujusdam ad Monachos (Cap. 26) : « Si quis seniori suo detraxerit, non seniori detrahit, sed Domino, cui opus facit senior : si vero hoc frequenter faciat, abscindatur a fraternitate, ac sollicitudine fraterni corporis; si vero pœniteat, remittenda sunt peccata sua. »

col.323 Quia vero non modo detrahentes, sed eos etiam libenter audientes pœnitentiæ subjiciebant; nec ita raro hoc virus irrepat etiam apud servos Dei, saluberrimum hic S. Bernardi consilium proponere non erit forsitan abs re (Serm. 17, de Divers.) : « Facile, inquit, lingua labitur, nec minus facile illabitur cordi, ita ut multis inter loquendum minus profuerit quod propriam prohibuerint, dum non caverint alienam. Utilis est frater qui tibi loquitur, sapiens est, religiosus, ac timens Deum ; plus dico, angelus est, et angelus lucis : etiam sic cave tibi ne audias unde lædaris. Nec personam tibi velim esse suspectam , sed linguam , præsertim in sermocinatione communi. Bona quidem personæ simplicitas , sed in hac parte serpentis astutiam non amittas. »

col.323 Neque tamen eo ipso detrahere semper aliquis dicendus est, quo malum de alio refert; occurrunt enim aliquando casus, in quibus et licet, et opus est : duos præsertim notat S. Basilius his verbis (Reg. brev., interr. 25) : « Duo ergo existimo tempora , in quibus liceat aliquid mali de altero dicere ; scilicet quando necesse habet aliquis consultare una cum aliis , qui ad hoc idonei sunt judicati, quo pacto corrigendus sit is qui peccatum commisit ; et rursum cum necessitas poscit ut periculo consulatur aliquorum, qui sæpenumero ex ignorantia commisceri possent cum malo tanquam cum bono; cum Apostoli præceptum sit ne quis cum hujusmodi se commisceat nequando capiat quis laqueos animæ suæ, etc. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.39

p. 81 39. Non murmurosum (Sap., i, 11).

40

Non detractorem.

Kein Verleumder sein.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.40

p. 81 40. Non detractorem (ibid.).

p. 81 Désormais, jusqu’au soixante-troisième, les instruments ont, semble-t-il, le dessein d’ordonner moralement, non plus notre vie de relation, mais notre vie isolée, personnelle. Viennent d’abord une série de conseils négatifs. Les sentences précédentes nous ont mis en garde contre les mœurs séculières qui fomentent la discorde parmi les hommes : celles-ci avertissent le moine de s’abstenir des autres « actes du siècle » qui sont incompatibles avec la dignité chrétienne. La colère et tout son cortège de vices ayant été bannis déjà, il restait à flétrir l’orgueil, la gourmandise, la paresse ; la luxure le sera par les cinquante-neuvième et soixante-troisième instruments, et l’envie par le soixante-cinquième. Saint Benoît condamne spécialement cette disposition, assez coutumière aux désœuvrés et aux paresseux, qui est le murmure, l’esprit difficile, critique, médisant.

41

Spem suam Deo committere.

Seine Hoffnung auf Gott setzen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.41

col.324 Spem suam Deo committere.] Bonum est enim sperare in Domino, quam confidere in homine. Sed quid a Domino sperare? « Est spes veniæ, gratiæ et gloriæ , » inquit S. Bernardus (Serm. 46, de Divers.). Quo motivo? « Huic securus me credo, qui salvare me velit, noverit et possit, » addit idem S. doctor (Serm. 20, in Cant.). Quo fructu ? « Quemcunque locum calcaverit pes vester, vester erit. Pes vester utique spes vestra est, quantumcunque illa processerit, obtinebit; si tamen in Deum tota figitur, ut firma sit, et non titubet, » reponit iterum S. Bernardus (Serm. 15. in psal. xc, et serm. 32, in Cant.).

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.41

p. 81 41. Spem suam Deo committere (Ps. lxxii, 28).

42

Bonum aliquod in se cum viderit, Deo applicet, non sibi.

Das Gute, das man an sich gewahrt, Gott zuschreiben, nicht sich selber.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.42

col.324 Bonum aliquod in se cum viderit, Deo applicet , non sibi.] Huc referenda sunt quæ supra dixi in prologum : ne tamen istud instrumentum intactum reliquisse videar , illud exponam præclaris his S. Bernardi verbis (Serm. 84, in Cant.) : « De magnis bonis mala oriri non minima solent , cum facti eximii de bonis Domini, utimur donis tanquam non datis , non damus gloriam Deo. Ita profecto qui maximi videbantur pro accepta gratia , pro non redhibita minimi reputantur apud Deum. Ego autem vobis parco; usus sum modestioribus vocibus maximo, minimoque, sed quod sentio non expressi. Discrimen involvi, ipse nudabo ; optimum, pessimumque dixisse debueram ; nam vere et absque dubio eo quisque pessimus, quo optimus est, si hoc ipsum quo optimus est ascribat sibi : nempe pessimum est hoc. Quod si dicat quis : Absit, agnosco, gratia Dei sum id quod sum; studeat autem captare gloriolam pro gratia quam accepit, nonne fur est et latro ? audiat qui ejusmodi est : Ex ore tuo te judico, serve nequam. Quid nequius servo usurpante sibi gloriam domini sui. » Eadem est doctrina S. Gregorii papæ, quam etiam præclara hac similitudine illustrat : « Qui vitia superant, cum de victoria superbiunt, ipso hoste super se ruente intereunt. Eleazar namque in prælio elephantem feriens stravit, sed sub ipso quem exstinxit occubuit : quid ergo iste significat, quem sua victoria oppressit, nisi eos qui vitia superant; sed sub ipsis quæ subjiciunt superbiendo succumbunt? quasi enim sub hoste, quem prosternit, moritur, qui de culpa , quam superat, elevatur. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.42

p. 81 42. Bonum aliquod in se cum viderit, Deo applicet, non sibi.

43

Malum vero semper a se factum sciat, et sibi reputet.

Das Böse aber stets als sein eigenes Werk erkennen und bekennen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.43

col.324 Malum vero semper a se factum sciat, et sibi reputet.] Ita Petrus Damiani ad Desiderium abbatem Cassinensem scribens : « Noli, inquiebat (Lib. ii, epist. 11), quod plerique faciunt, tantummodo si quid est in te virtutis attendere, ut vitia quasi post tergum posita negligas judicare : imitare naturalis in pavone diversitatis exemplum , qui nimirum pullinos , et velut ignobiles pedes præ oculis semper habet ; insignem vero caudæ pulchritudinem post se spectabilem præbet ; videt in pedibus rusticum aliquid , quod despiciat , post tergum vero gerit, unde valeat quasi præ cæteris avibus superbire. Te quoque quodammodo quod in te virtutis est lateat. Si quid vero vitiosum et correctionis est dignum, ab aspectus tui judicio non recedat. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.43

p. 81 43. Malum vero semper a se factum sciat, et sibi reputet.

p. 81 Ces préceptes sont destinés à nous prémunir contre l’orgueil secret qui naît en nous lorsque nous avons fait le bien ou évité le mal. Il faut savoir à qui attribuer, en dernière analyse, l’honneur de nos vertus et l’ignominie de nos vices. C’est une tendance trop habituelle à l’homme de n’assumer que la responsabilité du bien qui est en lui et de s’en décerner la gloire ; de plus, à une époque voisine du pélagianisme ou du semi-pélagianisme, il n’était pas superflu de rappeler brièvement la doctrine de la grâce et celle du libre arbitre ; saint Benoît l’a fait déjà dans le Prologue. Ici, il proclame que toute la force et la confiance de l’homme sont en Dieu et non en soi : Mihi adhaerere Deo bonum est, ponere in Domino Deo spem meam; que l’homme déchu ne peut revendiquer comme siens que le mal et le péché (1).

(1) N. B. Père est d’accord avec S. Augustin : Non praesumat de se, sentiat se hominem, et respiciat dictum propheticum : Maledictus omnis qui spem suam ponit in homine. Subducat se sibi, sed non deorsum versus. Subducat se sibi, ut haereat Deo. Quidquid boni habet, illi tribuat a quo factus est; quidquid mali habet, ipse sibi fecit. Deus quod in illo malum est, non fecit (Serm. XCVI, 2. P. L., XXXVIII, 386). Une formule analogue se rencontre chez le philosophe néo-platonicien Porphyre : Πάντων ὧν πράττομεν ἀγαθῶν τὸν θεὸν αἴτιον ἡγώμεθα· τῶν δὲ κακῶν αἴτιοι ἡμεῖς ἐσμέν οἱ ἑλόμενοι (Epist. ad Marcellam, xii). On peut aussi rapprocher de la doctrine de saint Benoît celle du concile d’Orange de 529 : Nemo habet de suo nisi mendacium et peccatum. Si quid autem habet homo veritatis atque justitiae, ab illo fonte est, quem debemus sitire in hac eremo, ut ex eo quasi guttis quibusdam irrorati, non deficiamus in via (Can. xxii. Mansi, t. VIII, col. 716).

44

Diem judicii timere.

Vor dem Tage des Gerichtes bangen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.44

col.324 Diem judicii timere.] Qui judicii diem non timet, hic judicio carere merito dicendus est, et reprobatus : « Irremediabile namque periculum est, inquit S. Augustinus (Serm. 154 in Append. Serm.) seu quivis alius, sic aliquem vitiis, et cupiditatibus frena laxare, ut se rationem Deo non meminerit redditurum : puto quia magna sit jam peccati pœna metum ac memoriam futuri perdidisse judicii. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.44

p. 82 44. Diem judicii timere (Luc., xii).

45

Gehennam expavescere.

Vor der Hölle zittern.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.45

col.324 Gehennam expavescere.] Et quis non expavesceret, cum vel quique sanctorum etiam maximi sola gehennæ cogitatione toti tremuerunt? Quis nostrum S. Bernardo sanctior? et tamen quis non contremiscens eum contremiscentem audire potest? « Contremisco, inquit (Serm. 16, in Cant.), a dentibus bestiæ infernalis, a ventre inferi, a rugientibus præparatis ad escam : horreo vermem rodentem, et ignem torrentem, fumum et vaporem, et sulphur, et spiritum procellarum : horreo tenebras exteriores. Quis dabit capiti meo aquam, et oculis meis fontem lacrymarum, ut præveniam fletibus fletum, et stridorem dentium, et manuum pedumque dura vincula, et pondus catenarum prementium, stringentium, urentium , nec consumentium ? » Simili pavore pravas cogitationes pellebat S. Pachomius, ut legimus in ejus Vita cap. 29.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.45

p. 82 45. Gehennam expavescere (ibid.).

46

Vitam æternam omni concupiscentia spirituali desiderare.

Nach dem ewigen Leben von Herzen mit heiliger Begierde verlangen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.46

col.325 Vitam æternam omni concupiscentia spirituali desiderare.] Quia, ut dicit S. Bernardus (Serm. in festo S. Martini), Deus « propterea rectum fecit hominem etiam ipso corpore, et os homini sublime dedit, cum prona utique spectent animantia cætera terram , ut attollens ad sidera vultus, illo suspiret, ubi tam beatam et perennem conspicit mansionem : nonne enim pie, et fideliter intuentibus nobis vehementissimum quoddam incentivum amoris, et provocatio flagrantissimi desiderii est visio ipsa tam lucidissimæ mansionis, etc. » Vide ejusdem Serm. 12 et 19, de Diversis, et 33 in Cantica.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.46

p. 82 46. Vitam aeternam omni concupiscentia spirituali desiderare (Ps. lxxxiii; Philipp., i, 23).

47

Mortem quotidie ante oculos suspectam habere.

Den drohenden Tod täglich vor Augen haben.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.47

col.325 Mortem quotidie ante oculos suspectam habere.] Quam utilis sit quotidiana frequensque meditatio mortis, quam mortem quotidianam vocat S. Joannes Climacus (Grad. 6), idem ipse describit elegantibus his verbis : « Quemadmodum ex omni genere ciborum panis est maxime necessarius, ita ex omnibus actionibus mortis meditatio. Mortis recordatio in his qui in communi fratrum conversantur, parit labores et pias exercitationes, imo vero contemptus desiderium et dulcedinem : his vero qui extra turbas in solitudine degunt, affert curarum omnium neglectum, et suggerit perpetuas preces, mentisque custodiam.... Vera mortis et efficax meditatio gulam omnino necat, gula autem victa. jacent simul omnia vitia victa. » Et sub finem ejusdem gradus : « Fieri non potest, inquit non nemo, fieri non potest, ut præsentem diem satis pie religioseque transigamus, nisi illum ipsum diem totius vitæ supremum ultimumque existimemus: et sane permirum est quomodo et pagani scriptores (Plato et Seneca) aliquid id genus pronuntiarint, qui studium sapientiæ nihil aliud esse dixerunt , quam meditationem mortis. » Eadem videtur fuisse mens et sententia Evagrii, cum dixit : « Ita semper paratus esse debet monachus, quasi sequenti die sit moriturus; rursusque ita corpore suo uti, ac si per multos annos cum eo victurus. » Eadem et S. Antonii, cujus Regula n. 41 hæc scribit : « Cogita apud teipsum, et dicito : Utique non manebo in hoc mundo, nisi præsenti hac die, et non peccabis Deo. » Eadem leguntur in Regula abbatis Isaiæ, n. 12. S. Pachomius etiam mortis memoriam frequenter commendabat , dicebatque (In ejus Vita c. 46): « Qui semper hæc cogitat, puritatem mentis obtinet, humilitatem cordis acquirit, vanam gloriam respuit, omni sæculari prudentia carere contendit. »

col.325 Plane usque adeo necessariam mortis memoriam duxerunt antiqui Patres nostri, ut quo firmius monachorum menti adhæreret, in ecclesia aut claustro apertum semper haberi sepulcrum voluerint, quod olim ordini Benedictino in usu fuisse testatur Haeftenus (In com. ad vit. S. Ben., c. 57). Vide Joannem Clim. grad. 7, et Petr. Dam. opusc. 15, c. 25.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.47

p. 82 47. Mortem quotidie ante oculos suspectam habere (2).

(2) Recommandée par la sainte Écriture (Eccli., vii, 40; Matth., xxiv, 42 sq.), cette pratique était familière aux anciens moines : Cogita apud temetipsum et dicito : utique non manebo in hoc mundo, nisi praesenti hac die, et non peccabis Deo... Ponatque sibi mortem ante oculos (Reg. S. Antonii, xli, xlv). — Oportet monachum ut semper lugeat, semper suorum sit memor peccatorum et omni hora ponat sibi mortem ante oculos suos (Verba Seniorum : Vitae Patrum, III, 196, Rosweyde, p. 529).

p. 82 S’il est prudent de distinguer la source d’où découlent nos actes, il est indispensable aussi de reconnaître où ils nous mènent. Dans ces quatre sentences, N. B. Père nous avertit de songer à nos fins dernières : la mort, le jugement, le ciel ou l’enfer. C’est la vie tout entière qui prendra une physionomie différente, selon que nous la considérerons comme une promenade ou comme un voyage. Dans le premier cas, nous sommes libres de notre allure et de nos mouvements. Si c’est un voyage, si nous avons un but déterminé, et si les conditions mêmes de ce voyage sont telles qu’il doit finir bientôt, peut-être de façon inattendue, et qu’il serait simplement effroyable de n’arriver pas, ne serait-ce pas folie que de cheminer au hasard? Nous n’avons pas le droit d’oublier le jugement de Dieu qui nous attend. Nous n’avons pas le droit de nous soustraire à l’épouvante de l’enfer, comme si l’enfer ne nous regardait pas ! Il n’y a pas deux christianismes ; et depuis qu’une créature a pu tomber des marches du trône divin au plus profond de l’abîme, il n’est pour nous de sécurité que dans un souci perpétuel de nos destinées. Nous y marchons. Le Seigneur lui-même s’appelle « Celui qui vient », ὁ ἐρχόμενος. Et ceux qui ont l’âme tournée vers lui par la foi, par l’espérance et par la charité s’approprient la parole de l’Esprit et de l’Épouse : Veni, Domine Jesu!

p. 83 Car il y a quelque chose de bien meilleur encore que la crainte des jugements de Dieu : c’est le désir de l’éternité, la soif ardente de voir le Seigneur et d’être avec lui pour toujours. Saint Benoît indique d’un mot le vrai caractère de ce désir : il doit être surnaturel. Chez les jeunes gens parfois, dès le moment de leur conversion et dans le bouillonnement de la première ferveur, la hâte de l’éternité n’est qu’avidité sensible, curiosité légitime en soi, et cependant mêlée d’imperfection. Chez quelques-uns, ce désir naît de la délicatesse de conscience leur montrant les chances quotidiennes de contrister Dieu. Pour d’autres âmes, c’est fatigue, lâcheté, préoccupation d’en avoir fini avec les labeurs de la vie spirituelle. Mais le désir du ciel est de meilleur aloi quand il s’éveille vers la fin de nos jours : jamais, en effet, nous ne nous laissons attacher davantage au charme de la vie présente qu’à l’heure où elle décline ; et ils sont rares, ceux qui demandent à Dieu, lorsque la toile de leur vie est usée, de la déchirer enfin tout à fait.

p. 83 Il faut songer à la mort. Elle n’a rien d’effrayant pour un moine. C’est le paganisme, c’est notre imagination et notre sensibilité, qui nous ont habitués à envelopper d’épouvante ce dernier instant. L’idée ou plutôt l’image de la mort implique toujours pour nous des scènes d’adieux et de larmes, des chants lugubres, l’horreur des cadavres et des tombeaux ; nos yeux d’enfant se la représentaient déjà sous la forme d’un squelette tenant une grande faux à la main, ou bien d’une tête décharnée avec des radius en sautoir. Il est incontestable que la mort est l’indice du péché et son châtiment. Mais il est vrai aussi que le Seigneur lui-même a goûté de ce breuvage amer et nous a affranchis de la terreur que la mort inspirait aux anciens. Quia ergo pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem, ut per mortem destrueret eum qui habebat mortis imperium, id est diabolum, et liberaret eos qui timore mortis per totam vitam obnoxii erant servituti (Hebr., ii, 14-15). Et si nous envisageons la mort comme la rencontre définitive avec Celui que nous avons cherché et aimé si longtemps dans la foi, il n’est plus possible d’éprouver à son approche je ne sais quelle crainte superstitieuse. C’est la vraie communion, la profession solennelle, le vrai commencement de toutes choses. « Oui, mais n’y a-t-il pas les faiblesses de ma vie? » Travaillez à les supprimer et à les expier. Il convient de tout aimer de Dieu, même sa justice et son purgatoire ; d’accepter dès maintenant les représailles qu’il devra exercer contre nous, et de s’abandonner, les yeux fermés, à la miséricorde infinie. N’allons-nous pas vers elle avec une âme toute baignée du sang du Seigneur et toute pénétrée de sa beauté? N’est-ce pas seulement son propre Fils que Dieu consentira à reconnaître en nous?

p. 84 Nous méditons encore assez facilement sur la mort en général ou sur la mort d’autrui ; et ces réflexions ne sont pas dépourvues d’utilité. Mais c’est notre propre mort, la mort de cet être individuel et concret que nous sommes, qu’il nous est bon surtout de considérer, sinon afin d’en pressentir la forme, du moins pour en accueillir d’avance toutes les amertumes, toutes les conditions, toutes les circonstances particulières : Mortem ante oculos suspectam habere. Il y a un acte de charité parfaite dans cette « répétition » de la mort. Et l’expérience le montre bien, la mort ne s’improvise pas ; quand elle n’est pas préparée, exercée, c’est une pièce mal faite. Non qu’il faille se grimer d’avance, prévoir des poses, préparer de grandes paroles et des adieux pathétiques : la mort doit être naturelle ; mais précisément pour qu’elle soit naturelle, et puisque cela ne se fait qu’une fois, statutum est hominibus semel mori, établissons-nous dans les dispositions qui la rendent « précieuse devant Dieu ». Saint Benoît voudrait que cette pensée et cet effort fussent quotidiens : afin que nous puissions nous y accoutumer davantage, afin de prévenir toute surprise, peut-être aussi afin de réprimer en nous une certaine joie de vivre un peu excessive.

48

Actus vitæ suæ omni hora custodire.

Seinen Lebenswandel stündlich überwachen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.48

col.325 Actus vitæ suæ omni hora custodire.] Hoc instrumentum sequitur ex præcedenti ; fieri enim haud potest ut, mortem cogitans, vitam tuam non custodias. Porro quam necessaria sit nostri custodia pulchre omnino docet S. Bernardus, cum explicans illud Canticorum : Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias, ait (Serm. 48 in Cant.) : « Quod si lilium est ipsa anima, juxta sponsi verbum, videat quam vigilem sollicitamque esse oporteat super custodia sui, septa undique spinis hinc inde aculeos intendentibus.... plenus est mundus spinis, in terra sunt, in aere sunt, in carne tua sunt : vide ergo quomodo caute ambules inter spinas. » Et iterum alibi (Serm. 82, de Divers.) : « Solent dicere homines hujus sæculi : Bonum castellum custodit qui corpus suum custodit ; nos autem non sic ; sed sterquilinium vile custodit, qui corpus suum custodit..... custodiendum magis animæ castrum, quoniam æterna ex ipso vita procedit; sed castrum in terra inimicorum situm undique impugnatur, et idcirco omni custodia, id est ex omni parte vigilanti sollicitudine est muniendum, inferius, superius, ante et retro, a dextris et a sinistris. Inferius impugnat concupiscentia carnis, quæ militat adversus animam, quia caro concupiscit adversus spiritum. Superius imminet judicium Dei horrendum; horrendum est enim incidere in manu Dei viventis... Retro mortifera delectatio est, quæ oritur ex recordatione peccatorum præteritorum. Ante instantia tentationum. A sinistris vero arrogantium fratrum murmurantium inquietudo. A dextris obedientium fratrum devotio : possunt enim hi quoque , nisi caveatur, duobus nocere modis : aut bonis eorum actibus invidendo, aut singularem gratiam æmulando, etc. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.48

p. 84 48. Actus vitae suae omni hora custodire (Deut., iv, 9).

49

In omni loco Deum se respicere, pro certo scire.

Daß allerorten Gottes Auge auf uns schaut, untrüglich glauben.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.49

col.326 In omni loco Deum se respicere pro certo scire.] Nihil efficacius ad omnes vitæ actus custodiendos, quam Deum in omni loco se respicere pro certo scire; « quando enim negligens poterit fieri qui intuentem se Deum nunquam desinit intueri, qui sic eum super se videt intentum, ut omnia. interiora ejus et exteriora omni hora considerare non cessat, omnes non solum actus, sed etiam ipsos subtilissimos animæ motus perscrutetur atque dijudicet ? » inquit S. Bernardus (Serm. 2 in psalm. xc). Hinc et S. Basilius (Reg. brev., interr. 21): « Qui hoc facit (hoc est a Deo se respici cogitat), vel horum similia, neque vagabitur unquam, neque habebit otium vanis cogitationibus indulgere, vel aliquid cogitare quod non ad ædificationem fidei pertinet, et ad aliquam animæ utilitatem spectet : quanto magis nihil audebit, quod adversum sit Deo, et non ei placeat cogitare ! »

col.326 Potest tamen aliter hic Regulæ locus intelligi, ut Deum nos respicere idem sit, ac nostra curare, nostræ saluti intendere, ut illi soli intendamus, qui nobis tam amanter intendit, juxta illud apostoli Petri: Omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, quoniam ipsi est cura de vobis (I Petr. v). Quanta vero sit illa ejus cura optime explicat auctor tractatus de Charitate, c. 23, apud S. Bern. tom. V.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.49

p. 84 49. In omni loco Deum se respicere, pro certo scire (Prov., v, 21).

p. 84 Nous connaissons le terme : Saint Benoît nous indique maintenant quelques-unes des industries qui nous aident à y parvenir. Le souvenir assidu de la mort nous porte à bien user de la vie. Il y a un rapport étroit et nécessaire entre ce que nous sommes et ce que nous serons ; c’est avec les œuvres de la vie présente que nous composons notre éternité. « Garder à toute heure les actes de sa vie », c’est ne pas vivre à l’étourdie ; c’est être une personne et non une épave, un être qui se gouverne et non un animal dépourvu de raison ; c’est mesurer ses actes et les conformer à la loi ; c’est ne laisser vide et sans fruit aucun de ces jours que le Seigneur nous a donnés pour lui : Non defrauderis a die bono, et particula boni doni non te praetereat (Eccli., xiv, 14. — Se rappeler les oraisons de Prime : Domine Deus... et Dirigere...). C’est s’appliquer à faire soi-même son éducation surnaturelle, par un consentement voulu à tout ce que Dieu réclame de nous. Les deux éducations premières, celle de la famille et celle des maîtres, eussent-elles été sans lacunes, se fussent-elles appuyées toujours et jamais contredites, ne suffiraient pas néanmoins à former l’homme tout entier. Il est tenu non seulement de ratifier, mais de poursuivre sans trêve ce travail. La grâce est principe d’action et elle ne nous est donnée abondamment que dans le dessein d’élever de jour en jour notre activité et de la soustraire à tous les retours offensifs de l’égoïsme.

p. 85 « Être convaincu qu’en tous lieux Dieu nous regarde. » Il faut bien que cette recommandation soit grave pour que saint Benoît la répète si assudûment : au Prologue, au premier et au dernier degré d’humilité, au chapitre De disciplina psallendi. Nous la retrouvons dans la Liturgie de l’Église :

Speculator adstat desuper, Qui nos, diebus omnibus, Actusque nostros prospicit A luce prima in vesperum (1).

(1) Feria V, ad Laudes.

p. 85 L’avertissement est si naturel qu’on le peut adresser à tous : au chrétien et au moine, à l’enfant comme à l’homme mûr : « Dieu vous regarde ! » Il ne semble pas que ces géants de la sainteté que furent les Patriarches aient marché vers la perfection avec une autre préoccupation que celle-là. L’Écriture croit avoir tout dit de leur grandeur lorsqu’elle l’a décrite en ces quelques mots : Ambulavit cum Deo, ambulavit coram Deo; et le Seigneur ne donne pas à Abraham d’autre programme : Ambula coram me et esto perfectus.

p. 85 Le précepte est d’une efficacité souveraine. L’impératif de la loi morale n’est vraiment catégorique que lorsque nous voyons en elle autre chose qu’une règle d’esthétique, lorsque nous savons que, de cette loi, Dieu est non seulement l’auteur, mais le garant et le gardien. Notre vie morale a besoin d’un témoin, et c’est le rôle que des païens, des directeurs de conscience laïques, attribuaient à l’amitié. Faisant sienne une maxime d’Épicure et de Platon, Sénèque écrivait dans sa Lettre XI à Lucilius : Aliquis vir bonus nobis eligendus est ac semper ante oculos habendus, ut sic tanquam illo spectante vivamus et omnia tanquam illo vidente faciamus... Magna pars peccatorum tollitur si peccatori testis assistit. Pour nous, ce n’est pas une fiction, c’est la réalité vivante ; il ne s’agit pas d’un simple témoin, mais d’un être qui est à la fois spectateur et acteur ; il ne s’agit plus d’un homme, mais de Dieu. Et nous disons, nous autres chrétiens : Nemo peccat videns Deum. L’impeccabilité des élus vient de ce qu’ils sont fixés à jamais dans le bien par la contemplation ininterrompue de la beauté ; or, notre foi peut participer à ce privilège de la vision, et « l’exercice de la présence de Dieu » peut devenir quelque chose d’assidu et de constant, tout comme la conscience que nous avons de nous-mêmes.

50

Cogitationes malas cordi suo advenientes mox ad Christum allidere: Et seniori spirituali patefacere.

Böse Gedanken, sobald sie im Herzen aufsteigen, an Christus zerschellen und sie dem geistlichen Vater offenbaren.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.50

col.326 Cogitationes malas cordi suo advenientes mox ad Christum allidere , et seniori spiritali patefacere.] Cogitationes malas cordi nostro advenientes allidere ad Christum, est « contra illarum illecebras Christi auxilium implorare, ut victor possit existere ; spem suam Christo committere, in illo fideliter credere, et firmiter sperare, et de triumphi victoria non sibi placere, sed Christo gratias agere, » inquit Smaragdus. Vel, ut ait Bernardus Cassinensis, allidere ad Christum per memoriam passionis ejus, et per orationem devotam ; » ipse enim est serpens æneus, quem qui respexerit, mortifero serpentis infernalis morsu haudquaquam periit. Quod autem S. Benedictus addit: Seniori spiritali patefacere, explicabimus ad cap. 7 ; hic solum annotasse sufficiat seniorem illum spiritalem intelligendum esse cum Boherio cujusque monasterii superiorem, qui licet aliquando sit minor ætate, major tamen et senior ratione jurisdictionis merito est dicendus : quamvis Richardus de S. Angelo seniorem spiritalem interpretetur sacerdotem confessarium.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.50

p. 86 50. Cogitationes malas cordi suo advenientes mox ad Christum allidere.

p. 86 51. Et seniori spirituali patefacere.

51

Os suum a malo, vel pravo eloquio custodire.

Seinen Mund vor böser und verkehrter Rede bewahren.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.51

col.326 Os suum a malo vel pravo eloquio custodire.] Quia os justi meditari debet justitiam. Porro « malum eloquium est, quod non est bonum ; pravum, quod plus est nocivum quam malum, » inquit Hildemarus,

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.51

p. 86 52. Os suum a malo vel pravo eloquio custodire (Ps. xxxiii, 14) (1).

(1) D. Butler indique comme sources : Ingenio malo pravoque (Sallust., Catil., v). Malo pravoque consilio (Lucifer Calig., Mor, esse pro Dei fil., vi. P. L., XIII, 1019).

52

Multum loqui non amare.

Nicht gerne viel reden.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.52

col.326 Multum loqui non amare.] Nam in multiloquio non effugies peccatum. Non tamen hic omnino prohibet multum loqui; nonnulli enim aut charitatis lege, aut ratione officii, ut abbates et cellerarii, ad hoc vel inviti coguntur ; sed multum loqui non amare, pestiferam illam damnans loquendi aviditatem, quam abbas Agatho (Apud S. Doroth. doctr. 4, n. 9) magno comparabat incendio, quod cum excandescit, omnes ab aspectu suo procul abire compellit.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.52

p. 86 53. Multum loqui non amare (Prov., x, 19).

53

Verba vana aut risui apta non loqui.

Hohles Gerede oder Possen sich nicht gestatten.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.53

col.327 Verba vana aut risui apta non loqui.] Ut enim pie ac devote, et quidem veraciter dixit Gerardus Belga monachus, « nunquam insulsiores joci etiam lepidissimi, quam in ore monachi, quando neque sic quidquam indignius aut abominabilius, quam in vestitu tam lugubri gestus mimici, et mores simii. » Hinc Regula Tarnatensis cap. 18: « Qui joculare aliquid vel risui aptum in conventu fratrum proferre præsumpserit, vel qui cum junioribus verba otiosa narrare voluerit, aut habere amicitias ætatis infirmæ, increpationi, ut dignus est, subjacebit. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.53

p. 86 54. Verba vana aut risui apta non loqui (Matth., xii, 36; II Tim., ii, 16).

54

Risum multum aut excussum non amare.

Vieles oder zu lautes Lachen nicht lieben.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.54

col.327 Risum multum aut excussum non amare.] Multo magis monachos decent lacrymæ quam risus; unde et Magister in Regula sua : « Si viderit fratrem satis promptum in risum, moneat eum præsens præpositus dicens : Quid agis, frater ? cum gravitate fac quod facis, quia conversionis tempus non est lætitiæ ad ridendum , sed pœnitentiæ ad lugenda peccata. » Similiter ante eum S. Basilius (Reg. brev., interr. 31): « Cum Dominus eos damnet qui in hac vita rident, admodum perspicuum est , nullum omnino locum dari fideli in quo rideat, et maxime in tam magno numero eorum qui per transgressionem legis Deum inhonorant, et in peccato moriuntur, super quos mœrere et gemere oportet. » Et post eos Smaragdus in hunc locum : « In valle lacrymarum sumus, et ideo non ridere, sed lugere debemus ; lacrymas enim pro peccatis nostris, lacrymas pro dissolutione corporis, lacrymas pro desiderio Redemptoris, et societate omnium angelorum, et omnium habere debemus sanctorum, lacrymas ut a pœnis inferni et a laqueis liberemur diaboli. »

col.327 Neque tamen omnem omnino risum prohibet hoc loco S. P. Benedictus, sed nimium aut excussum, tanquam animi negligentis, et dissoluti spiritus indicium, ut loquitur S. Bernardus (De præc. et disp., c. 8) ; nam subridere placide, et animi lætitiam judicare indecorum non est, inquit S. Basilius (Reg. fus., c. 17), quod scriptura illa ostendit quæ dicit : Corde exhilarato vultus floret. Qualis ergo debet esse monachorum risus? Profecto qualem in S. Malachia describit S. Bernardus (Serm. de S. Malach.): « Risus aut indicans charitatis, aut provocans ; rarus tamen et ipse, equidem interdum eductus, excussus nunquam, qui ita nuntiaret cordis lætitiam, ut ori gratiam non minueret, sed augeret ; tam modestus, ut levitatis non posset esse suspectus; tantillus tamen, ut hilarem vultum ab omni tristitiæ nævo vel nubilo vindicare sufficeret. » Adde quod ait S. Dorotheus (Doctr. 19, n. 24): « Cum ridendum est, cave ne in tuo risu dentes exeras. »

col.327 Hujusmodi ergo risum permittit S. Benedictus, quemcunque alium prohibet, vetantque cum eo non solum S. Basilius et Magister a nobis supra citati , sed etiam Regula Pauli et Stephani, tanquam discordiarum et scandalorum occasionem, cap. 37. S. Joannes Climacus grad. 7, n. 6 et grad. 26, n. 35; et S. Leander in libro seu Regula de Institutione virginum, in qua integrum cap. 11 inscribit Quod peccatum sit virgini ridere (Tom. IV Analect., p. 462). Sed et olim in ordine nostro « Circatores hoc observabant, si aliquem ridentem, vel aliquid susurrantem conspexerant, statim tabulis notabatur, et benignissime corripiebatur tempore opportuno, » ut in Consuetudinibus S. Benedicti Anianensis legitur.

col.327 Porro notat hic Trithemius quatuor præsertim hominum genera risum dedecere : virgines propter verecundiam ; mulieres propter honestatem ; infirmos propter defectum, quia validus risus eos offendit ; et monachos propter eminentiam status.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.54

p. 86 55. Risum multum aut excussum non amare (Eccli., xxi, 23).

p. 86 Les sentences quarante-huitième et quarante-neuvième étaient de caractère général : elles nous invitaient à veiller sur nos actes et nous donnaient le motif de cette vigilance, qui est la propre vigilance de Dieu. La sainte Règle entre désormais dans le détail. Nos actes sont d’abord des actes intérieurs, des pensées, des tendances. Nous observions déjà dans le Prologue, à propos d’un texte semblable à l’instrument cinquantième, que nous devions exercer un contrôle rigoureux sur les émotions et les pensées qui se présentent chez nous. Lorsqu’elles sont reconnues mauvaises ou dangereuses, il faut leur écraser aussitôt la tête contre cette Pierre qui est le Christ. C’est une garantie assurée que de saisir dès son origine tout mouvement désordonné, alors qu’il n’a pas encore toute sa force et que la nôtre demeure entière ; il est plus facile d’éteindre une étincelle qu’un incendie. Et l’auteur de l'Imitation (I, xiii) rappelle à ce propos les vers d’Ovide :

Principiis obsta; sero medicina paratur, Cum mala per longas invaluere moras.

p. 87 Une autre condition de sécurité, absolue elle aussi, c’est de tirer Cacus de sa caverne, d’aller naïvement ouvrir son âme non seulement à son confesseur, mais à son Abbé, à son Maître des novices, au supérieur contre lequel on est tenté. N. B. Père fera de cette démarche un degré spécial d’humilité (1) : réservons donc notre glose pour le chapitre septième.

(1) Cassien avait écrit déjà ces paroles d’or : Nullas penitus cogitationes prurientes in corde perniciosa confusione celare, sed confestim ut exortae fuerint eas suo patefacere seniori, nec super earum judicio quicquam suae discretioni committere, sed illud credere malum esse vel bonum, quod discusserit ac pronuntiaverit senioris examen... Generale et evidens indicium diabolicae cogitationis esse pronuntiant, si eam seniori confundamur aperire (Inst., IV, ix).

p. 87 Nos actes ne sont pas simplement des pensées et des dispositions secrètes, mais encore les paroles et les attitudes extérieures qui les traduisent. Saint Benoît nous conseille de les garder également et de veiller sur elles. La conversation doit être monastique, il en faut bannir tout ce qui serait déplacé ou douteux. Et comme il y a péril, lorsqu’on parle beaucoup, de dire bien des choses qu’il vaudrait mieux taire, et péril toujours de dissipation, convenons d’éviter le verbiage. N. B. Père ajoute : « Ne point dire de paroles vaines ou qui portent à rire ». Il ne songe point à proscrire la joie surnaturelle ni cet enjouement qui est parfois indice et instrument de perfection (2), mais seulement la gaieté grossière, la verve lâchée et bruyante, le rire épais et secoué. Saint Benoît formulera plus au long dans la suite les mêmes réserves.

(2) Cf. S. Basil., Reg. fus., xvii.

55

Lectiones sanctas libenter audire.

Fromme Lesung gern anhören.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.55

col.328 Lectiones sanctas libenter audire.] Non dixit libenter legere ; sed libenter audire , quia, ut notat Bernardus Cassinensis, nonnulli sunt qui propter defectum visus, aut aliam infirmitatem non possunt legere. Vel etiam, ut ait Trithemius, quia tempore S. P. Benedicti aliqui admittebantur ad habitum, litterarum penitus ignari, qui omnes ne sacræ lectionis fructu privarentur, eas saltem aliis legentibus jubentur audire. Vel etiam libenter audire, liberum et voluntarium cordis assensum his quæ leguntur præbendo, eaque opere exsequendo : quid enim prodest multa legere, multaque discere, nisi multa faciamus ? Scienti bonum, et non facienti, peccatum est illi.

col.328 Hic autem non quaslibet S. Benedictus monachis lectiones permittit, sed sanctas, hoc est sacram Scripturam, passiones SS. martyrum, vitas et collationes Patrum, scripta SS. doctorum, quæ ad morum ædificationem conducunt, quorum omnium lectio monachis summæ est utilitatis, maxime juvenibus, quibus eam commendat Guillelmus abbas S. Theoderici ad fratres de Monte Dei scribens in hæc verba (De Vit. solit. cap. 14) : « Tutius proponuntur legenda et meditanda Redemptoris nostri exteriora, et ostenditur in eis exemplum humilitatis, provocatio charitatis, et affectus pietatis; et de Scripturis sanctis, et SS. tractatibus Patrum moralia quæque et planiora. Proponenda sunt ei gesta et passiones sanctorum, ubi nec laborandum sit in planitie historiali, et semper aliquid occurrat, quod novitii animum excitet ad amorem Dei et contemptum sui. Porro aliæ historiæ delectant quidem dum leguntur, sed non ædificant, quin potius mentem inficiunt, et in tempore orationis, vel spiritualis meditationis, inutilia quæque vel noxia faciunt scaturire de memoria, etc. »

col.328 Procul ergo a manibus nostris gentilium libri, procul poetarum aut philosophorum fallaciæ, ut pote quæ mentem a vera beatitudine avertunt, nisi forte ad eorum ineptias confutandas, et ad mysteria nostræ fidei confirmanda, juxta illud S. Augustini (Lib. ii de Doct. chr., cap. 40) : « Philosophi autem qui vocantur, si qua forte vera et fidei nostræ accommoda dixerunt, maxime Platonici , non solum formidanda non sunt , sed ab eis etiam tanquam injustis possessoribus in usum nostrum vindicanda ; » cui concinit Petrus Damiani his verbis (Opusc. 52, c. 9) : « Thesaurum tollit Ægyptiis, unde Deo tabernaculum construat, qui poetas et philosophos legit, quibus ad penetranda mysteria cœlestis eloquii subtilius convalescat. » Sed hæc omnium non sunt, sed doctorum duntaxat, et eorum quidem non etiam omnium, sed quibus id ab abbate præcipitur. Cæterum simplici monacho iis næniis operam danti merito cum Petro Venerabili ad Petrum Pictaviensem scribente (Lib. i, ep. 9) dicere possemus : « Quid inani studio cum comœdis recitas, cum tragœdis deploras, cum metricis ludis , cum poetis fallis, cum philosophis falleris ? Quid jam non philosophiæ, sed, quod pace tua dictum sit, tantam stultitiæ operam impendis? Stultitiæ, inquam , nam et hoc veri philosophi dictum est : Nonne stultam fecit Deus sapientiam mundi? Curre ergo, fili mi, ad propositum tibi a cœlesti magistro totius philosophiæ unicum fructum, regni cœlorum beatitudinem, quam adipisci non poteris, nisi per veram spiritus paupertatem . . . nam si secundum Apostolum volueris esse sapiens, stultus esto ut sis sapiens , neque te logicæ garrulitatem, physicæ curiositatem, vel aliud quodlibet scire glorieris, nisi Christum et hunc crucifixum. Vel cum Paschasio Ratberto ad Odilmannum (Præf. lib. iii, super Thren. Jeremiæ) : « Non nostri operis est, frater et consenex, falsas poetarum fabulas jam volvere, vel milesias, quoniam nostra institutio alios reposcit mores; neque philosophorum perscrutari libros, quia in altero ludus et oblectatio est, in altero vero difficultas et sudoribus admixtus labor ; verum magis threnis nos decet, et lamentis indesinenter insistere. » Sane de B. Alcuino referunt (In ejus Vita n. 19), quod « legerat juvenis libros antiquorum philosophorum, Virgiliique mendacia, quæ nolebat jam nec audire, nec discipulos suos legere, Sufficiunt, inquiens, divini poetæ vobis, nec egetis luxuriosa sermonis Virgilii vos pollui facundia; » quæ totidem verbis de S. Maiolo scribit Syrus in ejus Vita lib. i, c. 14. Vide Vitam S. Odonis, sæc. v Bened., et S. Hugonis abbatis Cluniac. , auctore Hildeberto Cœnoman., n. 18, apud Bollandum 29 April.; et Regul. S. Isid. cap. 9.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.55

p. 87 56. Lectiones sanctas libenter audire.

56

Orationi frequenter incumbere.

Dem Gebet häufig obliegen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.56

col.329 Orationi frequenter incumbere.] Exemplo S. Martini, de quo Severus Sulpitius scribit (In ejus Vitæ lib. i), quod « nunquam hora ulla vel momentum præteriit, quo non aut orationibus incumberet , aut insisteret lectioni ; quanquam etiam inter legendum, aut si quid aliud forte agebat, nunquam animum ab oratione laxabat ; nimirum, ut fabriferrariis mos est, qui inter operandum pro quodam laboris levamine incudem suam feriunt, ita Martinus etiam, dum aliud agere videretur, semper orabat. » Et certe, ut optime dicebat Evagrius (Tom. III Mon. Eccl. Græc. p. 95), « semper quidem operari, vigilare, jejunare non fuit nobis præceptum ; at sine intermissione orare lex sanxit. »

col.329 Quia vero oratio proprium est monachorum negotium, haud erit fortassis eis injucundum breviter hic demonstrare, quid sit , quæ ejus vis et efficacia, quæ necessitas, quæ ad eam dispositiones , quove sit facienda modo.

col.329 Quid sit oratio docet S. Augustinus seu quivis alius (Serm. 73 in append. Serm.) his verbis : « Oratio est ascensio animæ de terrestribus ad cœlestia, inquisitio supernorum, invisibilium desiderium. » Et S. Joannes Climacus (Grad. 28) : « Oratio, si ejus naturam seu qualitatem spectes, est familiaris conversatio, et conjunctio hominis cum Deo. » Similiter Guillelmus S. Theoderici (De Vit. Solit. c. 14) : Oratio est hominis Deo adhærentis affectio, et familiaris quædam et pia collocutio, et statio illuminatæ mentis ad fruendum quandiu licet. » Denique auctor tractatus de Interiori Domo (Cap. 27) apud S. Bernardum : « Oratio est mentis devotio, id est conversio in Deum per pium et humilem affectum: humilem ex conscientia infirmitatis propriæ ; pium ex consideratione divinæ clementiæ. »

col.329 Orationis efficaciam elegantius describere haud possumus , quam S. Joannis Climaci verbis (Grad. 23) : « Oratio, inquit, si vim et efficaciam ejus spectes, est mundi conservatio, Dei reconciliatio, mater lacrymarum et iterum filia, propitiatio peccatorum, propugnaculum adversus impetum afflictionum, bellorum oppressio et exstinctio, officium angelorum, omnium spirituum alimentum, futura lætitia , actio sempiterna, virtutum scaturigo, gratiarum divinarum conciliatrix, profectus spiritualis, nutrimentum animæ, mentis illustratio, securis desperationis, spei demonstratio, tristitiæ solutio, divitiæ monachorum, thesaurus solitariorum , iræ diminutio, speculum religiosi profectus, » etc.

col.329 Necessitatem ejus præsertim in monacho paucis demonstrat Joannes Trithemius (Exercit. Spirit. monach., cons. 6), cum dicit: « Sicut nobis necessarius est semper halitus ad vitam carnis, sic omnino necessaria est continua oratio ad sanitatem mentis. » Hinc Joannes Baptista de Lezana (De Discip. mon. c. 3) : « Facilius, inquit, crederem hominem sine anima, quam religionem perfectam sine oratione consistere ; nec minus improprie cadaver hominem, quam regularem sine oratione perfectum religiosum appellare licet. »

col.329 Ad dispositiones quod spectat , aliæ sunt remotæ, aliæ proximæ : remotæ sunt cordis mundities , sæcularium negotiorum fuga, passionum et affectionum mortificatio ; proximæ, locus, tempus, attentio, etc., quæ paucis ex Patribus probanda sunt.

col.330 Primo ergo ad bene orandum requiritur sincera cordis puritas; nam licet oratio sit Dei donum, et « divini muneris largitatem sub regula concludere nostrum non sit, » ut ait Gilbertus de Hoillandia (Serm. 17 in Cant.); « si quid tamen ad hæc potest humana industria cooperari, illud primum observate: Lavamini, mundi estote. » Et sane si oratio sit familiaris cum Deo conjunctio, qua ratione orare poterit, qui peccato ab eo avertitur? Recte equidem Petrus Damiani ad Alexandrum papam scribens (Lib. i, ep. 15) : « Si quilibet ignotus cubiculum regis irrumpat, eique præsens tanquam familiaris assistat, regis tamen alloquio non perfruitur, quia charus ei per anterioris notitiæ gratiam non habetur ; ita et nos infelices et miseri, quod quidem de mei similibus loquor, sæpe soli in angustæ cellæ remotione consistimus, sois divinæ majestatis obtutibus trementes adstamus, peccatis tamen obstantibus, vel intimi splendoris igniculum , vel compunctionis gratiam non meremur ; sic itaque velut ante Regis videmur astare præsentiam ; sed quia per vitæ rectitudinem sibi noti non sumus, collocutionis internæ dulcedinem non gustamus. »

col.330 Secundo, ad bene orandum disponit sæcularium negotiorum abdicatio, ut scribamus « sapientiam in tempore otii, nam qui minoratur actu , inquit præfatus Gilbertus (Loco citato), recipiet eam. » Unde et Petrus Damiani (Loco supra citato) : « Mens terrenis obtenebrata negotiis, frustra se in contemplationis culmen attollere nititur, dum actionum sæcularium merito quasi congestis lapidum ruderibus aggravatur ; sicut enim aluta calcei, postquam per limosa luti fluenta transierit, non admittit arvinam, sic mens humana, nisi ab humore fuerit curæ sæcularis exuta, non percipit supernæ pinguedinis gratiam , » etc.; et Gilbertus de Hoillandia (Serm. 1 in Cant.) scribens in illud Canticorum, In lectulo meo per noctes quæsivi quem diligit anima mea : « In turba, inquit, in publico vix tangitur Jesus; ideo sponsa, quæ non tantum tangere, sed amplexari et attrectare desiderat, devitans publicum, elegit secretum et lectuli et noctis. »

col.330 Tertio, sincera passionum et carnis mortificatio, ut familiari hac similitudine demonstrat Petrus Damiani (Loco cit.) : « Sicca chorda clarum harmoniæ sonitum , humida reddit obtusum, tympanum quoque surdum sonat, si quilibet eum humor humectat : sic necesse est, ut mens humana a carnis voluptate sit arida, quatenus in Dei omnipotentis auribus ejus oratio sit arguta. »

col.330 Quarto, aptus quærendus est locus ad orandum, nimirum remotus, et ab omni tumultu secretus; nam et Christus orare volentem intrare cubiculum ostiumque claudere jubet.

col.330 Quinto, « non modo locum, inquit S. Bernardus (Serm. 86 in Cant.), sed et tempus observare oportet eum, qui sibi orare voluerit. Tempus feriatum commodius aptiusque ; maxime autem cum profundum nocturnus sopor indicit silentium, tunc plane liberior erit puriorque oratio : Consurge in nocte, inquit, in principio vigiliarum tuarum , et effunde sicut aquam cor tuum ante conspectum Domini Dei tui. Quam secura ascendit de nocte oratio, solo arbitro Deo, sanctoque angelo, qui illam superno altari suscipit præsentandam ! quam grata et lucida verecundo colorata rubore ! quam serena et placida nullo interturbata clamore, vel strepitu ! » etc.

col.330 Sexto, summa requiritur attentio ; nam, ut ait S. Cyprianus (De Orat. Dominic.), « quæ est ista segnitia alienari et rapi cogitationibus ineptis et profanis cum Dominum deprecaris , quasi sit aliud quod magis debeas cogitare , quam quod cum Deo loqueris? quomodo te audiri postulas, cum te ipse non audias? Vis esse Deum memorem tui cum rogas, quando tu ipse memor tui non sis ? Hoc est ab hoste in totum non cavere, hoc est, quando oras Deum; majestatem Dei negligentia orationis offendere. »

col.331 Denique quod proprium est hujus instrumenti , ad bene orandum, oratio debet esse frequens et assidua, ut multis nos Scriptura locis edocet : et certe « perparum orat, quisquis illo tantum tempore, quo genua flectuntur, orare consuevit, » inquit abbas Isaac apud Cassianum (Collat. 10, cap. 14).

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.56

p. 87 57. Orationi frequenter incumbere (Luc., xviii, 1 ; Col., iv, 2).

57

Mala sua præterita cum lacrimis vel gemitu quotidie in oratione Deo confiteri,

Seine früheren Sünden unter Tränen und Seufzen täglich vor Gott im Gebete bekennen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.57-4.58

col.331 Mala sua præterita cum lacrymis vel gemitu quotidie in oratione Deo confiteri, de ipsis malis de cætero emendare.] Simile aliquid præscribit S. Antonius (In Regul. n. 25) : « Contristare, infit, diu noctuque pro peccato tuo, accende lampadem oleo oculorum tuorum , nempe lacrymis. » Et iterum (Num. 30) : « Ne glorieris, neque rideas omnino : da operam ut lugeas ob peccatum tuum, sicut luget is penes quem aliquis mortuus est. » Et item (Num. 44) : « Coge teipsum ut ores perpetuo cum lacrymis, ut forte misereatur tui Deus, et exuat te veteri homine. » Sed S. Benedicti textum expendamus.

col.331 Quinque potissimum hic præcipit S. Pater. Primo peccatorum confessionem, quæ, ut dicit S. Bernardus (Epist. 113), « peccatoris est vita, justi gloria, et peccatori necessaria, et justum nihilominus decet. »

col.331 Secundo vult confessionem illam peccatorum esse præteritorum, cupit enim non esse præsentia : præterita autem vocat ea quæ in sæculo ante conversionem commissa sunt : qua semel facta, nullum ab eo committi voluit, cujus angelica prorsus esse vita debuisset, ut observat Hildemarus. Vel etiam quia, ut loquitur Bernardus Cassinensis, « utilis est memoria præteritorum peccatorum, quia ex illa tollitur præsumptio, et humilitas conservatur, et virtus bonæ operationis acquiritur, sicut ex appositione fimi terra magis fecundatur et fructificat. » Eadem similitudine utitur Candidus in Vita Eigilis abbatis Fuldensis n. 26.

col.331 Tertio, idque cum lacrymis vel gemitu, quod Deum summæ bonitatis et infinitæ clementiæ offenderit, quod diaboli servum per peccatum se constituerit, quod æterna cœli gaudia per modicam momentaneamque delectationem amiserit , et nunquam finienda gehennæ incendia meruerit. Et bene cum lacrymis, quia « sicut ignis stipulam depascit, ita lacrymæ sinceræ quidquid sordium vel apparet vel non apparet abluunt et delent, » ut dicit S. Joannes Climacus (Grad. 7).

col.331 Neque vero S. Benedictus simpliciter dixit cum lacrymis ; sed apposite addidit vel gemitu ; quia multi sunt quos lacrymarum gratia Deus non donat, qui interim tamen salubriter gemere possunt, quemadmodum B. Alcuinus (In ejus Vita, n. 14 sæc. iv Bened., part. i), qui « secretissimam orationem semper in die . . . cum manuum diutina crucis extensione . . . . multis cum gemitibus (nam lacrymas perraro habere poterat) fundebat. » E contra vero S. Benedictus abbas Anianensis, de quo Smaragdus scribit (In ejus Vita n. 56, ibid.) : « Quis unquam solum nisi flentem reperit? quis ad eum subito ingrediens siccas ejus reperit genas ? et non prorsus aut humi prostratum, aut cœlo erectis manibus stantem ; aut ne sacri voluminis nimiis humectarentur fletibus paginæ, pugnis recipientem lacrymas invenit? » Vide Vitam S. Filiberti n. 6 et 12, S. Ansberti n. 9, S. Cuthberti cap. 16, sæc. ii Bened., S. Adalardi auctore Paschasio n. 23, et Valæ ejus fratris l. i, cap. 10, ubi similia referuntur.

col.331 Quarto, id fieri quotidie S. Benedictus præcipit, quia « nec reis in carcere gaudium ullum, nec veris monachis in terra lætitia debet esse (S. Joan. Climac., grad. 7). » In his tamen aliqua discretione utendum est : unde suos alloquens S. Bernardus dicebat (Serm. 11 in Cant.) : « Suadeo vobis amicis meis reflectere interdum pedem a molesta et anxia recordatione viarum vestrarum, et evadere in itinera planiora serenioris memoriæ beneficiorum Dei, ut qui in vobis confundimini, ipsius intuitu respiretis. Volo vos experiri illud quod propheta consulit dicens : Delectare in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui. Et quidem necessarius dolor pro peccatis; sed si non sit continuus, sane interpoletur lætiori recordatione divinæ benignitatis, ne forte præ tristitia induretur cor , et desperatione pereat. Misceamus absinthio mel, ut salubris amaritudo salutem dare tunc possit, cum immixto temperata dulcore bibi poterit, » etc.

col.332 Quinto, denique de ipsis malis de cætero emendare, quia « ista est vera pœnitentia, quando sic convertitur quis ut non revertatur, quando sic pœnitet ut non repetat, » inquit S. Aug. seu quivis alius (Serm. 117 in append.). Et certe, ut ait ad hunc locum Smaragdus, « qui plangit peccatum, et iterum admittit peccatum, quasi si quis lavet laterem crudum, quem quanto magis laverit, tanto amplius lutum facit. » Apposite omnino Petrus Dam. (Opusc. 52, cap. 22 Vid. lib. ii, epist. 13, et S. Bern. Serm. 3 in Cant.) : « Serpens, cum bibere concupiscit, ante venenum evomit ; hausta vero sufficienter aqua, ad locum ubi vomuerat redit, vomitumque resumit : nos etiam, cum cœlestis eloquii fluenta desideramus haurire, per conatum puræ confessionis omnia vitiorum et lapsuum venena debemus evomere, sed absit ut revertamur ad vomitum ! »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.57-4.58

p. 87 58. Mala sua praeterita cum lacrimis vel gemitu quotidie in oratione Deo confiteri, et de ipsis malis de cetero emendare (Ps. vi, 7).

58

et de ipsis malis de cætero emendare.

Diese Sünden fortan meiden.

59

Desideria carnis non perficere:

Den Begierden des Fleisches nicht zu Willen sein.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.59

col.332 Desideria carnis non perficere.] Juxta illud Petri apostoli : Charissimi, obsecro vos tanquam advenas et peregrinos, abstinere vos a carnalibus desideriis, quæ militant adversus animam.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.59-4.60

p. 87 59. Desideria carnis non perficere. Voluntatem propriam odire (Gal., v, 16; Eccli., xviii, 30).

60

voluntatem propriam odire.

Den Eigenwillen hassen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.60

col.332 Voluntatem propriam odire.] Voluntas propria, ut ait Smaragdus, et citatus a Bernardo Cassinensi et Boherio Petrus Diaconus, est ea quæ privata, et singulariter sua est, quam nullus alius approbat, nullus justam esse proclamat. Vel, secundum S. Bernardum (Serm. 2 Temp. Pasch.) : « Voluntatem dico propriam, quæ non est communis cum Deo et hominibus, sed nostra tantum, quando quod volumus non ad honorem Dei, non ad utilitatem fratrum, sed propter nosmetipsos facimus, non attendentes placere Deo et prodesse fratribus, sed satisfacere propriis motibus animorum. » Hujusmodi voluntatem hic jubemur odisse, et quidem merito, nam, ut ait S. Petrus Damiani seu quivis alius (Serm. de S. Bened.) : « Nullum aliud onus est gravius homini, quam homo ipse : quis enim tyrannus crudelior, quæ sævior potestas homini, quam hominis ipsius voluntas? Nunquam ab ea requiescere, nunquam sedere licet ; et quo amplius te ad obediendum sibi noverit fatigari, eo magis urget, instigat, et onerat, pietatis immemor, misericordiam nesciens : hoc enim proprium habet propria voluntas, ut quo obediens obedientior fuerit sibi, eo amplius eum crudelioribus vinculis innectat. » Neque hic solum præsenti hoc in sæculo suam in nos tyrannidem exercet propria voluntas, sed multo amplius in futuro, ut pote quæ æternam nobis damnationem acquirat : unde S. Bernardus (Serm. 11 de divers.) : « Caveamus a propria voluntate tanquam a vipera pessima et nequissima, quæ sola deinceps damnare possit animas nostras; » et alibi (Serm. 2 Temp. Pasch.) : Cesset propria voluntas, et infernus non erit. » Et apud Cassianum (Coll. 24, c. 23) abbas Abraham : « Perditio nostra est oblectatio vitæ præsentis, et, ut expressius dicam, exsecutio desideriorum voluntatumque nostrarum. »

61

Præceptis Abbatis in omnibus obedire, etiam si ipse aliter (quod absit) agat, memores illud Dominicum præceptum: Quæ dicunt, facite, quæ autem faciunt, facere nolite.

Den Anordnungen des Abtes in allen Stücken gehorsam sich fügen, auch wenn er selbst, was ferne sei, anders handeln sollte, im Gedanken an das Gebot des Herrn: „Was sie sagen, das tut, was sie aber tun, das tuet nicht!“

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.61

col.332 Præceptis abbatis in omnibus obedire.] Juxta illud Scripturæ : Facies quodcunque dixerint, qui præsunt loco quem elegerit Dominus, et docuerint te juxta legem ejus, sequerisque sententiam eorum, nec declinabis ad dexteram neque ad sinistram ; qui autem superbierit nolens obedire sacerdotis imperio, qui eo tempore ministrat Domino Deo tuo, et decreto judicis, morietur homo ille, et auferes malum ex Israel (Deuter. xvii). Et sane, quemadmodum ratiocinatur S. Basilius (Constitut. monast. c. 20) : « Si qui artifici cuipiam manuario ex illis qui ad præsentem vitam nobis usui sunt, seipsum commisit , omnibus modis illi obtemperat, nec aliqua in re jussis illius contradicit, neque vel modice illum deserit, sed perpetuus est in oculis præceptoris, et cibum ac potum reliquamque diætam non aliter exspectat, quam juxta illius definitum præscriptum ; quanto magis qui ad pietatis et sanctimoniæ disciplinam accedentes semel hoc sibi ipsis persuaserunt, quod apud istum præceptorem talem scientiam acquirere valeant, omnem obtemperantiam et exactissimam obedientiam præpositis suis exhibebunt, et non exigent præceptorum rationem, sed opus illorum perficient, nisi forte quantum eos quidquid ad salutem conducat ignorant, honesta et competenti reverentia interrogare et instrui decet! »

col.333 Quod autem S. Benedictus ait in omnibus obedire, caule est intelligendum. Nam primo, quoad peccata, nulla debetur prælatis ea pracipientibus obedientia, ut docent inter alios S. Basilius in Regulis brev. interr. 114, S. Bernardus Serm. 41 de diversis et epistola 7, Petrus Blesensis epist. 151, et S. Theresa in Fundationibus suorum monasteriorum cap. 17.

col.333 Secundo, nec potest abbas monachis quidquam quod non sit in Regula, aut saltem secundum Regulam imperare, nec ei eo casu tenentur fratres obedire. Ita docet Petrus Venerabilis ad S. Bernardum scribens in hæc verba (Lib. i, ep. 28, sub finem) : « Sicut eos qui, oblectamenta mundi fugientes, ejus aspera ob majus meritum discrete amplectuntur, omnino scimus esse laudandos; sic illos qui alios ad id quod non proposuerunt, et quod non expedit, violenter cogere volunt, dicimus non esse prorsus audiendos. » Et S. Bernardus in epistola ad Simonem abbatem S. Nicolai (Epist. 84) : « Invitandi sunt ad arctiorem vitam, non cogendi, quibus utique semel in ordine Cluniacensi præesse consensisti. » Rationem alibi hanc reddit S. doctor (De Præc. et disp. c. 4) : « Non parum prælati præscribitur voluntati, quod is qui profitetur, spondet quidem obedientiam, non tamen omnimodam, sed determinate secundum Regulam, nec aliam quam S. Benedicti, ut oporteat eum qui præest non frena suæ laxare voluntati super subditos, sed præfixam ex Regula sibi scire mensuram, et sic sua demum imperia moderari circa id solum quod rectum esse constiterit, neque quodlibet rectum, sed hoc tantum quod prædictus Pater instituit, aut certe quod sit secundum quod instituit; sic se quippe habet professio : Promitto, non quidem Regulam, sed obedientiam secundum Regulam S. Benedicti, non secundum voluntatem præpositi, » etc.

col.333 Tertio, sicut nihil ultra, ita nihil contra aut citra Regulam abbas jubere potest, v. g., sano manducare carnes, a nocturnis abesse vigiliis, aut aliquid hujusmodi, nec tali fratres tenentur obtemperare mandato : « Ergo nec prælati jussio, inquit iterum S. Bernardus (De Præc. et disp., c. 5), vel prohibitio non prætereat terminos professionis; nec ultra extendi potest, nec contrahi citra : nihil me prælatus prohibeat horum quæ promisi, nec plus exigat quam promisi; vota mea non augeat sine mea voluntate, nec minuat sine certa necessitate. » Ratio est quia « absque necessitate remissio voti non dispensatio, sed prævaricatio est, » ut loquitur idem S. doctor.

col.333 Etiamsi ipse, quod absit , aliter agat.] Obedientes apostoli Petri præcepto : Servi, subditi estote in omni timore dominis, non tantum bonis et modestis, sed etiam discolis : in his enim jus et potestas imperandi residet, a qua nec malis moribus excidunt , nec minus quam boni, Christi in nos vices gerunt : unde apposite ad hunc locum Petrus Damiani (Opusc. 13, c. 20) : « Nolite, ait, de vestrorum priorum perperam forte viventium meritis disputare, et non qua via gradiuntur, sed cujus vice funguntur attendentes, illis in Christo humiliter obedite. »

col.333 Memores illud dominicum præceptum : « Quæ dicunt facite; quæ autem faciunt facere nolite. » Quo respexisse videtur Petrus Blesensis , cum dixit (Epist. 151) : « Si autem vitæ nequioris est abbas; ei tamen ex charitate obedire oportet ; scriptum est enim : Quæ dicunt facite, quæ autem faciunt facere nolite. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.61

p. 87 60. Praeceptis Abbatis in omnibus obedire, etiam si ipse aliter (quod absit) agat, memor illius dominici praecepti : Quae dicunt, facite; quae autem faciunt, facere nolite (Matth., xxiii, 3).

62

Non velle dici sanctum, antequam sit, sed prius esse, quo verius dicatur.

Sich nicht wollen als Heiligen feiern lassen, bevor man es ist; sondern es zuerst werden, um dann mit Recht als solcher zu gelten.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.62

col.334 Non velle dici sanctum antequam sit, sed prius esse quod verius dicatur.] Sanctitatem appetere, bona opera exercere omnes debemus , cum id ante omnia Deus jusserit : Sancti estote, quoniam ego sanctus sum ; at vero velle dici sanctum non est Christianorum, multo minus monachorum, sed paganorum; nisi forte fraternæ charitatis intuitu : « est enim cum utiliter humanas laudes recipimus, inquit S. Bernardus (Serm. 83 de divers.), fraternæ duntaxat charitatis intuitu, et ad salutem eorum qui nobis propterea facilius acquiescunt, » sicut fecit Apostolus, qui prædicationes et revelationes ipse prædicavit : at vero extra causas hujusmodi, qui laudes humanas appetit similis est nudo cuidam, qui laceram et attritam vestem aut quodvis aliud tandem invenire cupit, quo nuditatem et ignominiam contegat, infit S. Dorotheus.

col.334 Quod vero additur, sed prius esse quod verius dicatur, non sic capiendum est, quasi post acquisitam sanctitatem appetere laudes humanas licitum esset ; sed nos voluit prius esse sanctos, ut si quando vel inviti tales prædicemur, verum tunc dicatur.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.62

p. 87 61. Non velle dici sanctum antequam sit, sed prius esse, quo verius dicatur.

63

Præcepta Dei factis quotidie adimplere.

Gottes Gebote tagtäglich im Werke erfüllen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.63

col.334 Præcepta Dei factis quotidie adimplere.] Quid per præcepta Dei hic debeamus intelligere, eleganter explicat Petrus Venerabilis ad S. Bernardum sic scribens (Lib. i, epist. 28) : « Divina mandata dicimus non solum ea quæ per seipsam in carne Divinitas apparens hominibus tradidit, aut ea quæ per apostolos teneri constituit, sive illa quæ ante susceptam carnem per patriarchas vel prophetas mandavit ; sed etiam illa quæ post apostolos viri apostolici, apostolica vestigia secuti, unanimi multorum consensu servari præceperunt : idem enim divinus Spiritus, qui priorum Patrum cordibus se infundens humanæ saluti congruentia per eos dedit præcepta, per hos quoque, qui recentiores videntur, hominum salutem operari salubria jubendo non destitit. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.63

p. 88 62. Praecepta Dei factis quotidie adimplere (Eccli., vi, 37).

p. 88 Les deux premières sentences signalent les moyens pratiques qui répriment le plus efficacement toute mauvaise habitude et assurent à la vie monastique son caractère de gravité. Au lieu de se laisser entraîner à la dissipation et au bavardage, un moine s’applique à l’étude des choses surnaturelles et à la prière. Il lui est recommandé d’aimer les saintes lectures, d’avoir le goût de la parole divine : Beati qui audiunt verbum Dei et custodiunt illud. C’est par l’ouïe que nous vient la foi : fides ex auditu; et peut-être est-ce à dessein que la Règle parle d’audition et non de lecture. Aussi bien, est-ce seulement grâce au terme audire que le cinquante-sixième instrument est mis à la portée de tous, y compris des moines qui ne savaient pas lire. La prière est aisée aux âmes qui vivent en communion constante avec la doctrine de l’Écriture et des saints. On peut croire que N. B. Père s’est souvenu de ce que Sulpice Sévère écrivait de saint Martin : Numquam hora ulla momentumque praeteriit, quo non aut orationi incumberet aut insisteret lectioni; quamquam etiam inter legendum, aut si quid aliud forte agebat, numquam animum ab oratione laxabat (1).

(1) Vita B. Martini, xxvi. P. L., XX, 175-176.

p. 88 A la méditation et à la prière, le moine unira l’esprit de pénitence. Son intimité avec Dieu ne le dispense pas de se rappeler sans cesse qu’il est pécheur. Il remplacera donc la jovialité mondaine par les larmes et le gémissement du cœur ; et, dans la mesure même où cette componction est sincère, il veillera à ne plus commettre les fautes d’autrefois et entreprendra une sérieuse réforme de ses mœurs (2).

(2) Mêmes recommandations dans la Règle attribuée à S. Antoine (xxv, xxx, xliv).

p. 88 Notre vigilance doit porter sur les deux sources du mal qui sont en nous : l’esprit et la chair, car c’est l’homme tout entier qui est blessé. Et il s’en faut que les passions de la chair soient les plus redoutables : celles de l’esprit propre sont plus perfides et méritent bien la haine que réclame saint Benoît. Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere, disait l’Ecclésiastique.

p. 88 C’est pour nous aider à triompher de toutes les modalités de l’égoïsme que le Seigneur a substitué à notre volonté propre sa volonté divine : elle se manifeste par l’intermédiaire d’une autorité créée. N. B. Père nous trace donc tout un programme de perfection et de sécurité, lorsqu’il écrit : « Obéir en toutes choses aux enseignements de l’Abbé, alors même, ce qu’à Dieu ne plaise ! que l’Abbé se démentirait dans ses œuvres, nous rappelant cet enseignement du Seigneur : Ce qu’ils disent, faites-le, mais ce qu’ils font, gardez-vous de le faire ».

p. 89 Saint Benoît nous prémunit ensuite avec esprit contre une tentation assez subtile qui peut naître dans des âmes religieuses. Il ne convient pas de se croire trop tôt parvenu à l’union transformante. Aussi longtemps qu’un moine s’admire et vise à se faire canoniser par ses frères, c’est l’indice non douteux qu’il est encore loin de la sainteté. L’auteur de la Lettre ad Celantiam matronam, qui figure parmi les Lettres de saint Jérôme, donnait le même avertissement à sa correspondante : Cave ne si jejunare aut abstinere coeperis te putes jam esse sanctam (1). Commençons par devenir saints, si nous voulons qu’on nous appelle ainsi avec plus de fondement ; et, dans cette intention, songeons chaque jour à établir une absolue conformité de nos œuvres aux commandements de Dieu.

(1) Epist. CXLVIII, 22. P. L., XXII, 1214.

64

Castitatem amare.

Die Keuschheit lieben.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.64

col.334 Castitatem amare.] Propter summam ejus excellentiam, quæ « Deo nos familiares et, quantum humana natura patitur, similes efficit, » ut loquitur S. Joannes Climacus (Grad. 15), aut saltem angelis ipsis, juxta vulgatam Patrum sententiam, in primis S. Bernardi abbatis, ad Henricum Senonensem episcopum de castitate ita scribentis (Epist. 42) : « Quid castitate decorius, quæ mundum de immundo conceptum semine, de hoste domesticum, angelum denique de homine facit ? Differunt quidem inter se homo pudicus et angelus, sed felicitate, non virtute ; sed et si illius castitas felicior, hujus tamen fortior esse cognoscitur. » Idem sentiebat Petrus Venerabilis , qui in epistola ad Margaritam et Pontiam , neptes suas , sic disserit (Lib. vi, epist. 39) : « Non patientia, non humilitas, non charitas, non quælibet alia virtus soror dicitur angelorum, sed virginitas ; hinc B. Hieronymus : Bene ad virginem angelus mittitur, quia semper angelis est cognata virginitas ; profecto in carne præter carnem vivere, non terrena vita est, sed cœlestis ; unde in carne angelicam gloriam acquirere, majus est meritum quam habere ; esse enim angelum felicitatis est, esse vero virginem virtutis est. » Et infra : « Quid pluribus exsequar laudem castitatis ? Castitas etiam angelum fecit, et qui eam servavit angelus est. »

col.334 Notandum vero S. Benedictum non præcise dixisse virginitatem amare, sed castitatem ; quia paucorum est illa virtus, quam in omni non modo corporis, sed etiam cordis incorruptione reponunt. Et sane S. Basilii, cujus castitatem tantopere commendat S. Gregorius Nazianzenus in orat. funebri ad ejus laudem, dictum fertur : Et mulierem ignoro, et virgo non sum ; et ipse ad Chilonem discipulum scribens ait : « Et quidem flagitium vitavi fornicationis, at munditiæ virginalis florem arcana cordis cogitatione fœdavi. » At vero castus esse etiam post amissam virginitatem nullus non potest.

col.334 Porro quod jubemur amare, summo proinde studio jubemur custodire; in quo plane redarguendus venit error quorumdam, qui, ut scribit Boherius, cum nullibi in Regula de castitate aliquid legant, monachum castitatem haud vovere affirmaverunt, quasi vero monastica professio castitatis, ut paupertatis et obedientiæ votum non includeret. Et nonne nos puderet in castris Christi morantes non caste vivere ? cum in antiquis militum, maxime Romanorum, castris castitas servaretur, ut scribit Bernardus Cassinensis : unde et castri nomen ortum, quod milites in eo degentes castrati viderentur.

col.335 Ad servandum autem pretiosum castitatis thesaurum plurima conferunt, quæ isthic etiam congerere non erit fortassis penitus otiosum. In his recensent imprimis jejunium, otiositatis fugam, novissimorum recordationem, frequentem Eucharistiæ perceptionem, orationem, humilitatem, Dei præsentiam, patientiam, et solitudinem fugamque mulierum : de quibus pauca subjicio.

col.335 Primo ergo, qui incorruptam servare castitatem desiderat, jejunio ante omnia corpus affligere debet, vulgare est enim proverbium : Sine Cerere et Baccho friget Venus ; et econtra. Hinc S. Ambrosius (Lib. i de Pœn.) : « Libido, inquit, gravis ignis est, et ideo non debemus illi alimenta præbere. Luxuriæ pascitur libido conviviis, nutritur deliciis, vino accenditur, ebrietate flammatur. » Et S. Joannes Climac. (Grad. 14) : « Qui servit ventri suo, et interim conatur spiritum luxuriæ vincere, perinde facit atque is qui incendium vult oleo superare. » Quapropter , « Sanctissimi principes monachorum cupientes amputare libidinis causas, victum nobis parcum et tenuem constituerunt ad certam mensuram, quo corpus sustentetur ad necessitatem, et non incrassetur ad libidinem, » ut scribit Trithemius ( Homil. 21 ).

col.335 Jejunii autem nomine cuncta macerationis genera vulgo intelligunt, quibus usi persæpe leguntur sancti, ut fœdos libidinis æstus exstinguerent. Ita monachus quidam omnes ad lucernæ flammam sibi digitos incendisse dicitur, ne libidinis flamma cor suum ardere permitteret (Lib. v de Vit. Pat., libello 5, n. 37). Ita S. Benedictus (S. Greg. l. ii Dialog., c. 2) carnis tentatione afflictus, in spinas et vepres corpus nudum provolvit. Ita S. Bernardus (In ejus Vita l. i, c. 3), quod curiosius feminam aspexisset , stagno gelu constricto collo tenus se immersit. Alii flagellis, ciliciis, vigiliis, chameuniis, ferreis catenis carnis tentationes impugnarunt, et vicerunt. Vide Regulam B. Aelredi ad Virgines, cap. 26 et 27.

col.335 Secundo. Quia non minus castitati quam ipsi animæ inimica est otiositas : « Qui thesaurum magnum in fragili corpore portatis, inquit Trithemius (Homil. 21), otium fugite, semper aliquid boni facite, ut quoties tentator diabolus accesserit, utiliter vos occupatos inveniat. Enimvero qui otiosus est, insidiis patet tentantis ; qui autem occupatur in opere bono, aditum clausit omnem insidiis. » Certe terrere nos debet quod scribit S. Joannes Climacus (Grad. 2) : « Multos vidimus in sæculo præ curis, sollicitudinibus, nugis, vigiliisque, corporis sui furiosam tyrannidem fugisse, qui postquam ad religiosæ quietis et secretæ vitæ silentium se contulerunt, per refractarios corporis motus misere sunt inquinati et polluti. »

col.335 Tertio. Ad tuendam servandamque castitatem plurimum valet novissimorum, maxime inferni meditatio : id quod sordida cogitatione impugnato alicui fratri familiari hac similitudine edocuit quidam senex (Lib. v de Vit. Pat., libello 5, n. 39) : « Mulier quando vult ablactare filium suum, aliquid amarum superungit uberibus suis, et cum venerit infans ex consuetudine lac sugere, sentiens amaritudinem refugit : mitte ergo et tu amaritudinem in cogitatione tua. » Petenti vero fratri quam amaritudinem poneret, respondit cogitationem mortis et tormentorum quæ in futuro sæculo peccatoribus reservantur.

col.335 Quarto. Inter alia servandæ castitatis media, suadent frequentem sacrosanctæ Eucharistiæ perceptionem, ut pote quæ sit frumentum electorum, vinum germinans virgines. « Sedat enim, cum in nobis manet Christus, sævientem membrorum legem, pietatem corroborat, perturbationes animi exstinguit, » inquit S. Cyrillus (Lib. iv in Joan., cap. 17). Unde et S. Bernardus suos alloquens (Serm. in Cœna Domini), « Si quis, ait, vestrum non tam sæpe modo acerbos sentiat iracundiæ motus, invidiæ, luxuriæ, aut cæterorum hujusmodi ; agat gratias corpori et sanguini Domini, quoniam virtus sacramenti operatur in eo. » Vide Cassiani collat. 22, cap. 6.

col.336 Quintam servandæ castitatis rationem suo exemplo edocet Sapientia, cum dixit : Cognovi quod non possim esse continens, nisi Deus det : adii Dominum et deprecatus sum (Sap. viii). Quotiens ergo motum carnis inordinatum senseris, quotiens hostem adesse invisibilem ad nocendum perceperis, mox ad pendentem in cruce Filium Dei confugito. Hortatur etiam Aelredus (In Regul. c. 25) , ut ad B. Virginem Mariam potissimum recurramus.

col.336 Sexto. Castitatem. « Seniores aiunt apprehendi non posse, nisi prius in corde humilitatis fundamenta fuerint collocata, » inquit Cassianus (Lib. vi Instit. c. 18). Et S. Gregorius (Lib. vi Moral. cap. 23) « nullam dicit esse castitatem, quam non commendat humilitas mentis. » Cui concinit illud S. Bernardi (Lib. de Amore Dei, n. 30, tom. III) : « Castitas superba non castitas est, sed ornatum diaboli prostibulum. »

col.336 Septimo. Perfectæ castitatis statum perpetuo tenere poterimus ex Cassiano (Lib. vi Inst., c. 21) : « Si Deum non solum secretorum nostrorum actuum, verum etiam cogitationum cunctarum diurnum pariter nocturnumque inspectorem esse et conscium cogitemus, ac pro omnibus quæ in nostro corde versantur, sicut pro factis et operibus nostris rationem nos ei reddituros esse credamus. »

col.336 Octavo. « Quantum quis in lenitate ac patientia cordis, tantum in corporis puritate proficiet ; quantoque longius iracundiæ propulerit passionem, tanto castitatem tenacius obtinebit : non enim æstus corporis declinabit, nisi qui animi motus ante compresserit, quod apertissime Salvatoris nostri ore laudata beatitudo declarat : Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram. Non ergo aliter nostram possidebimus terram, id est non alias ditioni nostræ rebellis hujus corporis terra subdetur, nisi mens nostra prius fuerit patientiæ levitate fundata, nec poterit adversus carnem suam libidinis bella comprimere, nisi prius armis mansuetudinis instruatur. »

col.336 Denique castitas amans est solitudinis, nec efficacius aut magis præsens adversus omnes carnis impressiones remedium existimaverunt SS. Patres, quam fuga mulierum, ut hostem quasi fugiendo vincamus ; tutam castitatem non credentes hoste præsente. Ita S. Cæsarius (Serm. 293 in append. Serm. S. August.) : Contra libidinis impetum « apprehende fugam, si vis obtinere victoriam ; nec tibi verecundum sit fugere, si castitatis palmam desideras obtinere. Unde, fratres charissimi, ab omnibus Christianis, præcipue tamen clericis, sive monachis indigna et inhonesta familiaritas fugienda est, quia sine ulla dubitatione qui familiaritatem non vult vitare suspectam, cito dilabitur in ruinam. » Et paulo post : « Quod autem libidinem fugiendam esse suggerimus, apostolus Paulus evidenter ostendit, qui cum omnibus vitiis prædicaverit resistendum, dum contra libidinem loqueretur, non dixit resistite, sed fugite fornicationem, ac sic contra reliqua vitia, Deo auxiliante, debemus in præsenti resistere, libidinem vero fugiendo superare, licet alibi in Scripturis divinis legimus : Noli, inquit, in faciem virginis intendere, ne te scandalizet vultus ejus. » Idem docent S. Hieronymus scribens adversus Vigilantium sub finem, et Cassianus lib. vi Institutionum, cap. 5 ; quibus concinit illud Goffridi abbatis Vindocinensis (Lib. iv, ep. 44) : « Ubi inordinatæ sæcularis est assiduitas, diu deesse non creditur grandis iniquitas, maxime in loco in quo sexus femineus habitare permittitur, per quem etiam religiosæ personæ suspectæ habentur. » At constantiores etiam animos terrere debent hæc S. Bernardi verba (Serm. 65 in Cant.) : « Cum femina semper esse, et non cognoscere feminam, nonne plus est quam mortuum suscitare ? » Nec me minus movent, quæ nonnullus ex priscis monachis dicebat (Joan. Moschus in Prato spirit., c. 227) : « Filioli, sal ex aqua est, et si appropinquaverit aquæ, continuo solvitur et deficit ; et monachus similiter ex muliere est ; itaque si appropinquat mulieri, solvitur et ipse, atque in id desinit, ut jam monachus non sit. » Et Petrus Damiani (Opusc. 52, cap. 5) : « In quodam monte Orientis lapides sunt igniferi, qui masculus et femina nuncupantur, et dicuntur pyroboli, qui nimirum cum a se invicem procul sunt, non accenduntur. Si vero femina appropinquatur masculo, protinus ex eis ignis egreditur, ita ut omnia quæ circa montem sunt flammis vaporantibus exurantur. Ab ipsis ergo lapidibus edocemur, ut si consumi libidinis incendio nolumus, muliebris aspectus faciem declinemus, ne de conspecta forma flamma prosiliat, quæ in nobis non montis, sed mentis fruteta pervadat. »

col.337 Nemo ergo jure miretur tantam in priscis monachis feminas vitandi sollicitudinem , ut non solum eis monasterii sui, sed nec oratorii ingressum permitterent, imo nec sui conspectum aut congressum facile concederent.

col.337 Certe prohibitum olim in virorum monasteria feminis aditum passim testantur antiquæ monachorum regulæ : Regula tertia SS. Patrum (Cap. 4), « familiaritatem omnium mulierum, inquit, tam parentum quam extranearum pro custodienda vita, vel cavendis laqueis diaboli ab omnibus monasteriis, vel culturis monachorum ; seu frequentationem monachorum a monasteriis puellarum, sicut regula edocet, prohibere censemus ; neque ulla mulier in interius atrium monasterii ingredi audeat. Quod si cum consilio vel voluntate abbatis monasterium, vel cellulas monachorum quædam fuerit ingressa, merito ipse abbas et nomen abbatis deponat, et inferiorem se omnibus presbyteris recognoscat ; quia talis sancto gregi præponi debet, qui eos immaculatos Deo offerre procuret, non per quaslibet familiaritates diabolo sociare festinet. » S. Basilius (Serm. 1 de Instit. monach.) : « Mulieres a monasteriorum ingressu prorsus arceantur. » S. Cæsarius in Regula ad Monachos cap. 11 : « Mulieres in monasterio nunquam ingrediantur. » Regula S. Ferreoli (Cap. 4) : « Nulla penitus mulier ad monasterium, etiamsi pro dilectione expetere videatur, accedat. Similiter eam etiam religiosis feminis vel puellis, ne qua forte occasio minus intelligentibus relinquatur, accedendi licentiam amputamus : quia non potest habitatio in longum esse secura, inimico proximo et hoste vicino. » Denique Regula Tarnatensis monasterii (Cap. 20) : « Feminæ vestrum non frequentent habitaculum, sed cum pro devotione sua, vel pro amore religionis vestræ expetierint monasterium, non eis concedatur interiores monasterii januas introire ; sed in oratorio, aut in hospitali domo reddatur illis honor et gratia. » Hanc veterum monachorum disciplinam confirmant concilium Turonense i (Cap. 17) his verbis : « Mulier intra septa monasterii nullatenus introire permittatur ; si abbas in hac parte aut præpositus negligens apparuerit qui eam viderit, et non statim ejecerit, excommunicetur. » Concilium Antissiodorense (Can. 26) : « Si quis abbas mulierem in monasterio suo ingredi permiserit, aut festivitates aliquas ibi spectare præceperit , tribus mensibus in alio monasterio recludatur, pane et aqua contentus. » Similiter Romanum sub S. Gregorio (Apud Baron. ann. 601) cavet « ne in servorum Dei recessibus et eorum receptaculis illa popularis conventus præbeatur occasio, vel mulierum fiat novus introitus, quod omnino non expedit animabus eorum. » Idem jubet S. pontifex ad Castorium Ariminensem episcopum scribens (Lib. iv Reg., cap. 43) ; et ad Valentinum abbatem (Ibid. lib. iii, cap. 40), qui feminas in suo admiserat monasterio : « Hujus te præcepti serie, inquit, commonemus, ut neque mulieres in monasterio tuo deinceps qualibet occasione permittas ascendere , neque monachos tuos commatres sibi facere; nam si hoc denuo ad aures nostras pervenerit, sic te severissimæ noveris ultioni subdendum, ut emendationis tuæ qualitate, cæteri sine dubio corrigantur. » In antiqua etiam formula condendi privilegii statuitur (Exstat Sæc. iv Bened., part. i, pag. 744), ut « mulierum accessus intra portas monasterii nullatenus fiat. » His omnibus accedunt civiles imperatorum leges, Justiniani novella 133 : « Non ingredientur omnino neque mulier in monasterio virorum, neque vir in muliebre, vel obtentu memoriæ defuncti illic reconditi, vel ob aliam causam ; et maxime si quis fratrem forte, aut sororem, aut quempiam ex genere conjunctis se in monasterio habere dicat ; monachis etenim cognatio in terra non est, ut pote qui cœlestem vitam affectent. » Quam legem etiam ad defunctos extendit, decernens « ne virum recunduntor in muliebrium monasteriorum sepulcris, neque mulieres in virorum monasteriis seu asceteriis defodiuntor. »

col.338 Dicta hactenus confirmat antiqua monachorum praxis, quos nunquam in monasterio feminas introduxisse constat, ut infinitis prope exemplis demonstrari posset : imo. nonnulli eo progressi sunt, ut nec animalia sexus feminini, puta vaccas, capras, et alia hujusmodi nutriri in monasteriis suis paterentur ; qualis fuit S. Plato Sacundionis monasterii hegumenus, teste Theodoro Studita in ejus Vita n. 23 ; qualis et ipse Theodorus Studita, ut videre est in ejus Testamento, quod refert Baronius ad ann. 826.

col.338 Eamdem disciplinam ultro amplexi sunt posteriores monachorum ordines aliæque religiosæ congregationes. Hanc suis Guigo Carthusiensis prior præscribit his verbis (In stat. c. 21) : « Mulieres, terminos intrare nostros nequaquam sinimus, scientes nec Sapientem, nec Prophetam, nec Judicem, nec hospitem Dei, nec filios, nec ipsum Dei formatum manibus protoplastum potuisse blanditias evadere et fraudes mulierum.... Nec posse hominem aut ignem in sinu abscondere ut vestimenta illius non ardeant, aut ambulare super prunas plantis illæsis, aut picem tangere, nec inquinari. » Et nova Carthusiensium Statuta (Secunda part., c. 6, n. 22) : « Omnibus personis ordinis inhibemus, ne infra domorum nostrarum clausuras, vel clausurarum limitationes fossatis vel signis quibuscunque designatas mulieres ingredi permittant; sed potius quantum poterunt se opponant, et defendant, quantum in eis est , ne intrent ; qui vero culpabiles, vel negligentes fuerint in præmissis, si priores fuerint, sint extra sedes suas ubique in conventu usque ad sequens capitulum generale, in quo etiam clament culpas suas ; alii vero de ordine usque ad idem capitulum sint in disciplina generali, et obedientias, si habent, amittant. » Idem renovant (ii part., c. 20, n. 3) in nova collectione statutorum Parisiis impressa anno 1582, prohibentque auctoritate summorum pontificum Julii II et Pii V, « sub pœnis privationis officiorum quæ in præsentia obtinent, et inhabilitatis in posterum ad illa et ad alia omnia, et suspensionis a divinis ipso facto sine alia declaratione incurrendis. » Nec minus severi videntur Cistercienses, cum in antiquis definitionibus hæc scribunt (Dist. 3, cap. 5) : « Ingressus mulierum intra septa abbatiarum nostrarum omnino interdicitur, nisi super hoc domini papæ privilegium habuerint speciale, excepto quod, cum major ecclesia noviter dedicatur, per novem dies causa devotionis ecclesiam visitare poterunt ; sed nunquam tunc vel alias occasione aliqua intra septa monasterii pernoctare : sicubi contra præsumptum fuerit, discooperiantur altaria, et divinum officium minime in ecclesia celebretur , quandiu ibidem fuerint mulieres : faciens autem, vel consentiens, et procurans per litteras apostolicas, vel quoquo modo, si abbas fuerit, omni feria sexta sit in pane et aqua usque ad sequens capitulum generale, ibidem veniam petiturus, et graviter puniendus ; si vero prior, vel subprior, vel cellerarius fuerit, ab officio deponatur, et tribus diebus uno eorum in pane et aqua peragat levem culpam ; alii vero monachi et conversi pœnam similem sortiantur, et ultimi omnium sint per annum. » Hujus decreti praxim (Exstat in Nomastico Cister., p. 500) saltem aliqua ex parte videre est in capitulo generali Cisterciensis ordinis anni 1205, in quo hæc recitantur : « Abbas de Pontiniaco , qui contra formam ordinis reginam Franciæ cum aliis ejusdem sexus non paucis in suum monasterium introduxit ad audiendum sermonem in capitulo, ad processionem in claustro, ad reficiendum, et pernoctandum duabus noctibus in infirmitorio, sumpta occasione quod ex rescripto domini papæ, et ex permissione domini Cistercii eidem dominæ patebat aditus illius monasterii, cum eo usque procedendum nec dominus papa, nec abbas Cistercii indulserint , sed nec etiam aliquid tale cogitaverint ; et quia tam enorme factum sustinuit in totius ordinis Cisterciensis injuriam ; licet absque omni retractatione depositionem mereretur in instanti, tamen ad instantiam et petitionem domini Remensis, cui negare quidquam nec volumus, nec debemus, et aliorum etiam episcoporum, ei parcitur in præsenti. Verum ne omnino impunita remaneat tanta præsumptio, extra stallum abbatis maneat usque ad Pascha, nec celebret nisi de necessitate sui officii, et sex diebus sit in levi culpa, tribus scilicet diebus in Cistercio, et tribus in Pontiniaco, uno eorum in pane et aqua hinc et inde. » Cassinenses (Cassin. Declar. in Reg. S. B., cap. 53) etiam sub pœna excommunicationis ipso facto incurrendæ prohibent, duci aut recipi intra septa regularia monasterii mulieres, sive laicas, sive religiosas ; Cœlestini (In Const. c. 11, § 3) sub pœna privationis officiorum, perpetuæ inhabilitatis ad illa et alia in posterum obtinenda, et aliis pœnis in canonicis sanctionibus et Rom. pontif. bullis expressis. Denique Constitutiones congregationis montis Oliveti pauca hæc habent (Part. ii, c. 53) : « Mulieres nunquam (inviolabiliter servata bulla Pii V super hoc edita) in monasterium ab abbate admittantur. »

col.339 Porro quæ hactenus a nobis dicta sunt de mulierum in monasteria virorum ingressu prohibito, idem e converso asserendum de viris in cœnobia virginum : illis nimirum interdictum fuisse omnem aditum, ut patet ex supra citata Justiniani novella 133, ex S. Isidoro in lib. ii de Eccl. officiis cap. 15, ex Vita S. Liobæ cap. 1, in quo refertur duo in Angliæ loco, qui dicitur Winbrunno , fuisse cœnobia, virorum unum, feminarum alterum, « quorum ab initio fundationis suæ utrumque ea lege disciplinæ ordinatum est, ut neutrum eorum dispar sexus ingrederetur ; nunquam enim virorum congregationem femina , aut virginum contubernia quisquam virorum intrare permittebatur, exceptis solummodo presbyteris , qui in ecclesias earum ad agenda missarum officia tantum ingredi solebant, et consummata oratione statim ad sua redire. » Et cap. 2, S. Tetta, ejusdem monasterii abbatissa , dicitur « non tantum laicis aut clericis, verum etiam ipsis quoque episcopis in congregationem earum » negasse ingressum , excepto nimirum altaris officio. Idem videre est in privilegio Joannis papæ IV, pro sanctimonialibus cujusdam cœnobii B. Mariæ in Gallia, in quo inter alia summus pontifex vult, ut « episcopus, quem mater spiritalis, paterque monasterii, vel cuncta congregatio voluerit, ad celebranda missarum solemnia in congregatione abbatissæ vel etiam reliquarum juniorum, sacrandi etiam tabulas altaris, in quibus missæ debeant celebrari, habeat facundiam * in eodem monasterio ingrediendi, ad officium scilicet sacerdotalis ministerii, et tales secum ipse pontifex introducat quales vita et religio sancta commendat ; quo peracto officio, nihil contingens, nihilque ambiens per concupiscentiæ stimulum, vel rapinæ pravitatis ingenia, sed gratis per omnia agens, ad propria mox regredi non moretur. » Ubi quod ait : * Tales secum ipse pontifex introducat, etc., intelligendum videtur de aliis altaris ministris, ut colligimus ex Regulis S. Cæsarii ad virgines, c. 33, et S. Donati cap. 55, in quibus hæc lego : « Nullus virorum in secreta parte in monasterio et in oratoriis introeat, exceptis episcopis, provisore et presbytero, diacono, subdiacono et uno vel duobus lectoribus, quos et ætas et vita commendet, qui aliquoties missas facere debeant. Cum vero aut tecta restauranda sunt, aut ostia, vel fenestræ sunt componendæ, aut aliquid hujusmodi reparandum, artifices tantum et servi, ad operandum aliquid, si necessitas exegerit, cum provisore introeant ; sed nec ipsi sine licentia aut permissu matris. » Addit S. Cæsarius cap. 34 : « Matronæ etiam sæculares, vel puellæ, seu reliquæ mulieres, aut viri adhuc in habitu laico similiter introire. prohibeantur. » Quid quod nec medicos virginum monasteria ingredi permittat S. Gregorius papa? Vide conc. Matisconense i, cap. 2, Forojuliense ann. 791, cap. 12, et novissime Tridentinum, sess. 25, de Regul. c. 5.

col.339 * Sic pro copiam, facultatem, nisi malis accusare typographos. Edit.

col.340 Quæ autem ex Regulis S. Cæsarii et sancti Donati, ex privilegio Joannis papæ IV, et ex Vita S. Liobæ modo protulimus, ea non solum probant denegatum prorsus in asceteria virginum viris aditum, sed etiam, quod majus est, in earum oratoria seu ecclesias, quod confirmatur ex concilio Epaonensi anno 517, cap. 38, Arelatensi anno 813, cap. 7, Turonensi iii, eodem anno, cap. 29. Idem vice versa de monachorum ecclesiis asserendum est, in quas nullus omnino mulieribus quibuscunque, etiam religiosis, patebat ingressus, ut colligitur tum ex Regula S. Aureliani ad monachos, cap. 15, quæ feminas sive consanguineas, sive notas, aut alias ad Orationem ingredi non permittit, imo nec viris laicis; ex cap. 14; ex concilio Antissiodorensi can. 26 , quod cavet ne abbas in monasterio mulierem admittat, aut festivitates aliquas ibi spectare præcipiat ; ex concilio Romano , in quo S. Gregorius papa prohibet, ne episcopus missas in cœnobio monachorum celebret, ne forte « in servorum Dei recessibus et eorum receptaculis ulla popularis præbeatur occasio conventus , vel mulierum fiat novus introitus, quod omnino nec expedit animabus eorum ; » ex supra citata Justiniani novella, quæ nequidem ad celebrandum tertium, nonum, quadragesimum, et annuum defunctorum diem, ad monasteria virorum feminis permittit ingressum ; ex Gregorio Turonensi, referente S. Romanum abbatem Condatiscensem, ut mulieribus ad suum sepulcrum, quod Deo revelante noverat miraculis coruscaturum, pateret accessus, voluisse extra propriam ecclesiam sepultura donari, « Non potest fieri, inquiens, ut ego in monasterio sepulcrum habeam, a quo mulierum arcetur accessus. » Atque hic fuit communis ordinis Benedictini usus, generalisque pene omnium monasteriorum nostrorum consuetudo : quod ne quis a nobis gratis confictum esse existimet, quasi singularem quorumdam, et quidem paucorum cœnobiorum praxim, pro generali consuetudine traducere vellemus, rem si non de omnibus, saltem de præcipuis et insignioribus monasteriis certissimis testimoniis demonstrare non erit fortassis ingratum, et utinam aliquando utile!

col.340 Atque ut a monasteriis ab ipso S. P. Benedicto constructis exordium ducamus, quamvis non legamus S. Patrem mulieres ab ingressu ecclesiarum exclusisse, nihilominus tamen cum neque in ejus Vita, neque in ejus Regula hunc illis permisisse scribatur, non levis conjectura est, ejus ecclesias mulieribus penitus inaccessas fuisse : saltem id. sibi persuasisse videntur olim Cistercienses, cum exemplo S. legislatoris oratorii aditum feminis denegarunt, uti ipsi testantur in Exordio parvo Cisterciensi, cap. 12. Conjecturam nostram corroborat supra citatum a nobis S. Gregorii decretum, quo interdicitur episcopis in monachorum ecclesiis missas celebrare, ne forte hac occasione mulierum fieret in eas novus introitus, quæ verba denotant rem ante prorsus inauditam, alioquin non diceretur novus. Certe inaccessam feminis tempore Constantini papæ, hoc est initio sæculi viii, Romanam S. Anastasii ad Aquas Salvias ecclesiam, constat ex actis quæ refert Baronius ad ann. 613, ubi S. martyris reliquiæ extra monasterium in aliam S. Joannis ecclesiam energumenæ liberandæ gratia delatæ dicuntur, eo quod in ipsum monasterium, id est monasterii basilicam , mulier non ingreditur. Sed quidquid sit de monasteriis a S. Benedicto institutis, de eo quod post mortem pretioso corporis sui thesauro ditare dignatus est, Floriacensi scilicet, nulla controversia esse potest, post Adrevaldi testimonium in lib. i Mirac. S. Benedicti, cap. 28, ubi agens de reliquiis SS. Dionysii et Sebastiani Floriacensi monasterio concessis, sic loquitur (Sæc. ii Bened., pag. 384) : « Porro quia antiqua auctoritate sancitum erat feminas extra exteriores portas monasterii haudquaquam transitum introrsus habere, hi qui a longe sanctorum memorias secuti fuerant, ad preces convertuntur, ut permitteretur eis poscentibus causa orationis ecclesiam in qua sanctorum reliquiæ depositæ erant, ingredi, votaque sua persolvere : quod quia adversum erat religioni monasticæ, nullo omnino pacto impetrare valuerunt. Illis vero in prece perdurantibus, cœpere etiam quique nobiliores causa tanti rumoris excitati, ad tam venerabile undequaque confluere spectaculum, junctisque precibus vix extorquere quoquo modo ab abbate et fratribus potuerunt, ut extra portam monasterii, ad occidentalem plagam, in loco nemoribus consito tentorium extendi juberet, quo memoriæ sanctorum certo tempore, hoc est vigilia Dominici diei, deferrentur, » etc. Hæc verba Ex antiqua consuetudine, et quia adversum erat religioni monasticæ, non obiter transcurrenda sunt.

col.341 Eamdem fuisse Castrensis S. Benedicti monasterii Galliæ Narbonensis consuetudinem discimus ex Aimoino lib. ii de Transl. S. Vincentii , c. 4 (Sæc. iv Bened., part. i), ubi refert S. martyris corpus illuc translatum non statim in basilica S. Benedicti fuisse repositum, sed « servandum, inquit, venerandumque in ecclesia almæ Genitricis Dei ante ipsius cœnobii portam collocaverunt, ob devotam maxime feminarum frequentiam, quibus monasterii ipsius aditus ex antiqua Patrum ejusdem loci consuetudine denegatur. » Additque : « Decreverunt tamen novam basilicam in ejus honorem monasterio vicinam exstruere, ad quam utriusque sexus personis devotis liber sit accessus. » Vide ejusdem libri cap. 17.

col.341 Idem institutum in monasteriis a se institutis , qui eodem cum S. legislatore nostro gaudebat nomine, eodemque agebatur spiritu, S. Benedictus abbas Anianensis propagavit, ut colligimus ex anonymi cujusdam sermone (Exstat in append. ad Vit. S. Bened. abb. Ania., sæc. iv, part. i), ubi agens de basilica Anianensis monasterii, hæc dicit : Hic locus « in tanta prioribus habitus est religione , ut mulieribus ad ipsum arceretur accessus , ne quælibet occasio sanctos regularis observantiæ corrumperet mores, » etc. Quem locum ideo referimus , quia cum plurima Anianensi cœnobio monasteria fuerint subdita, haud dubitamus similem in omnibus viguisse disciplinam. Idem judicium ferendum est de cunctis monasteriis a S. Columbano fundatis, aliisque, ad quæ e suis colonias monachorum transmisit, ut pote quem Theodoricus, agente Brunechilde , Luxovio expulit , eo quod sæculares homines in interiora monasterii recusaret admittere , teste Jona in ejus Vita, n. 33 , sive, ut ait anonymus in Vita S. Agili abbatis Resbacensis cap. 7, « eo quod accessum feminarum a præfato monasterio propellebat ; » quamvis postea ejusdem S. Agili gratia, uterque, Theodoricus scilicet et Brunechildis, « testamenta nihilominus de præfato cœnobio regali conscripserunt munificentia , quibus deinceps quiete servi Dei per labentia manerent tempora in divini cultus perseverantia amoto feminarum accessu. » Quam disciplinam servarunt postea usque ad medium sæculum nonum, quo « Hucbertus clericus, Bosonis filius, monasterium in commemoratione B. Petri Luxovio constitutum , cujus claustri aditus mulieribus nunquam patuerat, hostili modo ingressus , cum illicitis mulieribus per aliquot dies remorari non trepidavit ; » qua de re eum arguit Benedictus papa III in epistola ad episcopos in regno Caroli constitutos.

col.342 S. Columbano præiverat S. Joannes Reomensis , qui, ut legimus in ejus Vita, n. 10, nequidem sæculares viros sacris mysteriis interesse sineret , multo minus feminas ; perseveravitque hic ritus, saltem quoad feminas , usque ad secundam S. Joannis translationem , tempore Caroli Magni factam , quo « ipsa rei novitate sexus uterque promiscue ingredi permittebatur ecclesiam, » ut scribit anonymus in historia præfatæ translationis n. 8 (Sæc. i Bened., pag. 635). « Processu vero temporis, addit idem scriptor (Ibidem), ejus loci fratres religioso sancivere consilio atrium cœnobii a frequentia feminarum perpetuo coercere , regulari professioni non integrum fore arbitrantes, muliebri frequenter vel aspectui insuescere, vel alloquio implicari. »

col.342 Haud procul a Reomensi distat Besuense S. Petri cœnobium , quod temporibus Pippini regis Angliæ cujusdam Theodardi uxori non tam custodiendum quam diripiendum traditum cum fuisset, ab ingressu sacrosanctæ basilicæ apostolorum, prohibentibus monachis , aliquandiu temperavit, postea vero audacior facta, temeritatis pœnas divinitus dedit. Auctor Joannes monachus in Chronico Besuensi.

col.342 Consimilis exstitit in Calmeliacensi cœnobio religio, agente potissimum S. Theofredo abbate , ut tradit anonymus in ejus Vita, n. 9 (Sæc. iii Bened., p. i) : « Oratorium tanta honestatis cautela providebat, ut... feminei accessus procul haberent sedem circa templi januam. » Ita etiam monasterii « Garactensis ecclesia sarcophagum cum cineribus almi tenet Pardulfi , quæ ad testimonium illius castissimæ vitæ feminam nullam admittit, » ut scribebat anno 1183 Gaufredus, prior Vosiensis. Hæc in memoriam revocant id quod de S. Fiacrio referunt (Vita S. Fiacr., n. 6, sæc. ii), scilicet « ab illo tempore, quo mulier virum Dei accusavit apud episcopum, mulieres in ejus monasterium, » hoc est monasterii ecclesiam, non intrasse, quod quidem hactenus saltem aliqua ex parte observatur, nulla cancellos sacelli sancti confessoris transgredi impune præsumente.

col.342 Quid de Majori Monasterio dicam ? cujus basilicam feminis penitus inaccessam docet historia translationis S. Gorgonii n. 8 (Sæc. iv Bened., parte i), ubi S. reliquiæ « in aperto extra mœnia monasterii loco pro utriusque sexus concursu ad tempus » delatæ describuntur. Idem de Turonensi S. Martini ecclesia dicendum est, in qua canonici eam quam a monachis acceperant disciplinam aliquandiu , etiam abjectis monasticis institutis retinuerunt, uti apparet ex epistola (Exstat in Spic. tom. II, pag. 375) Leonis papæ septimi ad Hugonem principem et abbatem.

col.342 Stupenda prorsus atque omni admiratione digna videtur hac in re S. Carilefi constantia (S. Siviardus in Vita S. Carilefi, n. 28, sæc. i Bened., p. 649) : cum enim ejus conspectu aliquando frui desiderasset Ultrogoda regina, missis eam ob rem ad S. virum nuntiis, hoc retulit responsi : « Ite, optimi juvenum, et dominæ vestræ hæc mea verba referte. Si quid prævaleo, pro ea exorabo ; certum tamen habeat, quandiu in corpore fuero , faciem me mulieris nequaquam visurum ; neque hoc cœnobium, quod Domino præcipiente construxi , ingressui mulieris unquam patebit. » Quod de ecclesia intelligendum esse manifestum est ex lib. Mirac., n. 12.

col.343 In Landeveneco etiam monasterio idem viguit feminis interdictum, testante S. Winwaloci vita tertia apud Bollandum, in cujus n. 4 hæc leguntur (Boll. 3 Mart.) : « Hujus loci hoc privilegium fuit, ut ex quo tentus est primum a sanctis Dei lege a S. Guingaloeo sancita, femineus illum nunquam temeraret introitus. » Idem de Deensi cœnobio constat ex Ermentario in historia translationis S. Filiberti, ad prædictum monasterium circa medium sæculum nonum factæ (Sæc. iv Bened., part. i), in qua « dubitatur utrum femineus sexus cum cæteris fidelibus admitti debeat, necne, ut pote cujus frequentatio postquam monachi ibi habitare cœperant, nulla omnino exstitisset. Decerniturque saniori consilio quatenus accessus eis communis tribuatur usque ad expletionem unius anni, » inquit Ermentarius n. 30. Vide n. 72.

col.343 Jam vero si gradum faciamus ad nostra Normanniæ et Picardiæ monasteria, idem institutum in præcipuis receptum fuisse non minus constabit , ut in Fontanellensi S. Wandregisili, in Madriacensi S. Leufredi, in Flaviacensi S. Geremari. De Fontanellensi etsi non ita eluceat , tamen non obscure colligitur ex lib. Mir. S. Wandregisili cap. i, in quo mulier ex pago Caletensi ob violatum festi diei S. Wandregisili religionem divinitus punita, « poposcit se flebili cum voce ad S. Mariæ basilicam, quæ vicina erat Fontanellæ cœnobio, ejusque ditionis perduci, » cumque S. confessoris ecclesiam aspexisset sanata est. Utquid enim S. Wandregisili patrocinium rogatura, non ejus in ecclesiam, sed in B. Mariæ vicinam se duci poscit, nisi quia feminis erat inaccessa ? De Madriacensi res citra controversiam esse debet ex Mir. S. Leufredi cap. 4 (Sæc. iii, part. i, p. 593), ubi « femina cæca juxta monasterium adveniens cum cognovisset nullum aditum feminis illuc ingrediendi patere, misit candelam ad memoriam viri Dei per quemdam hominem. » Et in ejus vita n. 6, in loco possessionis suæ oratorium adhuc laicus statuisse dicitur, « ubi nullus introitus nec accessus feminis dabatur. » Similiter de Flaviacensi, in quo S. Geremarus ecclesiam ex jussu angeli construxit, hac conditione, ut « mulieribus nullus unquam ad eam accessus patebit, » inquit Vitæ scriptor, n. 24. Similem disciplinam in suo monasterio instituisse Elizachar abbatem Centulensem auctor est anonymus in lib. i Mir. S. Richarii, n. 4, et Hariulfus in Chron. Centul. lib. iii, cap. 4.

col.343 Sed jam tempus est ut in Belgium pertranseamus. Ibi insigniora haud dubium monasteria censeri debent Elnonense S. Amandi, Sithivense S. Bertini, et Laubiense, in quibus omnibus olim ecclesiæ feminis haudquaquam patebant (Spicil. tom. IV). De Elnonensi luculentum habemus testimonium in Supplemento Milonis de vita S. Amandi cap. 6, ubi S. præsulis corpus translatum dicitur ex S. Petri basilica (Sæc. ii Bened., p. 726) ; « quæ quoniam pro sui parvitate tanti præsulis tumulo visa fuit incongrua, atque etiam secundo sexui propter monachorum habitacula inaccessa , frequenti religiosorum virorum conventu visum est aliam magnitudine præstantem debere ædificari, quæ ex utroque sexu a confluenti illo sufficeret multitudini populari, nimirum extra monasterii ambitum. » De Sithivensi nihilominus constat ex lib. ii Miracul. S. Bertini, cap. 12, a tempore S. Abbatis usque ad annum 938 (Sæc. iii Bened., part. i), quo Adala, Flandriæ comitissa, « cum sæpissime magnis infirmitatibus esset aggravata, desiderare cœpit ut in hoc monasterio ei licentiam monachi darent intrare, ut coram altari S. Bertini pro salute deprecatura liceret se prosternere. » Qua licentia a monachis obtenta, « feria secunda Paschæ introduxerunt eam episcopi in eodem monasterio non sine tremore maximo, quoniam hoc illa prima facere præsumpserat, quod antea reginarum nulla concupiscere vel audebat. » Nec deinceps id permissum est ad sæculum usque decimum quartum. Denique de Laubiensi testatur Folcuinus in libro de Gestis abbatum Laubiensium, cap. 4 (Spicil. tom. VI), in principalem S. Petri basilicam illicitum fuisse, nisi certo tempore, feminis accessum, id quod Folcuini tempore , qui obiit anno 990, adhuc usus obtinebat : quapropter S. Ursmarus aliam in montis verticem, ad quam populus confluere posset, construxit.

col.344 Eamdem in Anglia viguisse consuetudinem, agente præsertim S. Cuthberto, egregio Turgotti testimonio comprobatur in libro ii Historiæ Dunelmensis, cap. 17, in quo sic loquitur : « In nullam pene ecclesiarum quas confessor beatus (S. Cuthbertus) sive ante, sive in tempore fugæ, vel post, sui sacri corporis præsentia illustravit, ulla usque hodie feminis esse constat intrandi licentia. » Deinde causam reddit ; tum subdit : « Omnibus ergo et viris et feminis consentientibus omne suis et in præsenti et post futuris temporibus muliebre interdixit consortium, earumque ab ecclesiæ suæ ingressu penitus amovit introitum. Unde in insula sedis episcopalis ejus facta ecclesia,.... jussit ut illo missas et verbum Dei audituræ mulieres convenirent, ne propius ecclesiæ, in qua ipse cum monachis conversabatur, unquam accederent. Quæ consuetudo usque hodie diligenter observatur, in tantum, ut nisi metus hostilis vel concrematio loci compellat, nec in cœmeteria quidem ipsarum ecclesiarum, ubi ad tempus corpus ejus requieverat, mulieribus introire liceat. » Hæc Turgotius sub finem sæculi xi scribebat. Sed præclara sunt ea quæ de Thorneiensi monasterio refert Guillelmus Malmesburiensis (Lib. iv de Pont. Angl., sub fin.) : « Ibi solitudo ingens ad quietem data monachis, ut eo tenacius hæreant superis, quo castigatius mortales conspicantur. Femina si ibi videtur, monstro habetur ; maribus advenientibus quasi angelis plauditur. Cæterum ibi nullus nisi momentanee conversatur. »

col.344 Quam in Anglia hauserat disciplinam S. Bonifacius, hanc in Germaniam profectus , in monasteriis a se constructis ibidem refudit, ecclesiarum aditu feminis prorsus interdicto, maxime vero in Fuldensi omnium nobilissimo, cujus basilica uni S. Liobæ ob reverentiam S. martyris patebat , ut testatur Rudolfus monachus in Vita S. Liobæ cap. 22 (Sæc. iii Bened., part. ii, pag. 256), his verbis : « Interdum etiam et ad monasterium Fuldensium monachorum causa orationis venire solebat, quod nec prius, nec postea ulli unquam feminarum concedi potuit, quia loco illi, ex quo a monachis habitari cœptus est, femineus negabatur ingressus : tantum autem huic soli concessus est, propter hoc quod S. martyr Bonifacius eam senioribus eorum commendavit, corpusque illius ibi sepeliendum decrevit. » Scribitque Brouverus (Lib. i Antiq. Fuld., c. 8) hoc caput a majoribus tam sancte cultum fuisse, « ut privilegiis a Marino papa sæculo ix abbati Hadamaro , et a Silvestro sæculi x ætate Erkembaldo, et a Joanne Richardo subinde , aliisque ab aliis pontificibus postea concessis, et nominatim insertum sit, et religiose a posteris observatum. » Id quod probat tum de Lotharii regis uxore, cui die S. Pentecostes sacris interesse in primario monasterii templo non licuit ; tum etiam de conjuge Frederici imperatoris, « cui, quia regina in comitatu ejus erat , urbem Fuldam intrare non licuit. » Addit Brouverus emollita semel illa disciplina per Bonifacium papam IX, rogatu Joannis Merlavii abbatis, « anno 1398 templum Fuldense fulmine de cœlo tactum , 7 die Junii conflagrasse, id quod in pœnam violatæ disciplinæ accidisse posteri crediderunt. » Hæc tamen summi pontificis concessio non nisi festum S. Bonifacii aliosque dies festos nonnullos respiciebat, alioqui etiam Trithemii tempore necdum feminis patebat in ecclesia Fuldensi aditus, uti ipse testatur in Vita Rabani.

col.344 Hanc circa templa monachorum religionem omnibus in locis, ut potuit, S. Bonifacius induxit : unde rogatus a B. Altone ecclesiam sui monasterii consecrare (Sæc. iii, part. ii, p. 218), « cum illo adveniens more solito vellet ita consecrare, ut nulla mulier deberet illud intrare, postulavit B. Alto ne tali pacto suum oratorium consecraret. Dixit maxime opus viris sæpius ad opera varia procul egressis, ut uxores eorum domi remanentes orent pro se suisque viris ; cui petitioni consentiens, mox S. Bonifacius ecclesiam quidem consecrando tam feminis quam viris fecit esse communem ; sed fontem quemdam in eodem loco juxta ecclesiam positum ea benedixit ratione ut mulieri nulli liceret ad eum accedere et haurire. »

col.345 His omnibus duo superaddo exempla, unum de Stabulensi monasterio ex lib. Mir. S. Remacli episcopi Trajectensis, cap. 20, in quo mulier contracta ad sancti reliquias adducta dicitur (Sæc. ii, pag. 501), quæ « quia non facile apud nos nisi certa ex causa feminæ admittuntur, ante fores cœnobii deponitur, » inquit anonymus scriptor. Alterum de Andaginensi cœnobio eruitur ex lib. Mirac. S. Hucberti, cap. 6, ubi hæc lego (Sæc. iv, part. i, p. 298) : « Tunc temporis sub venerabili Sevoldo tanta in loco erat religionis reverentia, ut quibusque sæcularibus difficilis esset ibi conveniendi licentia, nullusque ingrediendi aditus concederetur feminis, nisi in annuali festo ipsius pontificis. » Sevoldus porro Andaginense monasterium rexit annis 19 ab an. 836.

col.345 Ex dictis hactenus satis demonstratum puto, non singularem quorumdam, sed generalem pene omnium monasteriorum fuisse consuetudinem feminas a templis monachorum arcendi ; quam in ipso nascentis ordinis sui exordio arripuerunt Carthusienses Cistercienses monachi, retinentque etiam nunc summa cum laude ubique Carthusienses, in ipso vero Cisterciensi cœnobio, aliisque forsitan nonnullis Cistercienses ; nam passim nunc eorum ecclesiæ patent feminis, quas in Pontiniacensi solis Anglicanis mulieribus ob reverentiam. S. Edmundi olim aperiebant, teste Matthæo Parisio ad annum 1250.

col.345 Camaldulenses non modo ecclesiam claudunt feminis, sed nec accessum quidem ad silvam, in qua sita erat, permittunt. « In circuitu autem dictæ eremi (Camaldulensis), inquit Hieronymus monachus Camald. in serm. de S. Romualdo n. 63, est pulcherrima silva lignorum abietum per spatium unius milliaris Italici, quam silvam abietum nulla mulier potest ingredi sub pœna excommunicationis latæ per dominum papam sententiæ. »

col.345 At non modo monasterii aut oratorii introitum feminis olim denegarunt veteres monachi ; sed nec eas etiam ad colloquium admittendas esse censuerunt : unde rogatus aliquando S. Pachomius a quodam, ut filiam energumenam liberaret, respondisse fertur (In ejus Vita cap. 36) : « Non est nobis consuetudo cum mulieribus loqui. » Et S. Carilefus ad missos ab Ultrogotha regina ejus conspectu frui desiderante : « Certum habeat, quandiu in corpore fuero, faciem me mulieris nequaquam visurum (In ejus Vita n. 28, sæc. i). » Et apud Cassianum (Lib. ii, c. 17) : « Hæc est antiquitus Patrum permanens nunc usque sententia.... Omnimodis monachum fugere debere mulieres, et episcopos, etc. » Episcopos quidem propter manuum impositionem ; feminas propter periculum. Sed quia nonnunquam aliud suadet necessitas, tunc quidem non nisi breviter, idque raro cum eis loqui permittit S. Basilius in constitutionibus monasticis cap. 4, et quidem præsente socio ; « solum enim ad solam accedere, inquit, nulla religionis ratio permittit : melius est enim esse duo quam unus ; simul enim et fidelius et tutius res geritur. » Idem decernit Regula S. Ferreoli (Cap. 4) his verbis : « Quemlibet fratrum evidens causa colloquium cum feminis duntaxat honestis habere compulerit, sciente vel permittente abbate, et adhibitis testibus, id est junctis duobus ex fratribus, accipiant licentiam colloquendi ; ita tamen ut abbas causam de qua collocutio exstiterit non ignoret. » Idem etiam sub gravissimis pœnis S. Columbanus (In Pœnitent., n. 31) : « Qui solus cum sola femina, sine personis certis familiariter loquitur, maneat sine cibo, vel duobus diebus in pane et aqua, vel ducentis plagis. » Et S. Fructuosus (In Reg. monast. comm. cap. 15) : « Quod si de supra taxatis quispiam solus cum sola fabulare deprehenditur, centum ictibus extensus publice verberetur ; et qui talia facere præsumit , cum cautione admoneatur. Quod si abusive habuerit monachorum præcepta, et hanc secundo geminaverit culpam, verberatus denuo carceri mancipetur, aut si pœnitere noluerit, foras projiciatur. » Eumdem morem etiam viguisse apud nostros Cluniacenses colligitur ex Joanne monacho in lib. i de Vita S. Odon., n. 36.

col.346 Denique his omnibus addendum est quod inter Patrum Apophthegmata legimus (Tom. I Mon. Eccl. Græc., p. 517) : « Hæc in Sceti consuetudo invaluerat, rat, ut si accessisset mulier ad loquendum fratri, vel alteri necessario suo procul invicem sedentes colloquerentur. » Vide quæ supra retulimus ex mss. Consuetudinibus S. Benigni Divionensis de officio eleemosynarii, p. 124, et in lib. v de Antiq. monachorum Ritibus, de fratribus in viam directis, quæ omnia declarant quam horrerent Patres nostri quarumcunque feminarum vel levissimam conversationem, et quantum nos ab earum colloquio, quod quidem prodesse nihil, obesse plurimum potest timere debeamus. Et utinam æque abhorreamus ac S. Joannes abbas Gorziensis, qui adhuc laicus (In ejus Vita n. 16, sæc. v Bened.) « tantum pudicitiæ virtus mentem ejus totam pervaserat, ut quo forte loco mulierem sedisse conspexerat, nullo pacto, illa recedente, eodem ipse vel fatigabundus succederet. » Sed de his satis, si tamen hac de re satis dici potest. Vide S. Basil. Regulam ex versione Ruffini interrogat. 197 et 198 ; Vitam S. Paterni episcopi n. 9, sæc. ii Bened., pag. 1102 ; et S. Hugonis episcopi Gratianopolit. n. 15, apud Boll. 1 April.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.64

p. 89 63. Castitatem amare (Judith, xv, 11).

65

Nullum odire.

Niemand hassen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.65

col.346 Nullum odire.] Recte enim S. Basilius (Serm. 2 de Instit. mon.) : « Si Deus, ut dicit Joannes, charitas est, necesse est omnino diabolum esse odium. Quemadmodum igitur, qui charitatem habet, is Deum habet ; sic et qui odium habet, diabolum in se ipso nutrit. » Quare de monachis monasterii Alexandriæ narrat Joannes Climacus (Grad. 4), « quod si quis ex illorum contubernio aliorum osor deprehenderetur, hunc pastor in sejunctum ab aliis cœnobium, tanquam reum in exsilium amandabat ; cumque conviciatus esset aliquando quidam frater alteri, ex templo conviciatorem ejici præcepit, dicens non debere duos dæmones esse in cœnobio, unum visibilem , et alterum invisibilem. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.65

p. 89 64. Nullum odire (Lev., xix, 17; Matth., v, 43 sq.).

66

Zelum et

Keine Eifersucht hegen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.66-4.67

col.346 Zelum non habere, invidiam non exercere.] Zelum scilicet amaritudinis malum, qui separat a Deo et ducit ad infernum, de quo cap. 72. Et invidiam, per quam mors intravit in orbem terrarum. Vid. Cass. coll. 18, cap. 17 ; et Regulam S. Ferreoli, cap. 9.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.66-4.67

p. 89 65. Zelum et invidiam non habere (Jac., iii, 14; Gal., v, 19 sq.).

67

invidiam non habere.

Sich von Scheelsucht nicht beherrschen lassen.

68

Contentionem non amare.

Streitereien nicht lieben.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.68

col.346 Contentionem non amare.] « Contentio, ex S. Basilio (Regul. brev. interr. 66), est, quandocunque quis ne altero inferior videatur, facere aliquid studet. » Hanc idem S. doctor tanquam meditationem et viam ad rebellionem, a monasteriis amandari jubet; unde et in pœnis quæ sub ejus nomine exstant inter ejus opera n. 21 (Serm. 2 de Instit. mon.), ista habetur : « Si quis de Scripturis contentiose disputat, careat benedictione. » Et in Regula S. Pachomii (Art. 118) lego : « Si inventus fuerit unus e fratribus aliquid per contentionem agens, vel contradicens majoris imperio, increpabitur juxta mensuram peccati sui. » Quæ totidem verbis exstant in Regula Orientali cap. 14 (Tom. I Mon. Eccl. Græc., pag. 561). Quid ergo ! « Si quis locutus fuerit de qualibet re, aiebat abbas Matoes, ne contendas cum eo ; sed si recte disserit, dic : Etiam ; si vero male, dicito : Tu scis quomodo loquaris; neque concerta cum illo de rebus quas protulit ; atque hæc est humilitas. » Hinc S. Columbanus in Pœnitentiali : « Qui fratri, inquit, aliquid judicanti responderit : Non ita est ut dicis, præter seniores junioribus dicentes simpliciter, suppositione silentii, aut quinquaginta percussionibus (supple plectatur.) Nisi hoc tantum licet coæquali fratri suo, si veracius est aliquid quam ille dicit, et recordatur : Si bene recolis, frater ; et alter hoc audiens non affirmet sermonem suum, sed humiliter dicat : Spero quod tu melius recorderis, ego per oblivionem in verbo excessi, pœnitet me quod male dixi. Ecce verba filiorum Dei.... Cæterum qui se excusaverit, non filius Dei spiritalis, sed Adam carnalis judicetur. Qui si non cito ad portum requiei humilitatis Dominicæ confugerit, nimiarum contradictionum aliis aperiens, in superbia persistens, de libertate sanctæ Ecclesiæ in cellula ob pœnitentiam agendam separetur. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.68

p. 89 66. Contentionem non amare (II Tim., II, 14).

69

Elationem fugere.

Selbsterhebung fliehen

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.69

col.347 Elationem fugere.] Cujus quatuor species enumerat S. Gregorius papa (Lib. xxviii Moral., c. 7) : 1° eorum qui bonum a seipsis habere existimant ; 2° eorum qui bonum quidem sibi datum agnoscunt, sed de suo datum, et pro suis meritis accepisse credunt ; 3° eorum qui se jactant habere quod non habent ; 4° eorum qui despectis cæteris, singulariter videri appetunt habere quod habent.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.69

p. 89 67. Elationem fugere.

70

Seniores venerari.

und die Älteren ehren.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.70, 4.70-4.71

col.347 Seniores venerari.] Seniores vocat non solum decrepitos, sed antiquiores, et primos ordine, dignitate, officio, meritis et virtute, quos omnes venerari jubet. « Veneratio autem seniorum, ex Smaragdo, debet esse in verbis et in factis : in verbis, ut eis pauca et rationabilia verba humiliter loquatur, et cum reverentia : in factis autem, ut illo transeunte junior surgat, illo iterum jubente sedeat, illo loquente audiens taceat, interroganti humiliter respondeat, jubenti obediat, inclinato capite benedictionem petat, et in omnibus, ubi rationabiliter res postulat, junior monachus seniori obediat : » juxta illud Regulæ SS. Pauli et Stephani cap. 3 : « Juniores senioribus sincera subjectione obediant, neque tumenti cervice in quocunque respondeant, aut fastidienti animo et negligente aure imperantibus obedire detrectent, sed unanimiter, et concorditer tam in spiritali opere quam in terreno labore omnes fideli intentione occurrant. »

col.347 Juniores diligere.] Duplici ratione junioribus exhibendam esse dilectionem hic docet Smaragdus : 1° quia fratres, 2° quia senioribus sunt obedientes, eisque humiliter serviunt, scriptum est enim : Servus sensatus sit tibi dilectus quasi anima tua, quasi fratrem sic eum tracta. Hinc Regula SS. Pauli et Stephani (Cap. 2) : « Seniores, inquit, junioribus affectum paternum impendant, et cum imperandi necessarium fuerit, non tumenti animositate et clamosis vocibus, sed fiducialiter, tranquilla simplicitate, et auctoritate bonæ vitæ ad peragendam communem utilitatem quæ fuerint opportuna injungant. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.70

p. 89 68. Seniores venerari (Lev., xix, 32).

71

Juniores diligere.

Die Jüngeren lieben.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.71

p. 89 69. Juniores diligere (I Tim., v, 1) (2).

(2) Weyman a fait remarquer que les instruments 68 et 69 se trouvent dans le Florilegium du compilateur grec Jean de Stobes ou Stobée (III, Περὶ φρονήσεως, 80. Σωσιάδου τῶν ἑπτὰ σοφῶν ὑποθῆκαι) : Πρεσβύτερον αἰδοῦ· νεώτερον διδάσκε. Weyman propose de lire chez saint Benoît dirigere au lieu de diligere; mais Traube et Butler maintiennent la leçon. Stobée, un païen, est probablement contemporain de saint Benoît (fin Ve-VIe siècles). Quant au Sosiadès qui avait recueilli les maximes des Sages, c’est tout ce qu’on sait de lui.

72

In Christi amore pro inimicis orare.

In der Liebe zu Christus für die Feinde beten.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.72

col.347 In Christi amore pro inimicis orare.] Simile aliquid in Regula abbatis Isaiæ legitur (Cap. 49) : « Si dum sederis in cella tua memineris quod aliquis tibi mala fecerit, surge statim, et ora pro illo in corde tuo, ut parcat illi Deus : ita enim passio quam ejus causa pateris evanescit. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.72

p. 89 70. In Christi amore pro inimicis orare (Matth., v, 44).

73

Cum discordante ante solis occasum in pacem redire.

Nach einem Zwiste, noch ehe die Sonne scheidet, Versöhnung suchen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.73

col.347 Cum discordante ante solis occasum in pacem redire.] Hic S. Pater alludit ad illud Apostoli ad Ephes. iv : Sol non occidat super iracundiam vestram. Quem locum tribus modis interpretari possumus. 1° Litteraliter, ut ante materialis solis occasum cum discordantibus in pacem redeamus, ne forte interveniente nocte diabolus, aptum tempus nactus, ea quæ contigerunt magis ac magis inflammet. Atque ita Apostoli locum exponunt S. Ambrosius in psalm. iv ; S. Isidorus Pelusiota lib. ii, epist. 189 ; Evagrius in tom. III Monum. Eccl. Græcæ, pag. 72. 2° Allegorice, per solem intelligendo Christum Dominum verum justitiæ Solem, qui tunc nobis occidere dicitur, cum gratiæ suæ radios in pœnam discordiæ subtrahit. Ita Cassianus lib. viii de Ira, cap. 9. 3° Tropice, solem sumendo pro ratione, « quæ pro eo quod omnes cordis cogitationes discretionesque perlustret, sol merito nuncupatur, ut loquitur Cassianus loco citato. Iræ ergo vitio non exstinguatur, ne, ea occidente, perturbationum tenebræ cum auctore suo diabolo universum cordis nostri occupent sensum. »

col.348 Quocunque sensu sumatur, certe nihil indignius in servo Dei discordia : nam « sicut factus est in pace locus Domini, sic in discordia locum fieri diabolo manifestum est, » ut S. Bernardi verbis utar (Serm. 3 de Dedic. eccl.) : unde et qui monachis leges tradiderunt, nihil antiquius habuisse videntur quam ut dissensiones etiam sub gravissimis pœnis a claustris eliminarent. Ita S. Cæsarius (Regul. ad Monachos , c. 24) : « Si, inquit, forte, ut se habet fragilitas humana, in tantum nefas aliqui de fratribus ausi fuerint diabolo instigante prorumpere, ut... in se invicem convicium mittant, justum est ut legitimam disciplinam accipiant, a quibus regulæ instituta violantur. » Per disciplinam autem intelligit flagellationem. S. Ferreolus (In Reg. c. 39) : « Illos igitur monachos, quos vel unius diei finis discordes invenerit, qui usque ad vesperam lites trahunt, et ante non excludunt odium quam sol cognoscat occasum, qui dicenti. Apostolo per inobedientiam contradicunt, statuimus tandiu abstinentia macerandos, quandiu ad veram se concordiam ultronea satisfactione convertant. » S. Columbanus (In Pœnit.) : « Si quis iracundiam, vel tristitiam , vel invidiam tenet contra fratrem suum , ut tempus tenuerit (id est quandiu servaverit iracundiam), erit pœnitentia ejus in pane et aqua : si vero prima die confessus fuerit, viginti quatuor psalmos. » Scribit etiam S. Joannes Climacus de monachis monasterii Alexandrini (Grad. 4), « quod qui se reconciliari non paterentur, ab mensa tantisper arcebantur, quoad positis odiis amicitiam redintegrarent, aut omnino a contubernio sodalitatis ejiciebantur. » Cassinenses (In Declar. ad cap. 70) vero simultates inter se exercentes, et reconciliari invicem recusantes a divinis suspendunt, officio et gradu privant, ac tandem in simultate pertinaciter remanentes carceri mancipant.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.73

p. 89 71. Cum discordantibus ante solis occasum in pacem redire (Eph., iv, 26).

p. 89 Castitatem amare. C’est le seul endroit de la Règle où il soit fait mention formelle de la chasteté ; peut-être parce que cette vertu est tellement impliquée dans le concept de la vie religieuse qu’il était superflu d’insister. Les anciens législateurs monastiques sont pourtant, d’ordinaire, plus explicites ; et alors qu’au cours de sa Règle saint Benoît se borne à mettre en garde contre les pensées perverses et les désirs de la chair, ses prédécesseurs ne dédaignaient pas d’entrer parfois dans le détail des occasions qu’il faut éviter et des vices qu’il faut punir (1). Aimer la chasteté, dit simplement N. B. Père, comme il a dit plus haut : jejunium amare. Mais, tandis qu’on ne nous demande d’aimer le jeûne que d’un amour d’appréciation et comme une industrie utile, il faut aimer la chasteté pour elle-même et d’une vraie dilection. Chez un prêtre, chez un moine, la chasteté fait partie de la charité ; elle est la délicatesse et la perfection de la charité. Avec elle, l’holocauste est complet, et notre corps lui-même collabore à l’œuvre d’adoration et d’union à Dieu : Obsecro vos ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem (Rom., xii, 1). Et l’Apôtre conseillait l’état de continence parce qu’il est beau et bon, et parce qu’il assure du loisir pour entretenir un commerce assidu avec la Pureté divine, ad id quod honestum est, et quod facultatem praebeat sine impedimento Dominum obsecrandi (I Cor., vii, 35). Dans l’énumération des fruits de l’Esprit, où la charité est première, la chasteté termine et semble tout résumer en elle : Caritas, gaudium, pax..., continentia, castitas (Gal., v, 22-23). L’exercice de la charité, selon saint Thomas, est le plus spontané, parce que, plus que toute autre habitude, la charité a une puissante inclination vers son acte ; et c’est à son trésor que les autres vertus elles-mêmes empruntent leur facilité. La garde de la chasteté devient chose aisée et aimable dès lors qu’elle appartient à la catégorie de la charité. Est-il besoin toujours de lutte héroïque pour demeurer pur loin du monde, avec le contact de Dieu, avec la prière et l’étude, et moyennant une prudence de détail qui se mesure à la valeur du bien que nous voulons sauvegarder?

(1) Cf. Martène, in h, loc.

p. 90 Les sentences soixante-quatrième à soixante et onzième reviennent encore sur la charité fraternelle. Nous n’avons le droit d’entretenir ni éloignement, ni aversion contre qui que ce soit. L’animosité, l’envie, la jalousie sont proscrites. La discussion elle-même est rarement opportune : Contentionem non amare; elationem fugere. Dans les disputes ou controverses un peu vives, il se glisse habituellement une estime exagérée de notre pensée et une préoccupation de la galerie. La discussion est souvent sans fin et en pure perte, parce qu’il s’agit beaucoup moins de principes que de simples contingences.

p. 90 La charité fraternelle connaît jusqu’aux nuances. Dans toute communauté se coudoient des anciens et des jeunes. Les premiers ont l’expérience de l’âge, les seconds ont la vigueur et l’entrain ; les uns aiment le calme, les autres sont remuants ; et il n’est pas très rare qu’ils forment deux groupes à tendances opposées. Le dessein de N. B. Père est de prévenir les rivalités et les petits chagrins, de réunir ces deux âges par une affection mutuelle, de rassembler toutes les âmes autour de l’Abbé et, par lui, auprès de Dieu. On aura donc du respect et de la vénération pour les anciens ; ceux-ci useront envers les plus jeunes d’affection et de condescendance. La même formule est répétée au chapitre LXIII (1).

(1) Seniores, dit en termes gracieux la Règle des SS. Paul et Étienne, junioribus affectum paternum impendant et cum imperandi necessarium fuerit, non tumenti animositate et clamosis vocibus, sed fiducialiter, tranquilla simplicitate et auctoritate bonae vitae ad peragendam communem utilitatem quae fuerint opportuna injungant (c. ii).

p. 91 En dépit de toutes les industries de notre charité, s’il est des frères qui se constituent nos ennemis, la ressource suprême qui nous reste est de prier pour eux, en union avec le Christ qui a suggéré cette maxime de perfection évangélique et l’a lui-même pratiquée sur la croix. Il faut savoir aussi se remettre en bons termes avec ceux qui auraient eu avec nous quelque désaccord. Les réconciliations virtuelles, non formulées, mais impliquées dans notre attitude, suffisent souvent et sont les meilleures. Faisons la paix sur l’heure, ou du moins ante solis occasum; c’est la dernière limite. Même, il vaudrait mieux faire attendre un peu le Seigneur que reculer la réconciliation : Vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum (Matth., v, 24).

74

Et de Dei misericordia nunquam desperare.

Endlich an der Barmherzigkeit Gottes niemals verzweifeln.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.74

col.348 Et de Dei misericordia nunquam desperare.] Apposite omnino S. Benedictus, præmissa pro inimicis oratione et cum discordantibus reconciliatione, dixit de Dei misericordia nunquam desperare : hanc enim haud dubium obtinebunt qui aliis misericordiam impenderint : Beati misericordes, inquit ipsa misericors Veritas, quoniam ipsi misericordiam consequentur. Ut autem de misericordia Dei non desperemus, multæ nos movere possunt rationes, quas videre est apud S. Bernardum in epist. 385, et serm. 38 in Cantica.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.74

p. 91 72. Et de Dei misericordia numquam desperare.

p. 91 Cette recommandation suprême a presque, dans une vie chrétienne, la valeur de la première, à laquelle elle semble faire écho : n’est-ce pas, en effet, aimer Dieu vraiment qu’être assuré toujours de sa tendresse et quoi qu’il advienne : Speravi in misericordia Dei in aeternum et in saeculum saeculi (Ps. li, 10). En faisant de cet instrument le dernier de toute la série, N. B. Père semble nous dire : alors même que vous auriez négligé les autres, ressaisissez votre âme, replacez-vous en face du devoir. Toute faute, toute erreur de détail doit provoquer chez nous un double mouvement : de regret, et aussi de confiance. Le premier est indispensable ; il doit être rapide pourtant, et jamais seul. Ce qu’il y a de plus redoutable dans nos défaillances quotidiennes, c’est peut-être moins la faute elle-même que l’impression d’ennui, de lourdeur, de découragement, de désillusion où elle nous laisse. On avait promis la fidélité parfaite, et voici qu’on a manqué à la perfection de la fidélité ! Le charme est rompu, c’est fini, c’est cassé, comme les larmes bataviques qui s’en vont en poussière dès qu’on en brise la fine pointe. Et jusqu’à la confession prochaine ou bien jusqu’à une secousse de grâce, l’âme demeurera dans la morne contemplation de sa faiblesse.

p. 91 Il est vrai, c’est chose douloureuse de nous heurter toujours à la même pierre, de nous souiller de la même boue ; il serait bien plus doux de s’attacher pour jamais au Seigneur, comme les anges, par un seul acte. Il y a pourtant un bon côté, même dans ces à-coups et ces oscillations perpétuelles. Car enfin, revenir vers Dieu, lorsqu’il y a eu surprise, renouer avec lui, replacer devant lui toute notre âme, c’est l’occasion d’un acte de charité parfaite. Il n’est pas impossible que ces chutes nous aient fait grandir beaucoup. Elles nous invitent en tout cas à plus de vigilance et nous apprennent le peu et le rien que nous sommes. Quelle qu’ait été notre faiblesse, Dieu n’a point changé, ses bras sont toujours ouverts. Souvenons-nous du père de l’enfant prodigue, et du bon Samaritain, et des autres paraboles évangéliques où est fixée, pour l’éternité, l’expression de la miséricorde divine.

75

Ecce hæc sunt instrumenta artis spiritualis:

Siehe, das sind die Werkzeuge der geistlichen Kunst.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.75

col.348 Ecce hæc sunt instrumenta artis spiritualis.] Hactenus instrumenta artis spiritualis S. Pater exposuit ; sed quia opifici non satis est optima reperisse instrumenta, nisi tandem iis ad opus sibi propositum utatur : « ob hoc enim , inquit Cassianus (Collat. i, cap. 7) , quis ferramenta cujuslibet artis instituere sibi ac præparare festinat, non ut ea possideat otiosa, nec ut emolumenti illius fructum, qui speratur ex ipsis, in nuda instrumentorum possessione constituat, sed ut eorum ministerio peritiam finemque illius disciplinæ , cujus hæc adjumenta sunt, efficaciter apprehendat, » ideo nos hac S. Benedictus clausula, ut prædictis instrumentis opus nobis commissum exsequamur, hortatur dicens : « Ecce hæc sunt instrumenta artis spiritualis quæ vobis proposui, propriisque, ut ita dicam, in manibus tradidi. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 4.75-4.78

p. 92 Ecce haec sunt instrumenta artis spiritualis : quae cum fuerint a nobis die noctuque incessabiliter adimpleta, et in die judicii reconsignata, illa merces nobis a Domino recompensabitur, quam ipse promisit : Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus his qui diligunt eum. Officina vero ubi haec omnia diligenter operemur, claustra sunt monasterii, et stabilitas in congregatione.

p. 92 Cette conclusion contient des conditions et une promesse. La promesse, c’est que le Seigneur donnera à son ouvrier le salaire convenu : une récompense que l’œil de l’homme n’a point vue, que son oreille n’a jamais entendu décrire, dont les secrets pressentiments de son cœur n’ont pu lui faire soupçonner le prix (Is., lxiv, 4 ; I Cor., ii, 9). Ce sera Dieu même. Nous achetons Dieu, nous faisons la conquête de la Beauté éternelle au moyen de ces quelques bonnes œuvres ; nous n’aurons pas travaillé en vain ! Encore faut-il travailler et utiliser comme il convient les instruments de l’art spirituel (1). Le Père de famille nous les a confiés tous et en bon état ; il en garde la liste dans sa mémoire infaillible ; il sait ce que chacun d’eux est apte à réaliser ; il exigera de nous des comptes sévères au jour du jugement, lorsque nous les remettrons entre ses mains : in die judicii reconsignata. Saint Benoît fait peut-être allusion à ce qui se passait dans les grandes propriétés romaines où le fermier recevait tous les instruments nécessaires pour mettre une terre en valeur : le maître en gardait un inventaire exact (2). Le labeur qui nous est demandé doit être persévérant et sans négligence : die noctuque incessabiliter adimpleta..., haec omnia diligenter operemur; car l’art spirituel est le plus délicat de tous et ne souffre pas d’ouvriers lâches et capricieux.

(1) Cf. Cassien, Conlat. I, vii.

(2) Varron, De re rustica, l. I, c. xxii. — Columelle, De re rust., l. I, c. viii. Aux chapitres xxxii et xxxv, saint Benoît s’exprime presque dans les mêmes termes que ces auteurs au sujet des outils et ustensiles du monastère.

p. 93 Comme tout métier et tout art, il ne s’exerce bien que dans un atelier spécial, dans un milieu déterminé et approprié. Les meilleurs outils deviennent inutiles, si le métayer est un coureur de grands chemins. Villicus enim..., ambulator esse non debet, nec egredi terminos, nisi ut addiscat aliquam culturam; et hoc si ita in vicino est, ut cito remeare possit (1). De même, aux yeux de N. B. Père, l’œuvre de la perfection religieuse ne se poursuit heureusement qu’à l’intérieur d’un monastère où l’on demeure, au sein d’une famille que l’on ne quitte jamais : claustra monasterii et stabilitas in congregatione. La clôture et la stabilité réalisent notre séparation d’avec le siècle : grâce à la clôture, le monde ne pénètre pas ; grâce à la stabilité, nous n’allons pas vers lui. Jusqu’au sixième siècle, la grande plaie de la vie monastique avait été l’instabilité et le contact avec le monde ; et l’on voit bien que la préoccupation constante de saint Benoît est de réagir contre cette dangereuse coutume (2).

(1) Columelle, loc. cit.

(2) Lire la fin du Prologue, au chapitre premier la protestation contre les gyrovagues, la fin du chapitre liii, les chapitres lviii, lxi, lxvi, lxvii.

p. 93 La stabilité est caractéristique de la Règle bénédictine ; tenons-y comme à un bien de famille. Nous ne sommes libres et heureux que dans notre clôture : aimons-la comme la garantie de notre vocation même. La clôture monastique idéale ne serait-elle pas celle des religieuses? elles ont l’intégrité du privilège. Nous pouvons le leur envier et, au lieu de trouver des motifs de sortir, chercher les moyens de ne sortir pas. Sans doute l’interprétation de la stabilité, comme celle de la pauvreté, appartient à l’Abbé, et c’est l’obéissance filiale qui donne la mesure et le sens des obligations monastiques ; mais nous devons garder au cœur l’amour de la clôture, alors même qu’une obédience régulière nous la fait franchir matériellement. Il est des œuvres extérieures qui demeurent compatibles avec les exigences essentielles de la stabilité ; mais, à mesure que ces œuvres nous retirent davantage des conditions normales de notre vie, il faut pour nous y obliger une intervention de plus en plus formelle et résolue du pouvoir abbatial. Sauf les exceptions nécessaires, et que les supérieurs s’efforcent avec prudence de réduire, nous n’avons pas de titre à intervenir dans les travaux apostoliques, dans les questions sociales, dans la politique. Saint Benoît nous a prescrit seulement de mettre en œuvre, et dans la clôture, les instruments de l’art spirituel.

76

quæ cum fuerint a nobis die noctuque incessabiliter adimpleta, et in die judicii reconsignata, illa merces nobis a Domino recompensabitur, quam ipse promisit:

Handhaben wir sie Tag und Nacht, ohne zu ermüden, und weisen wir sie dann am Tage des Gerichtes wieder vor, dann wird uns jener Lohn vom Herrn ausbezahlt, den er selbst verheißen hat:

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.76, 4.76-4.77

col.348 Quæ cum fuerint a nobis die noctuque incessabiliter adimpleta.] Die noctuque , id est semper, vel, ut exponit Trithemius, prosperitatis et adversitatis tempore.

col.349 Illa merces nobis a Domino recompensabitur, quam ipse promisit, quod oculus non vidit, etc.] O merces ! quis mihi det ocius ea perfrui ? Certe, si ejus intuitu pro viribus in arte spiritali haud enitamur proficere, merito in nos hæc S. Odonis verba retorqueri poterunt (Collat. 3, n. 18). « Omnes qui ad usum hujus vitæ quaslibet artes exercent, sic eas utique gerunt, sicut a magistris didicerunt ; et illis utensilibus utuntur, quæ illi actui cui sunt intenti conveniunt, ut nautæ, sutores, et fabri ; at nos soli monachi instrumenta bonorum operum, quæ S. Benedictus ad percipiendam cœlestem vitam construxit abjicimus ; soli professionis nostræ desertores, lineas, quas per magistros nobis ostendit, nunc ad dextram, nunc ad sinistram transgredimur ; nec bonorum operum instrumentis, sicut a magistris tradita sunt, uti dignamur. »

77

Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quæ præparavit Deus his qui diligunt eum.

„Kein Auge hat es gesehen, kein Ohr gehört, was Gott denen bereitet hat, die ihn lieben“.

78

Officina vero, ubi hæc omnia diligenter operemur, claustra sunt monasterii, et stabilitas in congregatione.

Die Werkstätte aber, wo wir das alles mit emsigem Fleiße wirken sollen, ist das Kloster in seiner Abgeschiedenheit, und beständiges Ausharren im Klosterverband.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 4.78

col.350 Officina autem ubi hæc omnia diligenter operemur.] De hac officina S. Joannes Climacus (Grad. 26) : « Officinam, inquit, fullonicam appellamus religiosum cœnobium, quod sordes animæ, et crassitudinem, et deformitatem dedolat, et abstergit. »

col.350 Claustra sunt monasterii.] Ut non sit necessitas monachis sub pietatis velamine vagandi foras, ut hæc omnia diligenter operentur, cum non expediat animabus eorum.

col.350 Et stabilitas in congregatione.] Id est perseverantia in cœnobio : quibus verbis perstringit levitatem eorum qui de loco ad locum, de monasterio ad monasterium, vel etiam de communi vita transeunt ad solitariam, in qua ex his instrumentis plurima haud valent exerceri.

Lateinischer Text: Ausgabe von Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus 1906, ohne die Bibelverweise in eckigen Klammern und die Anmerkungen des Herausgebers. Übliche Verszählung. · Übersetzung von P. Pius Bihlmeyer OSB († 1931), Bibliothek der Kirchenväter, 1914. Gemeinfreier Text in Frankreich (Art. L123-1 des französischen Gesetzbuchs über geistiges Eigentum). Abschrift und Durchsicht: Abbatia Sancti Petri de Curte. Fehler melden