Abbatia
Sancti Petri
de Curte

La Regla de san Benito

Capítulo 11

Qualiter Dominicis diebus Vigiliæ aganturComo se han de decir los Maitines en los Domingos

Sobre todo el capítulo

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11

col.435 Speciale sacris dominicarum vigiliis caput consecravit S. P. Benedictus. Hoc nimirum decebat noctes illas reverendissimas, ut eas vocat S. Columbanus; hoc postulabat præcipua inter alias hujus diei solemnitas et prærogativa : hæc est enim dies quam fecit Dominus, in qua lætari et exsultare omnes Christi fideles David invitat. « In hac die, inquit Boherius in primo comm., mundus sumpsit exordium, in hac per resurrectionem et mors interitum, et vita accepit principium. Hæc est dies consecrata, dies Domini vocata, dies plena gratia, dies felix, dies chara, dies dulcis, non amara. » De ea pluribus in serm. 167 et 280, in Appendice S. Aug., ubi quanta hac die hominibus beneficia collata sint plene ostenditur, ac proinde quali cum reverentia celebrari debeat.

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 11

p. 176 COMMENT IL FAUT CÉLÉBRER LES VIGILES DU DIMANCHE

1

Dominico die temperius surgatur ad Vigilias,

El Domingo se levantarán algo mas temprano á Maitines:

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.1

col.435 Dominico die temporius surgatur ad vigilias.] Quia solemnius prolixiusque est dominicarum vigiliarum officium , fratres solito citius surgere præcipit S. P. Benedictus, maxime propter brevitatem noctium æstivalium, in quibus, si consueta vigiliis hora celebrarent, matutinas non incipiente luce, uti præscribit Regula, sed clara jam die decantarent. Neque enim omne tempus istud S. Benedicti de maturius surgendo statutum respicit ; sed, si credimus Hildemaro, Bernardo Cassinensi, et Joanni de Turrecremata, solam æstatem. Unde etiam S. Pater postquam præcedenti capite de vigiliis æstatis egit, hoc decretum consequenter edidit, in quo vigiliis eodem tenore subjungit matutinos incipiente luce dicendos, ad quod sufficit hieme octava noctis hora surgere.

col.436 Quantum vero solito temporius fratres surgere debeant S. Pater non aperit; at si mens ejus et intentio attendantur, habita ratione brevitatis aut prolixitatis noctium, ita temperanda accelerandaque est hora surgendi, ut matutini nocturnis vigiliis absque ullo medio intervallo conjungendi, incipiente luce, agantur. In Parisiensi autem S. Germani monasterio ante mediam noctem fratres olim surrexisse colligimus ex Aimonio ejusdem loci monacho in lib. ii Mir. S. Germani, cap. 1, ubi quædam mulier dicitur « permissa in atrio ejusdem ecclesiæ ipsa nocte requiescere ; sed priusquam mediæ noctis spatium transmitteretur, evigilans, quasi quodam medicamine delibuta, per seipsam aggreditur ecclesiam, fratribus jam ex more vigiliarum solemnia celebrantibus. » Quæ quidem verba de aliquo die dominico aut festo intelligi necessario debent, cum aliis diebus non ita cito surgerent. Idem fere de Floriacensi colligitur ex Adelerio in lib. Mir. S. P. Benedicti. In. Centulensi etiam S. Richarii tempore Gervini abbatis piissimi, quidam prior Revenardus nomine, antea infirmus, in festivitate S. Vigoris confessoris, « cum fratribus hora noctis duodecima in nocte intravit in chorum sanus et hilaris, » quemadmodum scribit Joannes de Capella in Vita S. Gervini n. 7 (Boll. 3 Mart.). Hancque olim fuisse communem monasteriorum consuetudinem discimus ex Amalarii Supplemento, in quo hæc habet : « Omnibus enim dominicis Resurrectionis diebus recte a monachis circa mediam noctem surgitur. » Et prius dixerat S. P. Benedictum id accepisse a S. Ambrosio, « cui, inquit, semper consuetudo fuit dominicis diebus ante horam noctis mediam surgere : quod hymnus ejus demonstrat ; Surgamus omnes ocius, Et nocte quæramus pium. » In Cisterciensi vero anni 1429 capitulo generali statutum est ut dominicis festisque diebus una hora citius solito surgatur. Bursfeldenses, qui privatis diebus hora duodecima, hoc est media nocte surgunt, Dominicis festisque 12 lectionum hora undecima aut etiam maturius id præstant ex Cærem. cap. 3. Similiter Casalini dominicis festisque simplicioribus media circiter ante mediam noctem ; in majoribus autem et summis hora undecima præcise ex Cæremoniali ms. cap. 3.

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 11.1-11.5

p. 176 QUALITER DOMINICIS DIEBUS VIGILIAE AGANTUR. — Dominico die temperius surgatur ad Vigilias, in quibus Vigiliis teneatur mensura, id est, modulatis, ut supra disposuimus, sex Psalmis, et Versu, residentibus cunctis disposite et per ordinem in subselliis, legantur in codice, ut supra diximus, quatuor Lectiones cum Responsoriis suis, ubi tantum in Responsorio quarto dicatur a cantante « Gloria » ; quam dum incipit, mox omnes cum reverentia surgant.

p. 176 La liturgie des Vigiles dominicales méritait un chapitre spécial ; cet office est, comme il convient, le plus solennel et le plus complet ; sa distribution interne reste la même toute l’année, sans distinction d’été ni d’hiver, dira saint Benoît. Le dimanche, on se lèvera plus tôt que sur semaine, à raison de la longueur de la Vigile ; et c’est en été surtout qu’il faudra anticiper le réveil, si l’on veut être en mesure de commencer Laudes à l’aurore, incipiente luce. Comme il n’y a pas ce jour-là de travail manuel, les moines peuvent donner davantage à la prière et supporter la fatigue de plus longues veilles.

p. 176 N. B. Père ne revient pas sur les portions préparatoires de l’office. Aux Vigiles du dimanche, dit-il, « on gardera la mesure ». Il ne s’agit pas ici de discrétion, pas davantage de la mesure qui suit, mais bien de celle qui a été précédemment fixée pour le premier nocturne de la Vigile fériale. C’est-à-dire, explique saint Benoît, qu’on « modulera », comme il a été dit plus haut, six psaumes (avec leurs antiennes, naturellement) et le verset. Puis tous s’assiéront sur les bancs, à leur rang et en bon ordre, et les lectures commenceront. Elles se feront au pupitre, sur le livre, et par les frères à tour de rôle, ut supra diximus. Mais il y a, cette fois, quatre leçons avec leurs répons respectifs. C’est au quatrième répons seulement, et non plus au troisième, que le chantre ajoute Gloria et que tous se lèvent aussitôt avec respect. Saint Benoît ne dit pas à quelle source on puisait les leçons, mais il est permis de conjecturer que c’était à l’Écriture, peut-être à l’Ancien Testament.

2

in quibus Vigiliis teneatur mensura; id est, modulatis (ut supra disposuimus) sex Psalmis, et versu, residentibus cunctis disposite et per ordinem in subselliis, legantur in codice (ut supra diximus) quatuor lectiones cum responsoriis suis;

en ellos se observará el método ya ordenado; es á saber, que despues de haber cantado, como queda dispuesto, seis Salmos, y el verso, sentados todos por su órden en sus bancos, se leerán por el libro, como arriba dijimos, cuatro lecciones con sus Responsorios,

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.2

col.437 In quibus vigiliis teneatur mensura.] « Quæ in omnibus habenda est, inquit Nicolaus de Fractura, sine qua nemo recte vivit; unde dantur quidam versus magistrales sculpti in corona regis Franciæ. Sicut in omne quod est, mensuram ponere prodest, Sic sine mensura non stabit regia cura. Et dicitur mensura quasi mentis cura. » Quid autem sit teneatur mensura, exponit dicens :

col.437 Id est modulatis, ut supra disposuimus sex psalmis et versu.] Modulatis, id est suaviter decantatis ; nam, ut ait Smaragdus, « modulatio dicitur dulcedo vel suavitas cantus, quæ fit in modulata canora * vocis; » vel etiam modulatis secundum Bernardum Cassinensem, id est ad antiphonæ tonum decantatis : « Hæc autem modulatio, infit, est quædam modi illatio, quæ habet fieri secundum tonum antiphonæ competentem. » Voluit ergo S. Bernardus ad opus Dei cantum adhiberi, non ad aurium delectationem, sed ad excitandam in suis devotionem. De cantu ecclesiastico hic plura dicendi locus foret; at solum id observare libet quod refert Rabanus (Lib. ii de Instit. Cleric., c. 48) : « Primitiva Ecclesia ita psallebat, ut modico flexu vocis faceret resonare psallentem, ita ut pronuntianti vicinior esset quam psallenti : propter carnales autem, non propter spirituales consuetudo cantandi est instituta, ut qui verbis non compunguntur, suavitate modulaminis moveantur. » De utilitate cantus ecclesiastici vide Joannem Bona, de Divina Psalmodia, cap. 17.

col.437 Residentibus cunctis disposite et per ordinem in subselliis.] « Id est in humilibus sellis, quæ etiam scamna dicuntur, » inquit Boherius. Hic autem Smaragdus aliquam videtur ponere distinctionem inter sedes, cathedras et subsellia, ut sedes sint regum, cathedræ doctorum, subsellia cæterorum hominum.

3

ubi tantum in responsorio quarto dicatur a cantante Gloria, quam dum incipit, mox omnes cum reverentia surgant.

y solo en el cuarto dirá Gloria el que le canta, levantándose todos con reverencia cuando comenzáre.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.3

col.437 In quarto responsorio dicatur Gloria.] In antiquis Germaniæ Consuetudinibus mss. præscribitur, ut « uniuscujusque nocturnæ quartum responsorium post Gloria a capite repetatur, et excelsius cantetur. »

col.437 Quam dum incipit mox omnes cum reverentia surgant.] Quid sit cum reverentia surgere explicat Hildemarus his verbis : « Non debent festinanter surgere, sed honorifice et inclinato capite tandiu debent incurvi sistere quoadusque dicat cantor Spiritui sancto. » Eodem modo Bernardus Cassinensis reverentiam illam explicat de supplicatione et inclinatione, quæ quidem talis esse debet, ut manus super genua poni possint; et « qui plus aut minus fecerit, inquit Hildemarus, debet duci per gradus. » Quid sit duci per gradus diximus alibi.

col.437 * Non video quomodo hæc phrasis explicari possit, nisi forte legatur in modulato canore vocis. Edit.

4

Post quas lectiones sequantur ex ordine alii sex Psalmi cum antiphonis, sicut anteriores, et versus.

Despues de estas lecciones se seguirán por su órden otros seis Salmos con Antifonas y verso, como los primeros,

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.4

col.438 Post quas lectiones sequantur ex ordine alii sex psalmi , etc.] « B. Benedictus ad perfectioris vitæ culmen aspirans, inquit Joannes Belethus (Explic. divini offic., c. 25), sex psalmos in nocturno primo cantari, et quatuor lectiones cum quatuor responsoriis instituit, totidemque in secundo, ut per hoc nobis duplicem vitam, contemplativam et activam , aperte innueret ; nam senarius numerus psalmorum vitam nobis indicat activam, in qua sane conveniens est sex opera misericordiæ exercere, si ad perfectionem vitæ contemplativæ feliciter pervenire velimus, quæ itidem ut per quatuor Evangelia, ita hic per quatuor exprimitur lectiones. »

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 11.4-11.7

p. 177 Post quas Lectiones sequantur ex ordine alii sex Psalmi cum Antiphonis, sicut anteriores, et Versus. Post quos iterum legantur aliae quatuor Lectiones cum Responsoriis suis, ordine quo supra.

p. 177 Le second nocturne suit sans intervalle le premier et débute par le chant de six nouveaux psaumes, pris à la suite dans le Psautier. Ils ont leurs antiennes, comme les précédents, à la différence des psaumes du second nocturne férial, qui sont chantés cum Alleluia. Après le verset, quatre autres leçons avec leurs répons, ordine quo supra, à la manière indiquée plus haut, c’est-à-dire avec un Gloria à la fin du quatrième, tous les moines s’étant levés. Ces leçons sont empruntées probablement aux Pères de l’Église.

5

Post quos iterum legantur alia quatuor lectiones cum responsoriis suis, ordine quo supra.

y se leerán despues otras cuatro lecciones con sus Responsorios por el órden sobredicho.

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 11.5-11.7

p. 177 Post quas iterum dicantur tria Cantica de Prophetis (1), quae instituerit Abbas ; quae Cantica cum « Alleluia » psallantur. Dicto etiam Versu, et benedicente Abbate, legantur aliae quatuor Lectiones de novo Testamento, ordine quo supra.

(1) Saint Benoît a probablement écrit de Prophetarum, de Evangelia (de même aux chap. xii, xiii, xvii). Sic omnes fere codices antiqui : hi erant tituli voluminum S. Scripturarum (D. Butler, op. cit., p. 133).

p. 177 Il y a un troisième nocturne. Mais, afin de ne pas dépasser le nombre sacré des douze psaumes, c’est aux cantiques prophétiques de l’Ancien Testament que N. B. Père demande la matière de la psalmodie. L’Abbé les choisira à son gré, soit parmi tous ceux de la Bible, soit parmi ceux dont les liturgies font usage. Car l’usage de ces cantiques est bien antérieur à saint Benoît, sinon chez les moines, du moins dans beaucoup d’églises d’Orient, dans celles de Milan, de Rome, etc. L’antienne Alleluia accompagne les cantiques ; elle est donc toujours réservée pour le dernier acte de la psalmodie. On dit le verset ; l’Abbé bénit le lecteur, comme il l’a béni deux fois déjà peut-être, au commencement des lectures de chaque nocturne ; puis on lit quatre leçons du Nouveau Testament (Actes ou Épîtres), avec leurs répons et le Gloria au quatrième : ordine quo supra.

6

Post quas dicantur tria cantica de Prophetis, quæ instituerit Abbas; quæ cantica cum Alleluia psallantur.

Despues se dirán tres Cánticos de los Profetas á eleccion del abad, los cuales se cantarán con Alleluia.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.6

col.438 Tria cantica de prophetis, quæ instituerit abbas.] Addit Nicolaus de Fractura cum consilio sui capituli ; quæ cantica tempori aut festivitati quæ celebratur debent congruere : aliquando tamen canticorum loco psalmos decantatos fuisse reperimus. Ita in ms. Consuetudinibus S. Germani a Pratis in festo Dedicationis, ubi pro canticis assignantur psalmi Lætatus sum, Nisi Dominus, et Lauda, Jerusalem. Quid autem differant canticum et psalmus docet S. Isidorus his verbis (Lib. i de Offic. eccl., c. 4) : « Canticum vox humana est; psalmus vero qui canitur ad psalterium. » Vide Joannem Bona, de Divina Psal., cap. 16, § 12.

7

Dicto etiam versu, et benedicente Abbate, legantur aliæ quatuor lectiones de novo Testamento, ordine quo supra.

Dicho tambien el verso, y dada por el abad la bendicion, se leerán otras cuatro lecciones del Nuevo Testamento, como se dijo arriba.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.7

col.438 Dicto versu, et benedicente abbate, legantur aliæ quatuor lectiones de Novo Testamento ordine quo supra.] Non tamen de Evangelio, alioquin fratres stare præciperet.

8

Post quartum autem Responsorium incipiat Abbas hymnum: Te Deum laudamus.

Despues del cuarto Responsorio comenzará el abad el Himno Te Deum laudamus,

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.8

col.438 Incipiat abbas hymnum Te Deum laudamus.] Cujus auctores Ambrosium et Augustinum vulgus facit, dum hic ab illo baptizaretur, sicuti prænotatur in Dacii Chronico, lib. i, cap. 10. Verum cum illud Chronicon stylo Dacii tempora non redoleat, et alioquin falsa plurima contineat, illius fœtus non esse apud eruditos quosque pro certo habetur, ac proinde quæ de composito ab Ambrosio et Augustino hymno Te Deum laudamus narrantur, dubiæ omnino, ne dicam nullius, sunt fidei. Quis autem illius sit auctor hactenus incompertum est. Solus a Smaragdo et aliis quibusdam creditur Ambrosius. Sed in Abbonis abbatis Floriacensis epistola nondum edita tribuitur S. Hilario, ut docuit me, qui ex nostris novæ operum hujus sancti editioni adornandæ laborat.

col.438 Hujus hymni præter S. Benedictum meminere S. Cæsarius in Regula ad monachos, c. 21, et S. Aurelianus in Ordine psalm., qui illum ad matutinas laudes decantari decernunt. Hunc vulgatus Alcuinus in lib. de Offic. per ferias vocat hymnum dominicalem ; forte quia a S. Benedicto et antiquis monachis omnibus omnino dominicis, ne quidem Adventus et Quadragesimæ exceptis, præter communem Ecclesiæ consuetudinem decantaretur : quod cum episcopi in Galliæ et Italiæ conciliis congregati minime probarent, interpellarentque abbates monachosque nonnullos cur in dominicis Adventus et Quadragesimæ Te Deum laudamus ad vigilias psallerent, « responderunt se pro nulla re illud agere, nisi ex B. Benedicti nominatissimi atque excellentissimi Patris præceptione, cujus etiam actus simulque dicta a summo Romanorum pontifice, videlicet Gregorio, haberentur descripta ac laudabiliter roborata. His denique comperti episcopi ** usus monachorum authentico ex more viguit, » quemadmodum scribit Rodulfus Glaber (Lib. iii Hist., cap. 3). Neque tamen id solis S. Benedicti monachis singulare exstitit, cum talem consuetudinem a quibusdam canonicorum ecclesiis observatam fuisse doceat Amalarius in Supplemento ad lib. iv de Divinis Officiis (Tom. II Anal.); qui tamen in libro de Ordine Antiph., cap. 2, dicit, se interrogasse Romanæ Ecclesiæ magistrum, « si canerent per dominicas noctes Te Deum laudamus; » responsumque sibi esse : « Tantum in Natalitiis pontificum Te Deum laudamus canimus. »

col.438 ** Phrasis evidenter mendosa. Quid si legeretur : His compertis usus, etc., voce episcopi abstracta? Edit.

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 11.8-11.10

p. 178 Post quartum autem Responsorium, incipiat Abbas Hymnum « Te Deum laudamus ». Quo dicto, legat Abbas lectionem de Evangelio, cum honore et tremore stantibus omnibus. Qua perlecta, respondeant omnes : « Amen ». Et subsequatur mox Abbas Hymnum « Te decet laus ». Et data benedictione incipiant Matutinos.

p. 178 C’est la solennelle conclusion de l’office de nuit. L’Abbé entonne le Te Deum (1). L’ordre des lectures adopté par saint Benoît était admirable ; c’était en passant par l’Ancien Testament, par les Pères, par les écrits apostoliques, qu’on arrivait finalement à l’Évangile, à la voix même de Notre-Seigneur Jésus-Christ, au point culminant de l’office. Tout le monde était debout, une crainte religieuse planait sur toute l’assistance : cum honore et tremore stantibus omnibus. L’Abbé, parce qu’il tient dans le monastère la place du Christ, lisait lui-même la parole du Christ. Mais, s’il lisait seul, la communauté s’associait à lui dans l’unanime profession de foi par laquelle se terminait la lecture. Des liturgistes pensent que le passage évangélique choisi était celui-là même qui était propre au dimanche ou à la fête et que l’on chantait à la Messe du jour.

(1) Sur l’histoire du Te Deum, voir le travail de D. Cagin, Te Deum ou Illatio?

p. 178 Aussitôt l’Évangile terminé, l’Abbé entonne l’hymne Te decet laus; on la trouve au livre VII des Constitutions Apostoliques. Mais quelle est cette « bénédiction » dont parle ensuite N. B. Père? Nous savons, par des documents tels que les Constitutions Apostoliques et la Peregrinatio Eucheriae, que les principaux offices liturgiques s’achevaient par des litanies et prières pour tous les besoins des fidèles, par une oraison de l’évêque, accompagnée ou suivie de sa bénédiction, enfin par la formule du renvoi. Les textes de saint Benoît rappellent tous ces usages. Parlant de la conclusion des offices, il mentionne tantôt la supplicatio litaniae, id est Kyrie eleison (IX, XIII), les litaniae (XII) ; tantôt simplement la bénédiction (XI) ; tantôt Kyrie eleison et missae sint (XVII) ; tantôt litaniae et Oratio dominica et fiant missae (ibid.) ; pour Complies enfin : Kyrie eleison et benedictio et missae fiant (ibid.) ; au chapitre LXVII, il écrit : Et semper ad orationem ultimam operis Dei commemoratio omnium absentium fiat. N. B. Père fait allusion à des rites connus et ne croit pas nécessaire de préciser davantage. Peut-être entend-il désigner la conclusion tout entière d’un office lorsqu’il rappelle seulement l’un des éléments qui la composent, la litanie, par exemple, ou la bénédiction ; à moins que pour saint Benoît la bénédiction qui termine la Vigile ne soit simplement une collecte, ou un Benedicamus Domino développé (1). Quant au terme missa, il a chez les anciens des significations multiples, encore que très apparentées ensemble : il signifie le congé donné aux fidèles, la formule de ce congé, l’ensemble des prières par lesquelles s’achève une fonction liturgique, l’office canonial lui-même, la Messe enfin. N. B. Père, comme Cassien, prend le mot missae selon des acceptions diverses (2) : tantôt il est synonyme de completum est, tantôt peut-être des prières qui terminent l’office, tantôt enfin du saint sacrifice de la Messe (chap. XXXV, XXXVIII et LX) (3).

(1) D. Placide de Meester émet l’hypothèse que cette bénédiction, comme celle qui précède les lectures, soit une formule de louange, de bénédiction à Dieu, une acclamation analogue à celles par lesquelles, dans le rit grec, débutent certains offices ou qui forment transition entre deux parties d’un même office (L’office décrit dans la Règle bénédictine et l’office grec : Echos d’Orient, 10e année, no 67, novembre 1907, p. 342-344).

(2) Voir D. Calmet, Comment. sur le chap. xvii.

(3) Cf. D. Bäumer, Ein Beitrag zur Erklärung von Litaniae und Missae in capp. 9-17 der heiligen Regel (dans Studien und Mittheilungen aus dem Benedictiner- und dem Cistercienser-Orden, 1886, t. II, p. 285 sq.). — Chez S. Césaire et S. Aurélien missa a encore le sens de lecture, de leçon.

p. 179 Et data benedictione incipiant Matutinos, en ménageant d’ailleurs entre l’office de nuit et le premier office de jour le parvissimum intervallum dont il est parlé au chapitre VIII. Même le dimanche, et en toute saison, les moines peuvent alors sortir un instant, comme le laisse clairement entendre le début du chapitre XIII : Diebus privatis... sexagesimus sextus psalmus dicatur sine Antiphona in directum, subtrahendo modice, sicut in Dominica, ut omnes occurrant ad quinquagesimum.

9

Quo perdicto, legat Abbas lectionem de Evangelio, cum honore et timore stantibus omnibus.

el cual dicho, leerá el mismo abad la leccion del Evangelio, estando todos en pie con reverencia, y temor;

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.9

col.439 Quo perdicto, legat abbas lectionem de evangelio.] Idque cum planeta, orario, duobus candelabris, et thuribulo, ex Hildemaro, et Ruperto l. ii in Regulam S. Benedicti, cap. 7, quem ritum retulimus in l. ii de Antiquis monach. Rit., c. 1. Lectionem etiam S. Evangelii abbati, aut eo absente præpositis per vices committit Magister in Regulæ cap. 46, qua de observatione laudatur Gervinus, abbas Centulensis, ab Hariulfo in Chron. l. iv, c. 26. Multis tamen jam abhinc sæculis usus invaluerat, ut non abbas, sed sacerdos hebdomadarius Evangelium legeret : cujus consuetudinis rationem reddit Smaragdus his verbis : « Dicit enim : Incipiat abbas hymnum, lectionemque Evangelii legat. Tamen non hæc omnes debent valentque facere abbates ; sunt enim qui aut impediente culpa non debent, aut impossibilitate nocente non valent. Igitur sunt abbates qui nec sacerdotis nec levitæ funguntur ministerio, et ideo nec sacrosanctum legere possunt Evangelium ; cantoris non gestant officium, et ideo non possunt Ambrosianum alte boando hymnum incipere, gregem tamen cum superno juvamine possunt gubernare sibi commissum , et propterea eliguntur ad abbatis ministerium peragendum. » An vero ita se res habuerit apud primos vitæ monasticæ patres, aut tempore S. Benedicti, nos latet : constat tamen eos in synaxi frequenter Evangelium legisse, utpote qui privatis diebus unam de Novo Testamento, dominicis et sabbato duas lectiones haberent, nec ita frequentes apud eos essent sacerdotes aut levitæ. An etiam absolute necessaria sit ad legendum in vigiliis Evangelium ordinatio, quæstio esse posset; quam solvit Boherius dicens : « Hæc lectio, quæ fit in vigiliis, potest competere non solum non ordinato, imo et mulieri; » et citat. art. ext. de pœnit. et remiss. cap. Nova et 20, q. 1, Sanctimoniales. Vide 15 c., q. 1.

col.439 Quare autem ad vigilias S. Evangelium legi jusserit S. Pater, declarat S. Hildegardis his verbis : « Dominicis autem diebus, et in aliis solemnitatibus post nocturnos Evangelium legi præcipiens, intelligi vult quod omni tempore, videlicet tam in nocte quam die nuntium Dei audiri, et compleri, et per illud Deo serviri debet; et ut etiam audito Evangelio monachi illius Evangelii recordarentur : Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te; et etiam hoc intendit, ut si quis pro raritate sacerdotum, seu præoccupatione alicujus impedimenti eo die missam habere, vel missæ interesse non poterit, lectum et auditum Evangelium sibi sufficiat. »

col.439 Cum honore et tremore stantibus omnibus.] Hæc verba, cum honore et tremore, possunt referri ad hæc præcedentia, legat abbas lectionem de Evangelio, vel ad subsequentia, stantibus omnibus. Ad priora referunt Hildemarus et Boherius in primo comm. Ad posteriora Bernardus Cassinensis et Nicolaus de Fractura : « Cum honore, inquit Nicolaus, quia omnes debent stare pedibus rectis, et caputiis amotis de capite, dum legitur lectio de Evangelio ; eum tremore, quia cum magno tremore debemus intelligere et audire pœnas et præmia quæ nobis per Evangelium promittuntur. » Boherius econtra : « Cum honore, infit, quia indutus vestimentis sacerdotalibus, quia capite discooperto, quia in pulpito contra altare erecto, et cum lumine et incenso. » Similiter Hildemarus : « Cum planeta, orario, et candelabris duobus, et thuribulo. »

col.439 * Legendum videtur Stantes audiamus, vel saltem sic distinguendum : State, audiamus, etc. Edit.

col.440 Stantibus omnibus.] Juxta antiquam atque ab apostolis traditam consuetudinem, cujus meminit Liturgia S. Marci : « State * audiamus S. Evangelium. » Missa S. Basilii : « Legitur Evangelium stantibus omnibus cum timore et reverentia. » Constitutiones apostolicæ apud Clementem (Lib. ii, cap. 57) : « Cum legitur Evangelium, presbyteri et diaconi, universusque populus magno cum silentio stent. » S. Germani Theoria mystica : « Verbum Dei est, audiamus recti S. Evangelium. » Rodulfus, in Vita Rabani, n. 42 (Sæc. iv, part. ii) : « Cum in ecclesia publice missarum agerentur solemnia, et lectio legeretur Evangelii stantibus omnibus juxta morem cum silentio et reverentia. » Idipsum ab Anastasio papa auctoritate apostolica firmatum scribit Anastasius Bibliothecarius in illius Vita, et Micrologus in lib. de Observ. eccles., c. 9. Exstat hac de re ejus constitutio in Gratiani decreto (De Cons. dist. 1, c. Apostolica) his verbis concepta; « Apostolica auctoritate mandamus, dum sancta Evangelia in ecclesia recitantur, sacerdotes et cæteri omnes præsentes non sedentes, sed venerabiliter curvi in conspectu S. Evangelii stantes, dominica verba attente audiant et fideliter adorent. »

col.440 Hujus ritus rationes esse possunt : 1° honor et reverentia S. Evangelii; 2° quod non deceat alios sedere stante S. Evangelii lectore, « qui sive abbas ipse, sive alius quilibet sacerdos ille sit, Domini nostri Jesu Christi personam gerit, » ut loquitur Rupertus (Lib. ii in Regul. S. B.); 3° ut hac nostri corporis dispositione demonstremus, nos tanquam veros Dei servos ad ejus, quæ proferuntur, exsequenda mandata semper esse paratos.

10

Qua perlecta, respondeant omnes: Amen. Et subsequatur mox Abbas hymnum: Te decet laus: et data benedictione incipiant Matutinos.

y leida, responderán todos Amen. Dirá inmediatamente el abad el Himno Te decet laus; y dada la bendicion, comenzarán las Laudes.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.10

col.440 Qua perlecta, respondeant omnes Amen.] Quæ vox est Hebraica, duplicem habens significationem : unam optantis, id est fiat, quo sensu sumitur ab Ecclesia in fine collectarum ; alteram affirmantis, id est verum est, qua in significatione a S. P. Benedicto usurpatur, « quia, inquit Boherius, omnes debent ad verba Dei attendere, et ea per amen asserere vera esse , ut mens audientis concordet voci docentis. » Unde merito cum Smaragdo possis redarguere eos qui impudenti temeritate S. Patrem insimulare ausi fuerunt, quasi omnino inepte et incongrue amen in fine Evangelii præcepisset dici. Certe in missa Mozarabum in fine Epistolæ, prophetiarum et Evangelii respondetur amen. Sed et Alexander Alensis de eadem praxi ita scribit (De Offic. missæ in iv parte Sum.) : « Perlecto Evangelio, dicunt assistentes Amen, faciat nos Deus perseverare in doctrina Evangelii; alii dicunt Deo gratias, in gratiarum actionem pro beneficio tantæ doctrinæ et tam salutaris. » Et Joannes Belethus, doctor Parisiensis, qui quingentis circiter abhinc annis vivebat (In Explic. divini officii , c. 39) : « Lecto jam Evangelio, quisque debet dicere Amen, vel, ut alii volunt, recitato Evangelio statim dicamus oportet Deo gratias, quemadmodum post quamlibet lectionem sive capitulum ; sed melius est ut dicatur Amen. » Obiter hic referre juvat quod notat Boherius in secundo comm., S. Isidorum, Hispalensem episcopum , in officio missæ instituisse ut ad quamlibet petitionem orationis dominicæ clerus responderet Amen; sed ad hanc, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, responderet Qui es Deus.

col.440 Et subsequatur mox abbas hymnum Te decet laus.] Qui idem esse creditur cum illo qui apud Clementem Romanum in Constitutionibus apostol. exprimitur his verbis (Lib. vii, cap. 49) : Te decet laus, te decet hymnus, te decet gloria, Deum Patrem per Filium in Spiritu sancto in sæcula sæculorum. Amen. Et tamen appellatur Ambrosianus hymnus in lib. i Mir. S. Richarii abbatis, cap. 6, ab auctore antiquo descripto (Sæc. ii Ben.).

col.441 Et data benedictione incipiant matutinos.] Quid sit illa benedictio non consentiunt interpretes. Primo enim Columbanus Uranx significari existimat benedictionem quæ datur cum incipiendo matutinos dicitur, Deus, in adjutorium , quod tum signum crucis formetur per quod benedictio dari consuevit; postea vero ait hac benedictione designari psalmum lxvi, in cujus principio et fine dicitur, Benedicat nos Deus. Quod sine fundamento profertur. Secundo, « Quidam equidem, inquit in secundo comm. Boherius, et etiam Gratianus in canone, voluerunt hanc benedictionem intelligere de illa quæ datur ingredientibus et egredientibus coquinæ officium; sed illa nempe datur finitis matutinis , ut patet infra de septimanariis coquinæ. » Tertio, « Dabatur tunc forsan, addit idem Boherius, benedictio quæ hodie episcopis vel privilegiatis abbatibus est jure specialiter reservata; nam tunc etiam magis erat communis. » Sed huic sententiæ refragatur Bernardus Cassinensis his verbis : « Benedictio non est illa quam pontifices solemniter faciunt, quia cuilibet abbati non competit illam dicere vel dare; sed benedictio illa appellatur oratio, quæ post Evangelium dici consuevit. » Aliud tamen a collecta esse benedictionem videtur indicare Amalarius in Supplemento sic scribens (Tom. II Anal.) : « Benedictio autem quæ post collectam recitante abbate Evangelium dicitur, et sic incipiunt matutinos, ostendit orationes nostras, etc. » Sed vereor ut legendum sit per collectam, non post collectam : nam benedictionis nomine orationem sive collectam intelligendam esse contendunt S. Hildegardis, Bernardus Cassinensis, Nicolaus de Fractura, Boherius in primo comm., Joannes de Turrecremata, Antonius Perez, Theobaldus Artaldus, Nicolaus Bravus, Benedictus Haeftenus, denique Joannes Bona cardinalis, qui mentem suam ita exprimit (De Divin. Psal., cap. 16, § 17) : « Dubitavi sæpius, fateor, quidnam intelligeret B. Pater per benedictionem, quam dari vult antequam laudes incipiantur. Nam omnes monachi collectam currentis officii legunt, post quam immediate subsequuntur laudes. Sed inveni tandem qui nodum solveret Amalarium Fortunatum : Episcopus, inquit (Lib. ii, cap. 9), vel sacerdos dicit, Oremus, ac deinde subsequitur benedictio. Utroque nomine benedictionis et orationis vocatur oratio sacerdotis. De benedictione dicit Apostolus : Si benedixeris spiritu, qui supplet locum idiotæ, quomodo dicit amen super tuam benedictionem, quia nescit quid dicas? Hanc benedictionem vocat Ambrosius orationem, dicens : « Imperitus audiens quod non intelligit, nescit finem orationis, et non respondet amen, id est verum, ut confirmetur benedictio. » Idem paulo post confirmat auctoritate S. Augustini, benedictionem pro oratione usurpantis (De Dono persever., c. 23) : « An quis sacerdotem super fideles Dominum invocantem, si quando dixit, Da illi, Domine, in te perseverare usque in finem, non solum voce ausus est, sed saltem cogitatione reprehendere, ac non potius super talem ejus benedictionem et corde credente, et ore confitente respondit, amen. » Certe ipse S. Pater Benedictus preces et orationes super coquinæ hebdomadarios, infra c. 35, et super lectorem mensæ dicendas, cap. 38, benedictionem appellat (Constit. Mont. Oliv., i part., c. 11). An vero ista benedictio dicenda sit ab abbate S. Pater non exprimit, quare in congregatione montis Oliveti dicitur ab hebdomadario.

11

Qui ordo Vigiliarum omni tempore tam æstatis quam hyemis æqualiter in die Dominico teneatur:

Observaráse este órden en los Maitines del Domingo en todo tiempo, así en invierno, como en el estío,

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.11

col.441 Qui ordo vigiliarum omni tempore tam æstatis quam hiemis æqualiter in die Dominico teneatur.] Quod dicit æqualiter, intelligi debet quoad numerum lectionum, psalmorum, responsoriorum, etc., non vero quoad quantitatem seu morositatem rerum dicendarum, ut exponunt Bernardus Cassinensis et Boherius ; nam licet duodecim dici lectiones tam æstate quam hieme debeant, non tamen ita prolixæ æstate atque hieme.

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 11.11-11.13

p. 179 Qui ordo Vigiliarum omni tempore, tam aestatis quam hiemis, aequaliter in die Dominico teneatur : nisi forte (quod absit) tardius surgatur, quia tunc aliquid de Lectionibus breviandum est, aut Responsoriis. Quod tamen omnino caveatur, ne proveniat. Quod si contigerit, digne inde satisfaciat Deo in oratorio, per cujus evenerit neglectum.

p. 179 Tout est clair, grâce aux explications qui précèdent. La distribution de la Vigile dominicale reste invariable en été comme en hiver. On se lève assez tôt pour que l’office puisse se dérouler avec dignité et intégralement jusqu’au jour ; il doit être achevé avant l’aurore. La quantité des lectures elles-mêmes est déterminée d’avance, au moins d’une façon générale, par la coutume et par la volonté de l’Abbé. Postérieurement à saint Benoît, nous voyons le chantre ou tout autre personnage compétent prévoir ces lectures ; quelques-uns marquent sur le manuscrit le commencement et la fin des leçons au moyen d’une goutte de cire ou par un coup d’ongle ; ou bien le supérieur apprécie lui-même, séance tenante, la mesure qui convient ; puis il impose silence au lecteur par un procédé quelconque, par le Tu autem dont nous avons parlé, voire sono gutturis, comme le faisait Charlemagne (1).

(1) De gestis Caroli Magni, l. I, c. vii. P. L., XCVIII, 1376.

p. 180 N. B. Père ne prévoit qu’une circonstance où il y aurait lieu de retrancher quelque chose à la quantité normale des leçons et des répons, mais non pas de la psalmodie ou des autres pièces : c’est le cas où le signal du lever aurait été donné trop tard (2). Le dimanche obligeant à se lever plus tôt, c’était ce jour-là aussi que l’erreur pouvait le plus facilement se commettre. Mais saint Benoît demande qu’on veille soigneusement à ce qu’un aussi grave désordre ne se produise jamais ; et il astreint à une satisfaction publique, dans l’oratoire, celui dont la négligence aurait frustré le Seigneur d’une part de la prière commune.

(2) Une décision analogue à celle de saint Benoît est indiquée par S. Césaire : Si vero evenerit ut tardius ad vigilias consurgant, singulas paginas, aut quantum Abbatissae visum fuerit, legant; in cujus potestate erit, ut quando signum fecerit, quae legit, sine mora consurgat (Reg. monasterii sanctae Caesariae, Acta SS., Jan. t. I, p. 736). — Selon les Us de Cîteaux, si l’on s’est levé trop tôt, le chantre doit faire prolonger la douzième leçon.

12

nisi forte (quod absit) tardius surgatur, quia tunc aliquid de lectionibus breviandum est, aut responsoriis.

á no ser que (lo que Dios no quiera) por levantarse mas tarde, se vean precisados á cercenar algo de las Lecciones, ó Responsorios;

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.12

col.442 Nisi forte, quod absit, tardius surgant, aliquid de lectionibus breviandum est, aut responsoriis.] Idem fere decernitur in Regula S. Cæsarii ad virgines apud Bollandum (Jan. 12) : « Si vero evenerit ut tardius ad vigilias consurgant, singulas paginas, aut quantum visum fuerit abbatissæ legant, in cujus potestate erit ut, quando signum fecerit, quæ legit sine mora consurgat, ut canonicus missarum numerus possit impleri. » Quæ totidem pene verbis etiam exstant in Regula S. Aureliani in ordine psallendi. Sed sicut lectiones breviabant, si quando tardius surrexissent, ita e converso, cum citius, prolongabant; unde liber Usuum Cisterciensium : « Solet sacrista, cum se viderit temporius quam debuerant surrexisse, cantorem signo præmonere, ut duodecimam lectionem faciat prolongare. » Atque inde facile colligas, lectiones olim sicuti nunc exstant in nostris breviariis distinctas non fuisse; sed neque earum prolixitatem aut brevitatem definitam ; verum proferebatur sacræ Scripturæ, aut alicujus S. Patris codex, in quo continuatim ita legebant, ut ubi unus desivisset, alter legere inciperet. Ita antiquæ Germaniæ Consuetudines mss.: « A calendis Novembris, inquiunt, privatis diebus, ad nocturnos, tres lectiones continuatim agant ex prophetis et cæteris bibliothecæ libris consuetum est : si natalitia SS. supervenerint, non aliud ob id agant. » Ergo Scripturam aliosque bibliothecæ libros continuatim legebant, hoc est sine ulla divisione aut distinctione lectionum , quas ad nutum abbatis terminabant, ut modo legebamus in Regulis S. Cæsarii et S. Aureliani : « Quantum abbati visum fuerit, tantum legatur; quando signum fecerit, qui legit sine mora consurgat. » Quale esset illud signum non declarat. Veteres monachi in Ægypto, qui majores psalmos intercidebant, plausu manus super sedem edito finem cantandi faciebant : « Si quispiam juniorum, inquit Cassianus (Lib. ii, cap. 11), vel pro fervore spiritus, vel pro eo quod necdum institutus est, cœperit modum decantationis excedere, psallentis progressio senioris interciditur plausu, quem dans manu sua in sedili quo sedet, cunctos facit ad orationem consurgere. » Nec dubito quin eodem prorsus modo lectiones terminarent. In regia Caroli Magni basilica lectiones terminabantur ad sonum gutturis ab ipso imperatore prolatum, ut videre est in lib. i de Ecclesiastica Cura Caroli Magni, in cujus cap. 7 hæc leguntur : « Finem vero lectionis sono gutturis designavit (Carolus imperator), ad quem universi ita intente suspensi erant, ut sive finita sententia, sive in media distinctione, sive subdistinctione significaret, nullus sequens superius aut inferius inciperet quantumcunque incongruum initium vel finis videretur. » In plurimis tamen monasteriis usus obtinuerat ut pridie lectiones terminarentur ab uno aliquo cui hæc cura demandata erat, qui singulis indicabat lectoribus quid quantumque quis legere deberet. Hic erat ut plurimum cantor sive armarius : « Lectiones ab armario pridie ante sint terminatæ et correctæ, » inquiunt mss. Consuet. Germaniæ. Et lib. Usuum Cisterc. (Cap. 11) : « Prima dominica Septuagesimæ... incipiatur lectio Genesis, vel aliorum librorum, ut diximus, ibi ubi cantor lectiones vigiliarum usque ad quadragesimam debere finire præviderit. » Et infra (Cap. 16) : « Librum Jeremiæ prophetæ his diebus tam in ecclesia quam in refectorio dividat cantor. » Vide Udal. l. i, c. 1. Finem vero lectionum aut cera apposita, aut ungue codici impresso notabant : « Nullus ad terminum vel ceram apposuit, vel saltem unguibus quantulumcunque signum impressit; sed cuncti omnia quæ legenda erant ita sibi nota facere curaverunt, ut quando inopinato legere juberentur, irreprehensibiles apud eum invenirentur, » inquit præfatus lib. de Cura eccles. Caroli Magni : quæ verba indicant contrariam apud alios consuetudinem.

col.442 Redeo ad S. Benedicti textum, qui non modo lectiones, sed etiam responsoria breviari imperata : quod qui fieri possit, non facile est disserere. Existimat Bernardus Cassinensis breviari posse minus protrahendo, et cum minori nota, aut etiam in directum sine cantu recitando, addens tamen : Qui melius videt, melius dicat. Eadem est sententia Nicolai de Fractura. Censet nihilominus Boherius futurum nihil incommodi, si his in casibus lectionum aut responsoriorum minuatur numerus. Sed refragatur Hildemarus his verbis : « Non attinet ad numerum lectionum brevietur, sed ad quantitatem lectionum, ut quamvis duodecim sint, tamen breviores sint quam debet. » Duodecimum ergo sacratum numerum lectionum retinere voluit S. P. Benedictus, quem etiam olim observabant Ecclesiæ Gallicanæ ut patet ex liturgia Gallic., l. ii, p. 106.

13

Quod tamen omnino caveatur, ne proveniat. Quod si contigerit, digne inde satisfaciat Deo in oratorio, per cujus evenerit neglectum.

pero cúidese mucho de que no suceda. Mas si aconteciere, dé en la misma Iglesia completa satisfaccion á Dios aquel por cuya negligencia hubiere sucedido.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 11.13

col.443 Quod si contigerit, digne inde satisfaciat Deo in oratorio per cujus evenerit neglectum.] Qualis esse debeat illa satisfactio subticuit S. Benedictus , sed eam aperiunt aliquo modo commentatores : « Postquam completum fuerit matutinum, inquit Hildemarus, et postquam exierint, sive intraverint hebdomadarii coquinæ, ille per cujus evenerit neglectum tandiu debet stare incurvum ante altare quoadusque fratres exeant foras. » Et Boherius : « Erit ibi prostratus in terram tandiu, donec arbitrio abbatis fuerit satisfactum; vel non imponet in choro utique psalmum et antiphonam, donec, etc.; vel erit forsan hæc oratorii punitio, quia non stabit in ordine suo in choro, sed in loco in quo aspici valeat ab omnibus confusive. » In ms. libro Usuum Beccensis monasterii decernitur : « Si contigerit ut tam tarde surgatur ad vigilias ut collecta de laudibus possit dici luce diei, debent omnes sacristæ satisfacere ibi in oratorio, ubi beatus jubet Benedictus. Dum dicitur ad laudes Kyrie eleison, prosternantur in choro et jaceant ibi donec dicat sacerdos post collectam Per Dominum. Post hanc satisfactionem non faciant aliam, quam qui facere voluerit, in capitulo debet emendari. » Bernardus Cassinensis et Nicolaus de Fractura existimant hoc in abbatis arbitrio esse relictum. Quidquid sit, certe duo hic dicit S. Benedictus : 1° ut digna sit satisfactio, digne inde satisfaciat, id est secundum gravitatem aut levitatem negligentiæ ; nam cujus major est negligentia, ex Hildemaro non solum ad matutinum, sed etiam ad primam vel tertiam satisfacere debet : cujus minor, ad matutinum duntaxat : gravitas autem negligentiæ, ex eodem Hildemaro, repetitur vel ex temporis prolixitate, quo tardius surrexerunt, vel ex affectu et intentione fratris negligentis ; 2° ut satisfactio fiat in oratorio, « ut quia in omnibus fratribus negligenter agens deliquit, infit Smaragdus, ab omnibus satisfaciens videatur, et pro ejus delicto omnibus Cunctipotentis imploretur misericordia. »

Texto latino: edición de Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, sin las referencias bíblicas entre corchetes ni las notas del editor. Numeración usual de los versículos. · Versión castellana, Barcelona, V. Torras y J. Corominas, 1850 (ortografía de la época). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error