Abbatia
Sancti Petri
de Curte

La Regla de san Benito

Capítulo 33

Si quid debeant Monachi proprium habereSi deben los Monges tener alguna cosa propia

Sobre todo el capítulo

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 33

col.551 Cum ea sit pecuniæ aliarumque rerum temporalium natura, ut picis ad instar vix tangi possint quin hæreant manibus, apposite omnino sanctus Benedictus postquam de cellerario aliisque substantiæ monasterii administris egit, ne forte prætextu administrationis commissæque sibi obedientiæ aliquid sibi proprium vindicare præsumerent, de amputanda a monachis proprietate consequenter tractat : quam hoc capite primum a corde, deinde ab opere, tandem ab ore eliminare conatur. Sibi enim in titulo quasi proponens, si quid debeant monachi proprium habere? respondet :

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 33

p. 278 SI LES MOINES DOIVENT AVOIR QUELQUE CHOSE EN PROPRE (1)

(1) C’est le titre ou plutôt l’interrogation de S. Basile : Si debet habere aliquid proprium, qui inter fratres est? (Reg. contr., xxix.)

1

Præcipue hoc vitium peculiare radicitus amputandum est de Monasterio,

Sobre todo arránquese de raiz del monasterio el vicio de la propiedad:

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 33.1

col.551 Præcipue hoc vitium radicitus amputetur de monasterio.] Radicitus, id est a corde, quod est fons, radix, et origo omnis mali omnisque cupiditatis; « ut nec in intentione, nec in voluntate remaneat aliquid de proprietate, per quod possit ad actum aliquem pullulare, » inquit Bernardus Cassin. Et recte omnino : nam, ut ait Cassianus, « non solum pecuniarum est cavenda possessio, verum etiam voluntas ipsa ab animo penitus extrudenda : non enim tam effectus philargyriæ vitandus est, quam affectus ipsius radicitus amputandus est ; nihil enim proderit pecunias non habere, si voluntas in nobis fuerit possidendi. » Verum non solum voluntas desideriumque habendi, sed etiam vel minimus, in his quæ nobis ad usum conceduntur, affectus resecandus est. Quis enim non irrideat monachos post amplas sæculi divitias abjectas næniis detineri, tantoque his affectu inhærere, quanto, si non majori, avarus thesauris? Et tamen id jam de nonnullis ævi sui monachis deplorabat Cassianus his verbis (Collat. 4, c. 6) : « Nonnullos mundi hujus maximas facultates, et non solum multa auri atque argenti talenta, verum etiam prædiorum magnificentiam contemnentes, post hæc vidimus pro scapello, pro graphio, pro acu, pro calamo commoveri..... Nam et plerumque nonnulli tanto zelo codicem servant, ut eum ne leviter quidem vel contingi ab aliquo patiantur, et inde occasiones impatientiæ ac mortis incurrunt : unde monentur stipendia charitatis ac patientiæ acquirere ; cumque omnes divitias suas pro Christi amore disperserint, pristinum tamen affectum in rebus minimis retentantes, et pro ipsis nonnunquam mobiliter irascentes, veluti qui non habet apostolicam charitatem ex omnibus infructuosi sterilesque inveniuntur. »

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 33.1-33.4

p. 278 Si quid debeant monachi proprium habere. — Praecipue hoc vitium radicitus amputetur de monasterio, ne quis praesumat aliquid dare aut accipere sine jussione Abbatis, neque aliquid habere proprium, nullam omnino rem, neque codicem, neque tabulas, neque graphium, sed nihil omnino : quippe quibus nec corpora sua, nec voluntates licet habere in propria potestate.

p. 278 C’est encore à propos du cellérier et de son office que N. B. Père nous décrit la situation des moines en face des biens de la terre et nous dit sous quelles conditions et dans quelle mesure ils en peuvent user. Avant comme après saint Benoît, la pauvreté a toujours constitué une des trois obligations essentielles de la vie religieuse ; et si N. B. Père ne fait point émettre aux siens les vœux explicites de chasteté et de pauvreté, c’est qu’ils se trouvent renfermés dans la promesse de garder les mœurs et le mode de vie monastiques : conversio morum. Il était admis universellement que le moine est pauvre à raison même de son état ; et c’est ce qui permet à saint Benoît d’entrer comme ex abrupto en matière pour exclure toute propriété personnelle.

p. 278 « Par-dessus tout, qu’on extirpe ce vice du monastère jusqu’à la racine (2) » ; saint Benoît l’appellera plus loin : nequissimum vitium. De telles paroles, qui paraissent d’une énergie extrême et un peu excessive, ne sont pourtant que prudentes. Rien n’est à négliger ici. Sans doute la pauvreté est le côté le plus extérieur de nos engagements religieux : alors que je donne à Dieu ma volonté par l’obéissance et mon corps par la chasteté, il semble que par la pauvreté je ne donne que des biens extérieurs ou les droits qui s’y rattachent. Mais précisément pour ce motif que la pauvreté est plus extérieure, elle est aussi plus menacée : de même que les ouvrages les plus avancés d’une citadelle sont les premiers abordés par l’ennemi. Aussi longtemps que ces ouvrages demeurent intacts et solidement défendus, la forteresse n’a rien à craindre ; s’ils sont enlevés, les portions les plus intimes ne sont plus en sécurité, et parfois on voit se retourner contre la place les ouvrages laborieusement créés pour sa défense. Il est d’expérience que l’apostasie commence presque toujours par une lésion de la pauvreté. Les infidélités se multiplient et la conscience s’endort. On se dit : « C’est si peu de chose ! on me donnerait certainement la permission, si je la demandais ; on ne peut pas faire entrer le Père Abbé dans ces menus détails ; et peut-être ne comprendrait-il pas de quelle utilité me sont ces choses, et combien elles importent à ma santé, à mes études ; tel objet m’a beaucoup servi déjà, il est si commode, j’y suis si accoutumé : il y a prescription ». Lorsque, sous une forme quelconque, la propriété personnelle se reconstitue, nous ne sommes plus chez Dieu, nous sommes chez nous, dans nos meubles ou bien en hôtel garni : nos relations avec Dieu se modifient à l’instant. Il y a mien et tien ; l’égoïsme reparaît, et avec l’égoïsme, les jalousies et les conflits ; nos relations avec le prochain se modifient sur l’heure, elles aussi. Nous rentrons dans les conditions de la vie commune et mondaine, avec, en plus, quelque chose de vulgaire et de vil, avec l’odieux d’une promesse violée.

(2) L’idée comme le mot est de Cassien, Conlat. XVI, vi.

p. 279 Après avoir proscrit en général le vice de propriété, saint Benoît énumère les différents actes de propriété qui sont interdits aux moines : donner, recevoir, détenir (1) ; la réserve sine jussione Abbatis sera expliquée plus loin. Afin de déjouer par avance tous les petits calculs intéressés, d’écarter toutes les interprétations trop larges de la loi, N. B. Père affirme avec force qu’un moine ne saurait avoir en propre absolument rien, nullam omnino rem, pas même les menus objets, pas même les objets qui sont de première nécessité pour ceux qui étudient : un manuscrit, des tablettes, un poinçon à écrire. Toutes ces choses nous sont accordées seulement ad usum, pour un usage non de droit et perpétuel, mais de fait et révocable au gré du supérieur. Et saint Benoît répète encore une fois : sed nihil omnino. Nous retrouverons la même disposition rigoureuse au chapitre LVIII, et la remarque qui suit s’y lit également, quoique moins complète. A dater de leur profession, les moines ne peuvent rien posséder, « puisqu’il ne leur est plus loisible d’avoir en leur pouvoir ni leur corps, ni leur volonté (1) ». Quelle est au juste la pensée de N. B. Père? Voudrait-il insinuer que, puisque le profès a donné sa personne à la religion, il doit lui être beaucoup plus facile de consentir à l’abandon de ses biens, extérieurs à lui, et d’un moindre prix que lui-même? Veut-il noter simplement que la désappropriation doit être bien radicale « puisque le profès ne dispose même plus de son corps, ni de sa volonté »? Il nous semble que les paroles de saint Benoît ont ici une valeur de droit, une portée formelle et topique. Les biens qui, de soi, sont sans attribution ne deviennent nôtres que moyennant deux actes : l’un de notre volonté positive, car nul ne peut être propriétaire malgré lui, et même pour un héritage, l’acceptation est requise ; l’autre de notre corps, qui occupe le bien et l’adjuge, par voie de travail ou par un procédé extérieur quelconque, à la personne même. Si l’un ou l’autre de ces deux éléments fait défaut, et à plus forte raison s’il n’y a ni volonté intérieure, ni occupation extérieure, la propriété n’existe pas. Or, aux yeux de saint Benoît, c’est précisément le cas du moine : il est inhabile à posséder, puisque son corps et sa volonté, instruments nécessaires d’une attribution personnelle, ne lui appartiennent plus.

(1) Nous signalons une fois pour toutes, comme sources de ce chapitre, les documents suivants : S. Pach., Reg., lxxxi, cvi. — S. Orsiesii Doctrina, xxi-xxiii. — Reg. II SS. Patrum, i. — Reg. Orient., xxx-xxxi. — S. Basil., Reg. contr., xxix-xxxi, xcviii-xcix. — S. Aug., Epist. CCXI, 5 (P. L., XXXIII, 960). — Sulp. Sev., Vita B. Martini, x (P. L., XX, 166). — S. Caesar., Reg. ad mon., i-iii, xv, xvi ; Reg. ad virg., passim, — Cass., Inst., IV, xiii.

(1) Qui seipsum et membra sua tradidit in alterius potestatem propter mandatum Domini (S. Basil., Reg. contr., cvi). — Ne sui quidem ipsius esse se dominum vel potestatem habere cognoscat (Cass., Inst., II, iii). — Voir aussi S. Macar., Reg., xxiv, — Nous lisons dans les Constitutiones monast., c. xx (inter opp. S. Basilii. P. G., XXXI, 1393) : Tu autem mortuus es, et toti mundo crucifixus. Rejectis enim terrenis divitiis amplexus es paupertatem; et cum te ipse dicasti Deo, Dei factus es thesaurus... Nihil omnino possidens, nihil habes quod largiaris. Imo etiam cum ipsum corpus obtuleris et de caetero ne illius quidem potestatem habeas, tamquam quod res sit Deo consecrata, tibi eo uti non licet ad humanum usum.

p. 280 Est-ce à dire que la profession rend le religieux radicalement incapable d’acquérir et d’exercer aucun acte de propriété quel qu’il soit? Pour bien saisir la question, il faut se rappeler d’abord que, dans la législation actuelle de l’Église, les vœux sont simples ou solennels. Le vœu simple de pauvreté laisse au religieux la nue propriété de ses biens, mais ne lui abandonne l’administration et le domaine utile que sous la direction de son supérieur : la volonté du moine a besoin d’être habilitée par celle de son Abbé. Avec le vœu solennel, la situation est différente. La solennité du vœu consiste très précisément dans l’intervention même du Souverain Pontife : le vœu est censé émis devant lui, accueilli par lui ; dès lors, il n’est plus dispensable que par lui : puisque le caractère commun de toute cause portée à Rome et dans laquelle Rome est intervenue, même sous forme incidente, est d’être soustraite ipso facto à toute juridiction inférieure. Un profès de vœux solennels perd à la fois la nue propriété et l’administration de ses biens : il peut cependant être habilité par le Saint-Siège à accomplir de véritables actes de propriété, nonobstant son vœu et sans le rompre, comme le prouvent certaines décisions apostoliques du dix-huitième et du dix-neuvième siècle. En certains cas, l’Église a autorisé des religieux à attester sous serment, devant les tribunaux civils, la réalité de leur propriété. Ils ne cessent pas, pour autant, d’être pauvres, puisque, même alors, ils ne sont propriétaires que dans les limites de l’obéissance et par la volonté du Souverain Pontife. Nous ne saurions donc affirmer sans réserve que la profession solennelle entraîne après soi incapacité absolue et définitive de posséder.

p. 281 Aussi bien, même sans faire intervenir dans le débat les cas extraordinaires et les dispenses, il est exact et il est prudent de soutenir que, d’une façon générale, le profès de vœux solennels demeure toujours capable d’acquérir réellement, que l'animus domini peut exister réellement en lui. Le court axiome canonique qui règle la question nous le dit deux fois : Quod monachus acquirit, monasterio acquirit. Il acquiert, et il acquiert pour le monastère : par son travail, par donation, par héritage, par succession. Il est incapable d’acquérir pour lui in proprietate : mais il acquiert pour le monastère auquel il appartient. Son union, son incorporation au monastère est à ce point parfaite, que, sauf affectation définie en temps utile, le monastère hérite aussitôt de tous les biens qui viennent aux mains du moine. Il ne faudrait pas considérer comme condition idéale de l’ordre monastique le système de la « mort civile », qui s’est introduit en France au cours du quinzième siècle. Les religieux étaient comme rayés du nombre des vivants aux points de vue actif et passif ; tout legs, au lieu de passer à eux et au monastère, allait de droit à leurs héritiers. C’était une iniquité, une précaution abusive contre l’extension exagérée de la mainmorte, une disposition socialiste supprimant la propriété par voie d’autorité publique, un prélude à la spoliation du dix-huitième siècle. On a cru reconnaître dans les lois de Justinien la théorie de la « mort civile » (1) ; mais une lecture attentive montre que ces lois sanctionnent au contraire l’attribution au monastère des biens du religieux et autorisent même le testament en certains cas. Saint Grégoire le Grand (2) a cité ces lois et s’est appuyé sur leurs décisions en ce qu’elles avaient de chrétien et d’équitable ; rien ne prouve qu’il ait voulu leur conférer une autorité ecclésiastique.

(1) Ingressi monasteria, ipso ingressu se suaque dedicant Deo; nec ergo de his testantur, utpote nec domini rerum. — Si qua mulier aut vir, liberis non exstantibus, monasticam vitam elegerit et monasterium intraverit, monasterio quod intravit, res ejus competere jubemus (Codex Justiniani, l. I, tit. II, in authent. de monachis; — in authent. de sanctiss. episcopis. Paris, 1550, col. 43, 45). Cf. Ant. Perez, Praelectiones in XII libros Codicis Justin., t. I, p. 3 sq.

(2) Epist., l. IV, Ep. VI ; l. IX, Ep. VII, Ep. CXIV. P. L., LXXVII, 672-673, 945-947, 1044-1045. Voir l’édition Ewold et Hartmann, M. G. H. : Epist., t. I, p. 237-238 ; t. II, p. 185-186, 215-216.

2

ne quis præsumat aliquid dare aut accipere sine jussione Abbatis,

ninguno se atreva á dar, ni recibir cosa alguna sin licencia del abad,

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 33.2-33.3

col.553 Ne quis præsumat aliquid dare aut accipere sine jussione abbatis, neque aliquid habere proprium.] Tria hic prohibet S. legislator. Primum aliquid sine jussione abbatis cuiquam dare : id quod, ne falsa pietas deciperet, etiam erga pauperes intelligendum esse docet illud S. Isidori (Cap. 5) : « Non est præsumendum sine conscientia abbatis egenis vel quibuslibet conferre de eo quod regulari dispensatione noscitur monachus possidere. » Imo nec de his quæ ab abbate pauperibus eroganda constituta sunt, ex Regula S. Basilii (Regul. brev., interrog. 87) : « Dare aut accipere etiam secundum mandatum non est cujuslibet, sed illius cui commissum est cum approbatione munus dispensandi. Proinde hic erit qui sive vetus, sive novum (vestimentum) habita ratione temporis cujusque dabit et accipiet. » Et alibi interrogatus (Interrog. 100) « venientes ad ostium, et petentes quomodo dimittemus, et si debet unusquisque porrigere panem, vel quodcunque aliud, aut oportet ad eum qui præest pertinere, » respondet : « Is cui dispensatio credita est cum consideratione debet hoc facere. Si quis autem præter illius voluntatem facere hoc præsumit, tanquam inquietus et indisciplinatus confundatur, usquequo discat loci sui ordinem custodire, secundum quod Apostolus dixit : unusquisque in quo vocatus est in eo permaneat. »

col.553 Porro hoc nomine S. Pater vetat non solum quidquam dare; sed et permutare, aut mutuo commodare; idque juxta priscorum monachorum disciplinam, quam videre est in Regula S. Pachomii : « Mutare de his quæ a præposito acceperit cum altero nemo audebit, nec accipiet melius, et dabit deterius aut econtrario dans melius, deterius accipiet. » In Pœnis incerti auctoris apud S. Basilium (Art. 58. Idem habetur in Reg. Orient c. 9) : « Si quis permutet aliquid cum aliquo, aut quid largiatur præter voluntatem archimandritæ, careat benedictione. « In Regula Tarnatensi : « Nihil de his quæ perceperit ei sit licitum commutare, nec pro abjectiore viliora, nec pro commodo meliora; sed qualiacunque fuerint attributa, cum gratiarum actione suo tantum usui vindicabit. » In Regula S. Isidori : « Cum alio quoque fratre quippiam commutare, nisi abbas vel præpositus jusserit, nulli licebit. » Et in Regula Cujusdam ad virgines (Cap. 17) : « Ea quæ sibi fuerint ab abbatissa commendata, id est necessitatem præsentem, aut in vestimento, aut in qualibet re, nihil exinde aut dare aut commodare cuiquam præsumat, nisi tantum ab abbatissa illi fuerit ordinatum. » In rebus tamen minoris momenti possunt fratres sibi invicem commodare, verbi gratia, acum, cultellum , tabulas, etc. hujusmodi , quemadmodum docet Hildemarus.

col.553 Secundo, prohibet S. Pater quidquam accipere sine jussione abbatis. Ita etiam S. Pachomius : « Nemo ab altero accipiet quidquam nisi præpositus jusserit. » Regula Orientalis (Art. 58) : « Sine seniorum verbo et auctoritate, nullus fratrum quidquam agat, neque accipiat aliquid, neque det. » Pœnæ incerti auctoris apud S. Basilium (Cap. 31 ; idem habetur in 2 Regula SS. Patr. c. 1) : « Si quis foras dederit aliquid, aut acceperit præter voluntatem archimandritæ, excommunicetur. » Et S. Fructuosus : « Munus quodlibet, sive epistolas nemo monachus accipiat. »

col.553 Hoc etiam nomine S. Benedictus vetat quidquam ab alio mutuare sine prælati licentia : id quod similiter prohibet Regula SS. Pauli et Stephani his verbis (Cap. 27) : « Nec inter se fratribus liceat, ut id quod de communi quisquam acceperit, nisi permissu prioris, cum alio fratre quasi peculiari amore mutuare, ne hac occasione nascatur amor illicitus. »

col.554 Tertio, S. Benedictus prohibet ne quisquam aliquid habeat possideatque proprium : quod certe adeo monasticæ professioni est annexum, ut sine proprietatis abjectione monachus esse non possit, uti sentiebat olim sanctus Fulgentius. Nam « dicebat frequenter, nec debere, nec posse monachum judicari, cui voluntas habere privatum peculium persuaserit. » Et S. Isaac apud sanctum Gregorium (Lib. iii Dial., c. 14) : « Monachus qui in terra possessionem quærit, monachus non est. » Eadem mente S. Basilius, ad senatorem quemdam, qui sæculo renuntians aliquid sibi de propriis facultatibus retinuerat, dixit : Et Senatorem perdidisti, et monachum non fecisti (Apud Cass. l. vii, c. 19). Et revera quotquot exstiterunt aliquando veri monasticæ vitæ cultores, quotquot Regularum conditores de abdicanda proculque amandanda proprietate leges aut sanxerunt, aut servaverunt. Præclarum hanc in rem exemplum habemus in discipulis sancti Gerasimi abbatis, qui, ut scribit Cyrillus in Vita sancti Euthymii, « nihil possidere tantæ eis erat curæ, quantæ nihil aliud..... erantque adeo remoti ab omni sollicitudine, et a negotiis humanis ita disjuncti, ut nihil haberent præter ea quibus induebantur, adeo ut non esset secundus amictus..... Hæc autem lex est optime tradita a Gerasimo (Tom. II Monum. eccles. Græc.), ut exeuntes cellas dimitterent apertas, ut liceret ei qui vellet ingredi, et quod vellet accipere ex illis vilibus, et ad usum necessariis, nemine prohibente. » Et in discipulis sancti Martini, de quibus Severus Sulpicius (In ejus Vit. c. 7) : « Nemo, inquit, ibi quidquam proprium habebat, omnia in medium conferebantur, non emere, aut vendere, ut plerisque monachis moris est, cuiquam licebat. » Denique in Tabennensibus monachis, de quibus in Vita sancti Pachomii, n. 38 (Apud Boll., 14 Maii) : « Auri argentive nullus inter eos usus. Quin etiam reperti sunt, qui cum finem facerent vivendi, quid aurum argentumve omnino esset ignorarent. Soli videlicet , quibus administrandi necessaria officium erat impositum, pecuniæ rationes noverant : et hi ipsi postquam ad monasterium erant reversi, nihil retinuissent in manibus, ne ad diem quidem unum, sed redditam sibi pecuniam servabat œconomus, donec eos rursus contingeret egredi. Hujusce institutionis decreta videre est in ipsa S. Pachomii Regula, qua præscribitur (Art. 47) ut « nemo in cella sua habeat præter ea quæ monasterii lege præcepta sunt, nec paucos nummos, nec proprium aliquid extra habitum suum. Si quid inveneris, absque contradictione auferes. » Et iterum (Art. 63) : « Nihil in cella sua absque præpositi jussione quidquam condet, nec poma quidem. » Item ad amputandam omnem proprietatis occasionem (Art. 46) : « Si quis transfertur de domo in alteram domum, excepto ea quæ usui quotidiano ad habitum necessaria sunt, secum transferre non poterit. » Similia statuta in aliis monachorum Regulis advertere licet, quas hic singulatim referre etsi videatur prolixum, haud erit fortassis lectoribus ingratum. Itaque Regula SS. Serapionis, Macarii, Paphnutii, et alterius Macarii decernit (Cap. 7) : « Si dives est, et habens multas divitias in sæculo, et converti voluerit; debet primo Dei voluntatem implere, et consequi præceptum illud præcipuum, quod adolescenti diviti dicitur : Vende omnia bona tua, et da pauperibus, et tolle crucem tuam, et sequere me. Deinde instruendus est ab eo qui præest patre, ut nihil sibi relinquat nisi crucem Christi quam tenet. »

col.554 Regula secunda SS. Patrum (Cap. 1) : « Ante omnia habentes charitatem, humilitatem, patientiam, mansuetudinem, vel cætera quæ docet sanctus Apostolus, ita ut nemo quidquam sibi vindicet, sed sicut scriptum est in Actibus Apostolorum, habeant omnia communia. »

col.554 Regula tertia SS. Patrum (Cap. 2) : « Abbati nulli liceat sibi quidquam proprie vindicare (multo minus monachis), cum omnia Deo propitio in illius maneant potestate. Si quis vero quod in Regula junioribus prohibetur, sibi aliquid ex successione parentum, seu quolibet donato retinere præsumpserit, et non omnia in communi posuerit, a fratribus arguatur. Si in vitio perstiterit, in notitiam episcopi deferatur ; qui si ab episcopo correptus, nec sic emendaverit, deponatur. »

col.555 Regula S. Macarii (Cap. 24) : Novitius « si aliquam in cellula voluerit inferre substantiam, in mensa ponatur coram omnibus fratribus, velut Regula continet. Qui si susceptus fuerit, non solum de substantia quam intulit, sed etiam nec de seipso ab illa judicabit hora. Nam si aliquid prius erogavit pauperibus, aut veniens in cellulam aliquid intulit fratribus, ipsi tamen non est licitum ut aliquid habeat in sua potestate. »

col.555 Regula Orientalis (Cap. 3) : « Nemo suum quidquam vindicet, neque ullus aliquid peculiariter usurpet, sed habeant omnia communia. »

col.555 S. Basilius interrogatus (Reg. brev., interrog. 85), « Si oportet aliquid habere proprium in communi fratrum societate, » respondet : « Hoc contrarium est testimoniis illis quæ habentur in Actis de his qui crediderunt, in quibus scriptum est : Neque quisquam eorum quæ possidebat, aliquid suum esse dicebat ; quare qui suum esse dicit aliquid, is seipsum reddit alienum ab Ecclesia Dei, et a charitate Domini, qui quidem et verbo, et re docuit ponendam esse animam suam pro inimicis suis, nedum res externas. » Vide ejusdem Constitutiones monast. c. 35.

col.555 Doctrina sancti Orsiesii abbatis de institutione monachorum (Cap. 22) : « Cui ministerium aliquod et dispensatio est credita monasterii; et si ex ea lucrum faciat, scelus putetur et sacrilegum quidquam ex ea contingere, et in propriam vertere requiem, quasi despiciens eos qui non habent, et felici paupertate sunt divites, ut non solum ipse perierit, sed et cæteros provocet ad pereundum. » Et infra : « Qui autem vixerunt in cœnobio, et de communi in suos aliquid averterunt usus : væ eis cum de corpore exierint, dicetur illis : Mementote quia recepistis bona in vita vestra. »

col.555 Consensoria monachorum (Cap. 8) : « Non poterit proprie retinere quod per pactum ad omnes pertinet, et Deo utique est consecratum. »

col.555 Regula incerti auctoris (Cap. 2) : « Nemo sibi aliquid vindicet proprium, sive in vestimento, sive in quacunque re : apostolica enim vita optamus vivere. »

col.555 Regula sancti Cæsarii ad virgines (Cap. 15) : « Nemo sibi aliquid judicet proprium, sive in vestimento, sive in quacunque alia re. »

col.555 Regula sancti Aureliani ad monachos (Cap. 5) : « Nihil occulte accipiatis, sed si propinquus aut amicus aliquid in vestimento, aut in auro, vel aliud quodcunque dederit aut transmiserit, in potestate sit abbatis; et si illi cui transmittitur necesse fuerit , tribuatur; sin vero ille nihil indiget, in commune redactum cui necessarium est, tribuatur. »

col.555 Regula S. Ferreoli (Cap. 10) : « Illud etiam statui debere perspeximus, ut nullus monachorum aliquid sibi proprium absque societate fratrum audeat vindicare : ita ut etiam in his quæ sua sunt nihil amplius credat sibi juris esse quam cæteris; quia cum seipsum alterius subdidit potestati, omnia secum in alienam potestatem transmisit, Quidquid ergo secum rerum detulerit expetito consortio monachorum, ac ubi corpori congregationis membrum factus adhæserit, statim cognoscat omnia in communionem transiisse; et hoc tantum judicet proprium, quidquid cum fratribus possederit indivisum, etc. »

col.555 Regula sancti Columbani (Cap. 4) : « Nuditas et facultatum contemptus prima perfectio est monachorum. »

col.555 Regula Tarnatensis (Cap. 2) : « Nulli liceat sequestratam eligere mansionem, nec armariolum, aut aliquid simile quod peculiarius claudi possit permittatur habere proprium. » Et iterum (Cap. 14) : « Nihilque habere vos proprium reputetis. »

col.556 Regula sancti Isidori (Cap. 5) : « Monachi in communi viventes nihil peculiare sibi facere audeant neque in suis cellulis quidquam quod ad victum vel ad quamlibet rem aliam pertineat, sine regulari dispensatione habere vel possidere præsumant. In Pentecoste autem , qui est dies remissionis, omnes fratres sub divina professione se alligent , nihil peculiare apud conscientiam suam habere. »

col.556 Regula sancti Fructuosi (Cap. 8) : « Peculiaritas aut in utensilibus, aut in vestimentis, aut in quibuslibet rebus vilissimis saltem et abjectis omnimodo vitetur : quia abominatio monachis est et infamium quidquam possidere superfluum aut reservare proprium vel occultum, quod non longe ab Ananiæ et Saphiræ exemplo segregatur. »

col.556 Regula Cujusdam ad monachos (Cap. 17) : « Nihil possidendum tanquam proprium et specialiter inter monachos, sed sint eis omnia communia. »

col.556 Regula Magistri (Cap. 82) : « Si quod ergo peculiare inventum in aliquo fuerit, grandi eum abbas et diuturna excommunicatione condemnet, ut exemplo illius vindictæ nullus hoc audeat imitari : hoc enim ne sit in aliquo, frequenter omnes scrutentur a præpositis suis; et si in aliqua re fuerit visus sibi frater multum gavisi aut plaudere, tollatur ei, et alio detur, et alterius illi quodvis fuerit, ut propria in eo non extollatur voluntas. »

col.556 Regula solitariorum (Cap. 6; vid. cap. 41) : « Hi ergo qui sæculum perfecte derelinquunt, nihil debent possidere præter Dominum, etc. »

col.556 Typicum Irenes Augustæ pro sanctimonialibus monasterii SS. Deiparæ Gratia plenæ (Cap. 50, in Græcis Analectis) : « Summæ paupertati operam date , non tantum in pecuniis usque ad obolum, sed et in cibo et in potu usque ad minimum quodlibet. Quo enim hujusmodi nostrum præceptum non violetur, hortamur præfectam ut quoties et quando voluerit vos perlustret, et nihil plus habere sinat quam a cœnobitica regula concedatur. »

col.556 His accedunt summorum pontificum decreta : Innocentii III, Gregorii IX, Nicolai IV, et Benedicti XII, ex quibus unum hic Innocentium proferre sat erit (Cap. Cum ad monasterium) : « Prohibemus, inquit, districte in virtute obedientiæ, sub attestatione divini judicii, ne quis monachorum proprium aliquo modo possideat; sed si quis aliquid habeat proprii, totum in continenti resignet. Si vero post hoc proprietatem aliquam fuerit deprehensus habere, regulari modo prædicto de monasterio expellatur, nec recipiatur ulterius, nisi pœniteat secundum monasticam disciplinam. » Et sub finem : « Nec æstimet abbas quod super habenda aliqua proprietate possit cum aliquo monacho dispensare, quia abdicatio proprietatis, sicut et custodia castitatis, adeo est annexa regulæ monachali, ut contra eam nec summus pontifex possit licentiam indulgere. »

col.556 Idem videre est in Conciliis passim , præsertim in Aurelianensi i, can. 21; Autissiodorensi can. 23, Lateranensi sub Alexandro III, et aliis plurimis. Sed de his satis. Ad textum revertor.

3

neque aliquid habere proprium, nullam omnino rem, neque codicem, neque tabulas, neque graphium, sed nihil omnino:

ni tenerla como propia, sea lo que fuere, ni libro, ni papel, ni pluma, nada absolutamente,

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 33.3

col.556 Nullam omnino rem, neque codicem, neque tabulas, neque graphium, sed nihil omnino.] Nullam omnino rem, « quasi diceret : dummodo sit res, istam tibi excludo ; et omnino, id est omnibus modis, hoc est per nullum modum habeas : » inquit Bernardus Cassinensis.

4

quippe quibus nec corpora sua, nec voluntates licet habere in propria potestate.

como á quienes no les es permitido tener en su potestad ni aun sus cuerpos, ni su voluntad,

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 33.4

col.556 Quippe quibus nec corpora sua, nec voluntates licet habere in propria potestate.] Reddit his verbis rationem cur monachus possidere proprium haud debeat ; nam si nec voluntatis propriæ, nec sui corporis potestatem habere liceat, multo minus rerum temporalium : Quod vero nec voluntas, nec corpora nostra sint in potestate, vel inde maxime patet, quod per sæculi fugam , Deique dilectionem nos ipsos vendidimus, ut loquitur S. Johannes Climacus (Grad. 3) quapropter sicuti res vendita haud amplius est ejus qui vendidit illam, ita nec nos nostri sumus , sed Dei, cui per monasticam professionem venditi sumus. Eadem ratione proprium a monachis amputandum censuit S. Ferreolus; « quia, inquit, cum seipsum alterius subdidit potestati, omnia secum in alienam potestatem transmisit. » Et Magister : « Ideo aliquid peculiare habere denegatur; quia nemo serviens Deo implicat se negotiis sæcularibus, ut ei placeat cui se probavit, ut cum omnibus rebus suis alieno cum se imperio subdiderit , non sit res ubi propria ejus voluntas extollatur. »

col.557 Porro acute hic notat Hæftenus triplicem hoc capite a S. Benedicto præscriptam esse abdicationem, tribus votis respondentem : rerum temporalium, quas per paupertatem abnegamus; corporum, quæ per castitatem Deo consecramus ; et voluntatis propriæ, quam per obedientiam Deo immolamus. Et hanc ultimam abdicationem a suis fratribus ante omnia exigebat V. Wala Corbeiensis abbas, qui , ut scribit Paschasius in ejus Vita, l. i, c. 21 (Sæc. 4 Bened., part. i), « quam sæpe cunctos generaliter, non minus quam plurimos specialiter de voluntate liberi arbitrii, et potestate proprii corporis, juxta professionem monasticæ disciplinæ satis argumentose monebat, ne nostrum aliquis voluntatem propriam sequeretur; alioquin, aiebat, quomodo rationem pro aliquo redditurus ero, nisi et potestatem sui corporis, et voluntatem liberi arbitrii mihi relinquat. Quod si ipse sibi in sua se retinuerit potestate vel voluntate, noverit rationem se redditurum, non solum pro suis, verborum, aut cogitationum , vel gestorum factis; verum etiam quia contra professionem monaslice legis, in sua se retinuit potestate vel voluntate cordis. Tanto profecto, inquiens, liber ero, quanto non mihi debita potestas concessa manet, neque voluntas sui relaxatur arbitrii. »

5

Omnia vero necessaria a Patre sperare Monasterii; nec quicquam liceat habere, quod Abbas non dederit aut permiserit.

sino que todo lo necesario deben esperar recibirlo del padre del monasterio, y nada les sea lícito tener, excepto lo que el abad les haya dado, ó permitido.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 33.5

col.557 Omnia vero necessaria a Patre monasterii sperare.] Plurima hunc in locum observanda occurrunt. Primo per monasterii Patrem : 1° intelligi posse Deum ipsum, qui communis omnium pater est, in quo oculi omnium sperant, et dat escam illorum in tempore opportuno , aperitque manum suam, et implet omne animal benedictione; 2° abbatem , qui vices ejus in monasterio agit, ipsius vocatur prænomine, dicente Apostolo : Accepistis spiritum adoptionis in quo clamamus, Abba Pater: quo sensu monasterii Patrem hic intellexit Richardus de S. Angelo; 3° cellerarium, qui ex Regulæ cap. 31, omni congregationi sit sicut pater.

col.557 Secundo, per omnia necessaria, hic non solum intelligi victum aut vestitum, si stricte sumantur, sed ea omnia quæ ad vitam monasticam decenter convenienterque agendam requiruntur : quæ sanctus Pater exposuisse videtur, cum cap. 55 ait : « Et ut hoc vitium peculiare radicitus amputetur, dentur ab abbate omnia quæ sunt necessaria , id est cuculla, tunica, pedules, caligæ, bracile, cultellus, graphium, acus, mappula, tabulæ; ut omnis auferatur necessitatis excusatio. »

col.557 Tertio, abbatem et cellerarium in necessariis administrandis valde sollicitos esse debere; quia, « sicut sancitum est ut nihil proprium habeant, ita justum est ut omnes quæ necessaria fuerint a sancto abbate accipiant, » inquit sanctus Cæsarius in Reg. ad monachos (Cap. 16). Et citatus hic ab Hildemaro Gregorius : « Si vult pastor suis discipulis proficere, magnum studium debet habere de temporalibus necessitatibus præbendis. » In quibus etiam distribuendis attendere debet quod ait Trithemius (De Propr. monach., cap. 9) : « Quæ sine culpa potest concedere , non debet cum periculo denegare : suscepit enim infirmorum curam, non fortium. »

col.557 Quarto , quod sicut omnia necessaria a Patre monasterii sperare, ita superflua resecare oportet : « Ab abbate igitur necessaria speranda sunt , infit Trithemius (Ibid., c. 5), non superflua; quia ubi necessitas ad usum monachorum permittitur, superfluitas ut crimen condemnatur; et sicut abbas necessaria fratribus denegans, graviter a Deo reprehenditur, ita si concesserit superflua, tanquam prævaricator sancti ordinis condemnatur. » Hinc concilium Tridentinum (Sess. 25, de Regul., c. 2) : « Mobilium usum ita superiores permittant, ut eorum supellex statui paupertatis quam professi sunt conveniat, nihilque superflui in ea sit, nihil etiam quod sit necessarium eis denegetur. » Jam vero si quæras quid sit superfluum? respondet Joannes de Fano (In discursu super observ. paupert. Fratr. Minor.) : « Superfluum est illud quo sublato reliquum sufficit. Duarum altera superfluit, quando una illarum sufficit ; multum superfluit, quando parum satis est : pretiosum abundat, si vile satisfacit. »

col.558 Quinto, observat Hildemarus sanctum Patrem Benedictum non dixisse omnia necessaria a parentibus vel ab amicis, sed a Patre monasterii speranda esse. Et certe indignum est abjectis sæcularibus curis, relictis sæcularibus charis, monachum quasi fastidientem monasticam paupertatem , ad parentum aut amicorum thesauros recurrere; quos pauperibus distribuendo in cœlestes thesauros recondere deberet.

col.558 Nec quidquam liceat habere quod abbas non dederit aut permiserit.] Quod sic non capiendum, quasi posset abbas fratribus permittere proprium, cum nec summus pontifex id queat, ut supra dicebat Innocentius III.

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 33.5-33.6

p. 282 Omnia vero necessaria a patre monasterii sperare; nec quidquam liceat habere, quod Abbas non dederit aut permiserit. Omniaque omnibus sint communia, ut scriptum est, nec quisquam suum esse aliquid dicat aut praesumat.

p. 282 Saint Benoît n’a formulé jusqu’ici que des prohibitions ; il nous dit maintenant dans quelles conditions les moines sont pourvus des choses indispensables à leur vie et à leur état : « Ils les doivent attendre du Père du monastère, et il ne leur est pas licite de détenir quoi que ce soit que l’Abbé n’ait donné ou permis. » C’est en cela, il faut le remarquer avec soin, que consiste la vraie physionomie de notre pauvreté. Car les pauvretés ne se ressemblent pas toutes. Il y a la pauvreté de saint Gaëtan et des hommes apostoliques, la pauvreté corrigée par le travail des mains, la pauvreté corrigée par la mendicité, la pauvreté avec la possession en commun, la pauvreté des Capucins et des Frères Mineurs de l’Observance qui ne peuvent posséder ni biens meubles, ni immeubles. Toutes ces pauvretés sont belles ; elles ont toutes, à l’origine, une raison historique qui leur a donné leur caractère propre. La conception de saint Benoît est celle-ci : nous sommes des fils de famille ; nous formons la famille de Dieu, nous demeurons mineurs jusqu’à l’éternité. Nous vivons chez Dieu, notre Père : tous les biens du monastère sont à lui, il nous dispense les choses nécessaires ou utiles par notre Abbé, qui est son intendant. Nous sommes pauvres, non pas précisément lorsque nous manquons de tout et souffrons de la disette (1), mais lorsque nous n’avons rien par devers nous que l’Abbé ne nous ait donné ou permis de conserver. L’Abbé est responsable devant Dieu de ce qu’il aura refusé, de ce qu’il aura accordé ; chacun, d’ailleurs, doit l’aider, en réduisant ses exigences, à remplir ce rôle de gardien de la pauvreté (2). Il nous semble que l’on a l’âme bénédictine quand ces principes élémentaires sont naturellement accueillis.

(1) Ce n’était pas non plus l’idéal de S. Grégoire le Grand, qui écrivait : Religiosam vitam eligentibus congrua nos oportet consideratione prospicere, ne cujusdam necessitatis occasio aut desides faciat aut robur, quod absit, conversationis infringat (Epist., l. III, Ep. XVII. P. L., LXXVII, 617 ; M. G. H. : Epist., t. I, p. 175). Et encore : Officio pietatis impellimur monasteriis provida consideratione ferre consultum, ne hi qui Dei servitio deputati esse noscuntur necessitatem aliquam possint, quod avertat Dominus, sustinere (Epist., l. II, Ep. IV. P. L., LXXVII, 541 ; M. G. H. : Epist., t. I, p. 109).

(2) Nous devons nous féliciter de ce que nos Constitutions proscrivent absolument le « pécule », c’est-à-dire tout dépôt d’argent, toute réserve testamentaire, toute rente abandonnée à la libre disposition du moine. Même autorisée par une Règle, cette pratique est peu conforme à l’esprit de la vraie pauvreté monastique. L’Abbé lui-même, d’après nos Constitutions, est soumis aux exigences de la vie commune parfaite.

p. 283 Même lorsque des biens quelconques sont mis à la disposition d’un moine, il n’y a pas encore de propriété : ni en pensée, ni en paroles, nul ne doit faire sien quoi que ce soit. Telle est la tradition monastique (1). Tout est commun ; les mêmes biens sont à l’usage de tous. C’est le communisme saint, ordonné, non l’anarchie. C’est le retour, avec de la prudence et des limitations, aux conditions de l’église de Jérusalem (Act., iv, 32). Dieu seul possède ; nous comptons sur lui ; nous réalisons l’idéal que traçait le Sermon sur la montagne. Nous ne gardons pas même un souci ; notre liberté est parfaite. Rien ne limite et ne confisque notre activité, comme le fait habituellement une possession quelconque : car tout propriétaire est esclave de sa propriété ; souvent il n’appartient plus qu’à demi, ou moins encore, aux choses divines. Et c’est pourquoi l’âme du religieux doit s’affranchir de tout : de toute possession matérielle, de tout désir immodéré, de tout attachement délibéré à un bien qui n’est pas Dieu. En soi, la richesse n’est ni bonne ni mauvaise : la pauvreté elle-même n’est bonne qu’à raison du Bien souverain dont elle nous permet de jouir avec plénitude ; et la meilleure forme de pauvreté n’est-elle pas celle qui conduit le plus efficacement à ce loisir de l’âme et à l’union avec Dieu (2)? Telle que saint Benoît l’a comprise, la pauvreté monastique assure à notre vie sa subsistance en écartant toute sollicitude ; elle assure notre dignité, notre légitime et nécessaire indépendance ; elle assure la liberté de notre ascension vers Dieu ; elle assure notre obéissance et notre soumission à l’Abbé ; elle assure notre charité fraternelle, puisqu’il n’y a plus désormais ni mien ni tien ; elle assure notre charité envers Dieu et notre perfection.

(1) Hanc regulam videamus districtissime nunc usque servari, ut ne verbo quidem audeat quis dicere aliquid suum magnumque sit crimen ex ore monachi processisse codicem meum, tabulas meas, grafium meum, tunicam meam, gallicas meas, proque hoc digna paenitentia satisfacturus sit, si casu aliquo per subreptionem vel ignorantiam hujusmodi verbum de ore ejus effugerit (Cass., Inst., IV, xiii).

(2) Lire S. Thomas, Summa contra Gent., l. III, c. cxxx-cxxxv.

6

Omniaque omnibus sint communia, ut scriptum est, nec quisquam suum esse aliquid dicat aut præsumat.

Sean todas las cosas comunes para todos, como está escrito, y ninguno presuma decir: Esto es mio.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 33.6

col.558 Omniaque omnibus sint communia.] Utpote quibus « Deus communis est, communis pietatis negotiatio, communis salus, communia certamina, communes labores , communes quoque coronæ, » ut loquitur sanctus Basilius (Constitut. monast. cap. 19).

col.558 Nec quisquam suum esse aliquid dicat aut præsumat.] Hactenus S. P. Benedictus proprietatis vitium ex corde et opere monachi eliminare aggressus est : jam vero illud etiam in ore ejus condemnare videtur, dicens : Nec quisquam suum esse aliquid dicat : ad quem locum illustrandum Joannes Trithemius (De Propr. monach., c. 6) : « Non dicat abbas suum aliquid , non codex meus, non ager, non villa, non census; sed si tale coram hominibus dicere oporteat, noster, non meus dicat. Etenim cum res monasterii communitatis sint, et communitas præsupponit multos, nulli videatur ridiculum si monachus aut abbas, singularis persona dixerit nostrum. Ad communitatem dicti sermonis refertur intentio ; neque puerilia sunt hæc, quæ SS. Patres antiquissimos tam studiose constat observasse, ut pœnitentiam in transgressores præscriberent. » Ad SS. Patres quod spectat ex antiquis eorum institutis ac regulis apparet quanta sollicitudine frigidum illud verbum meum in communi sermone vitarent. De Ægyptiis Tabennensiotisque audiendus est Cassianus (Lib. iv, c. 13) : « In aliis quoque monasteriis , in quibus aliqua remissius indulgentur, hanc regulam videmus strictissime nunc usque servari, ut ne verbo quidem audeat quis dicere suum aliquid ; magnumque sit crimen, ex ore monachi processisse codicem meum, tabulas meas, graphium meum, tunicam meam, caligas meas; proque hoc digna pœnitentia satisfacturus sit, si casu aliquo per subreptionem, vel ignorantiam hujusmodi verbum de ore ejus effugerit. » Ex sancto etiam Basilio (Reg. fus., cap. 32) : « Doctrina veritatis omnino illud meum ac tuum inter fratres dici vetat. » Idem videre est in aliis monasticis regulis passim. In Regula sancti Augustini (Cap. 1) : « Non dicatis aliquid proprium. » In Regula sancti Aureliani (Cap. 25) : « Nullus præsumat quidquam suum dicere. » In Pœnitentiali sancti Columbani : « Meum et tuum dixisse sex plagis. » In Regula a sancto David monachis tradita (Apud Boll., Mart. 1) : « Omnia omnibus communia, et nihil meum, nihil tuum dicebant; quisquis enim dicebat meum si hoc, vel istud, duræ pœnitentiæ subjiciebatur. » In Regula S. Fructuosi (Cap. 4) : « Nec quisquam e monachis suum asserens dicat, codex meus, tabulæ meæ, et reliqua : quod verbum si de ore ejus effugerit, pœnitentiæ subjacebit, ne velut propria quælibet in monasterio habere videatur. » In Regula Cujusdam (Cap. 17) : « Qui autem dixerit, meum est hoc, aut illud, peccavit coram Deo, nisi tantum per obreptionem sermonis; sed pro hoc ipso tamen veniam petat a Deo, et caveat de reliquo, et ne iterare audeat. » In Ordine Conversationis monasticæ (Cap. 10) : « Nullus ex fratribus suum aliquid dicat, aut rem aliquam, aut membrum corporis, sed semper nostrum : hoc solum oportet dicere proprium, mea culpa. » Apud Udalricum (Lib. ii, c. 20) : « Nihil appellat singulariter suum, sed omnia dicit nostrum, nisi de patre et matre; de his solis solet licenter dici meus et mea. » Consuetudines S. Benigni Divion. c. 31 habent : « Omnia dicit nostrum, nisi de patre, vel matre. vel de peccato. »

7

Quod si quisquam hoc nequissimo vitio deprehensus fuerit delectari, admoneatur semel et iterum:

Y si se halláre alguno que se hubiese dejado llevar de este tan detestable vicio, reprehéndasele hasta dos veces,

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 33.7-33.8

col.559 Quod si quisquam hoc nequissimo vitio deprehensus fuerit delectari, admoneatur semel et iterum; si non emendaverit, correptioni subjaceat.] Quod S. Pater alibi exprimit his verbis (Cap. 55) : « Et si cui inventum fuerit quod ab abbate non acceperit, gravissimæ disciplinæ subjaceat. » Quid vero sit gravissimæ disciplinæ subjici, ita exponunt. Regulæ commentatores, Hildemarus : « Si per furtum habuit illam rem, si grandis est, sicut jam diximus, id est quatuor valens denariis; eo modo in minori culpa judicandus est. Si autem major est, tunc debet res incendi; et ipse in graviori culpa judicandus est. » Bernardus Cassinensis : « Gradibus non servatis, excommunicationem intelligo gravissimam disciplinam, ut sicut de notorio proprietario dictum est puniatur. » Econtra Boherius in primo comm. : « Dic, inquit, quod prius semel et iterum debet proprietarius admoneri secreto, et inde graviori, id est publicæ correctioni subjici, et postea per reliquos gradus deduci. » At non multo post ita habet : « Dic subjaceat gravissimæ disciplinæ, id est corporali vindictæ, quod erit arbitrarium. » In secundo vero commentario ad verba gravissimæ disciplinæ subjaceat, addit ex Cassiani l. iv, cap. 16, plagarum scilicet, vel expulsionis. Sed Bernardi sententiam sequi videtur Nicolaus de Fractura. Ita nimirum illi S. Benedictum explicant. Pro conclusione autem hujus capitis haud erit abs re de proprietariorum penis paulo fusius disserere; quod tunc præstitisse nos credimus, postquam antiqua regularum monasticarum statuta, conciliorum, Romanorumque pontificum decreta, ac tandem recentiorum etiam congregationum constitutiones hanc in rem protulerimus.

col.559 Itaque in Regula tertia SS. Patrum decernitur, ut abbas proprietarius « a fratribus arguatur ; si in vitio perstiterit, in notitiam episcopi deferatur : qui si ab episcopo correptus, nec sic emendaverit, deponatur. » Pœnæ incerti auctoris apud S. Basilium : « Si quis possidet aliquid in monasterio, vel extra monasterium, sit excommunicatus. » Et iterum : « Si quis foras dederit aliquid aut acceperit præter voluntatem archimandritæ, excommunicetur. » S. Columbanus in Pœnitentiali : « Operis peculiaris præsumptio, centum plagis. Possessio alicujus rei, quam non necessitas generaliter fratribus concessit, amissione ejusdem, et centum plagis coerceatur. Necessarium vero ac licitum aliquid facere, dare, accipere sine jussione duodecim plagis, nisi ratio aliqua defendat, ut supplex satisfactio remittat. » S. Donatus (Regul. c. 8) : « Si quæ hoc nequissimo vitio deprehensa fuerit delectari; tribus superpositionibus pœniteat. » Regula Cujusdam ad monachos (Cap. 17) : « Si quis in hoc vitio existat insanabilis, expellendus est ab universis fratribus ; quoniam vitium philargyriæ gravissimum est præ omnibus vitiis. » Regula Cujusdam ad virgines quasi explicans S. Benedicti mentem (Cap. 17) : « Quod si huic vitio aliqua sororum delectari fuerit deprehensa, et post primam, secundam, vel tertiam correctionem emendare noluerit, disciplinæ regulari subjaceat. » Denique Regula Magistri (Cap. 82) : « Si quod ergo peculiare inventum in aliquo fuerit, grandi eum abbas et diuturna excommunicatione condemnet, ut exemplo illius vindictæ nullus audeat imitari. » Et hæc ex veterum monachorum regulis : venio ad summorum pontificum decreta.

col.560 In primis S. Gregorius Constantium quemdam, in abbatem cujusdam monasterii electum , ordinari recusavit, eo quod peculiaritati studeret, et solus pergere præsumpsisset, quemadmodum ipse testatur (Lib. x, epist. 22). Innocentius autem III, in sua decretali ita habet (Cap. Cum ad monast.) : « Si quis aliquid habeat proprii, totum in continenti resignet. Si vero post hoc proprietatem aliquam fuerit deprehensus habere, regulari modo prædicto de monasterio expellatur, nec recipiatur ulterius, nisi pœniteat secundum monasticam disciplinam. Quod si proprietas apud quemquam inventa fuerit in morte, ipsa cum eo in signum proditionis extra monasterium in sterquilinio subterretur (sic), secundum quod B. Gregorius narrat se fecisse in dialogo. » Gregorii factum offendes in lib. iv Dialog., cap. 55. Simile reperies in Vita S. Leufredi, abbatis Madriacensis. n. 23. Ab Innocentio haud discrepare videtur Gregorius IX, cum in constitutione pro monachis Benedictinis statuit, ut « monachi proprietarii excommunicentur ab abbatibus suis; et si in morte inventus fuerit proprietarius, ecclesiastica careat sepultura. Nulli autem prorsus nisi pro officio sibi commisso arcam cum clave habere liceat absque licentia abbatis sui; et quoties abbas hanc petierit, eidem tradatur. Et si aliter habeat, eo ipso proprietarius reputetur. Excommunicationis sententiam in proprietarios abbates semel in anno, scilicet in Ramis palmarum solemniter in capitulo publicabunt : et si post alias inventus fuerit monachus habere proprium, baillivam, si quam habet, amittat ; nec infra annum sibi alia committatur; nec tunc, nisi proprio restituto, et peracta pœnitentia competenti. Abbas qui scienter proprium concesserit monacho, vel punire contempserit, suspendatur ad tempus secundum Regulam S. Benedicti. » Et in bulla ad Cluniacenses : « Monachis proprietariis etiam pœna juxta morem Cisterciensis ordinis infligatur, et in proprietarios excommunicationis sententia promulgetur, nisi monachus proprietarius deposita restituerit, quæ suis fuerint monasteriis resignanda. » Hanc pœnam paulo mitigasse videtur Nicolaus IV, in bulla item ad Cluniacenses : « Pœna, inquit, insuper monachis proprietariis infligatur, videlicet ut per annum ad statum novum redigantur ; et infra dictum annum assidue coram conventu comedant in terra sedentes. Et in depositarios, si monachis proprietariis deposita restituerint, quæ sunt suis monasteriis resignanda, monitione præmissa, excommunicationis sententia promulgetur. » Benedictus vero XII, in sua constitutione, c. 16, proprietarios monachos, ad quodcunque officium seu beneficium obtinendum declarat inhabiles.

col.560 Jam vero ad concilia quod spectat, Autissiodorense II ita habet (Can. 23) : « Si monachus peculiare habere præsumpserit, ad agendam penitentiam in alio monasterio detrudatur. » Londoniense, sub Lanfranco anno 1075 celebratum (Apud Spel. et in Vit. S. Lanf., c. 12) : « Si quis vero aliquid proprii sine præfata licentia habere in morte fuerit deprehensus, nec ante mortem id reddiderit, cum pœnitentia et dolore peccatum suum confessus; nec signa pro eo pulsentur, nec salutaris pro ejus absolutione hostia immoletur , nec in cœmeterio sepeliatur. » Item Londoniense alterum anno 1200 (Ibid.) : « Si peculium habuerit, nisi ei ab abbate fuerit pro injuncta administratione permissum, a communione removeatur altaris; et qui in extremis cum peculio inventus fuerit, nec oblatio pro eo fiat, nec inter fratres recipiat sepulturam. » Tridentinum vero (Sess. 25, de Regul. c. 2) : In proprietate « deprehensus, aut convictus, biennio activa et passiva voce privatus sit; atque etiam juxta Regulæ et ordinis constitutiones puniatur. » Quænam autem sint illæ ordinis constitutiones, jam aperiendum est.

col.561 In primis hanc apud Cistercienses legem reperio in lib. Institutionum cap. gener. ord. Cist. (Dist. 6, c. 16) : Monachus vel conversus in furto vel proprietate deprehensus, ultimus omnium per annum erit ad minus, et quantum ultra visum fuerit abbati ; et omni sexta feria per annum sit in pane et aqua, et quadraginta diebus grossiori pane vescatur. Conversus ad terram comedat, et illis quadraginta diebus in claustro sedeat, et operetur in silentio quod ei fuerit imperatum ; nec loquatur nisi cum abbate, vel cum eo qui conventum tenet, et cum magistro conversorum, et de confessione. Et omnibus horis canonicis intersit, et omnibus capitulis, quibus intererit, per annum verberetur; et monachus quadraginta diebus vapulet in capitulo monachorum. Et si furtum excesserit valorem viginti solidorum, tam monachus quam conversus, ablato ei habitu, ad portam emittatur. Et si conversus fuerit recipiendus, non recipiatur nisi in familiarem, ita quod per annum grossiori pane vescatur, et lineis non utatur. Si autem in hoc statu iterum commiserit furtum, vel incarceretur, vel de ordine emittatur penitus. Monachus vero si recipiatur, culpæ gravioris in primis pœnitentiam agat, et nihilominus pœnam monacho superius inflictam sustinens, ab officio altaris per annum abstineat, licet furtum vel proprietas committatur in re parva, vel vili. De pœna tamen temperanda pro re minima erit in discretione abbatis. » Et alio in loco (Dist. 6, cap. 5) : « Proprietarii singulis annis in Ramis palmarum.... ab eo, qui præest capitulo, cum stola, et candela accensa, et baculo pastorali, si abbas fuerit, auctoritate Dei omnipotentis Patris, et Filii, et Spiritus sancti , et B. Mariæ , et omnium SS. excommunicentur. » In antiquis vero Definitionibus ejusdem ordinis ita habetur (Dist. 7, c. 6) : « Proprietarii, quos, ipso facto quo hujusmodi criminibus implicantur, capitulum generale decernit in excommunicationis laqueum incidisse, singulis annis in Ramis palmarum post habitum sermonem in omnibus capitulis ordinis, ab eo qui præest capitulo, cum stola, candela accensa et baculo pastorali, si abbas fuerit, auctoritate Dei omnipotentis Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et B. Mariæ, et omnium SS. et totius ordinis excommunicati denuntientur. » His adde statutum capituli generalis anni 1227 : « Conversus qui subito defunctus inventus est habere quinque denarios , et non fuit confessus , imo in sacra solemnitate Nativitatis dominicæ accessit ad sacram communionem , non facta confessione, remaneat prout est extra cœmeterium tumulatus. » Non possim hic præterire factum S. Stephani , abbatis Obazinensis, ordinis Cisterciensis (Tom. IV, Miscel. Baluz.), cujus cum Petrus prior aliquos solidos ex simplicitate potius quam ex cupiditate occultasset : « hoc cum abbati compertum esset, in tantum commotus est, ut eum ab officio suo deponeret, et in quadam cella remotiore habitare præciperet ; ubi per aliquos annos in multa afflictione degens, tandem vocante Domino a terrenis ad cœlestia, a labore ad requiem , a peregrinatione ad patriam feliciter emigravit. » Hæc quoad Cistercienses , quorum antiquas Definitiones dist. 7, cap. 7, videsis.

col.561 Antiqua Carthusiensium statuta adversus proprietarios ita definiunt (Part. ii, cap. 22, § 19) : « Singulis annis a Circumcisione usque ad Quinquagesimam conversi et redditi : monachi vero a Quinquagesima usque ad Ramos palmarum quidquid habent ostendant, et exponant voluntati prioris; et in ipsa dominica Ramis palmarum omnes tam monachi quam conversi et redditi conveniant in capitulo monachorum , ibique, non præmisso alio sermone, tractetur de consuetudinibus ordinis, et excommunicetur a priore, et a singulis sacerdotibus omnis tam præsens quam absens, qui occultandi animo retinuerit aliquid ultra (a) duodecim denarios valens, donec illud ostendat et exponat priori. Vel si quid a præterito die Ramis palmarum sine licentia donando, seu aliter alienaverit, vel etiam commodaverit ultra summam prædictam, donec confiteatur priori, indulto tantum spatio præsentibus ad confitendum usque ad diem cœnæ, et absentibus usque ad octavam diem reversionis ad domos suas. Quicunque itaque exinde retinuerit, aut de donatis, alienatis, sive accommodatis ultra valorem trium solidorum domum gravaverit , nec fuerit, ut dictum est, confessus, tanquam de proprio judicetur, si convictus fuerit, et de ordine expellatur. Si vero infra prædictam summam deliquerit, prioris arbitrio puniatur. Quicunque seras clandestinas habuerit, sit extra cellam, et extra conventum. » Statuta reformatoria abbatum de Samnhyaco, et de Maceriis ordinis Cisterciensis, et priorum de Ligeto, et de Gladeriis Carthusiensis ordinis, auctoritate Gregorii papæ X, pro ordine Grandimontensi, hanc in proprietarios pœnam decernunt (Cap. 4) : « Statuimus ut omni anno Dominica in Ramis palmarum abbas in loco ubi fuerit, et quilibet prior conventualis, in cella ubi præsidet, excommunicet in capitulo omnes proprietarios, stolis ad collum appositis, et exstinctis candelis, et si quis in fine proprietarius inventus fuerit, in sterquilinio subterretur. » Statuta vero monachorum Benedictinorum provinciæ Narbonensis, anno 1226 a Gregorio IX approbata ita habent (Spicil. tom. vi) : « Si autem monitus retinere præsumpserit aliquid, a domo propria penitus expellatur, et in alio monasterio retrudatur, nec aliqua ratione in proprio monasterio recipiatur usque ad nutum capituli generalis. Apud quem vero proprietas in morte inventa fuerit, in signum suæ proditionis in sterquilinio subterretur. » Statuta reformatoria Nigrorum monachorum ab Othone legato anno 1238 promulgata (Apud Matth. Paris. in Hist.) : « Statuimus quod prælati, vel saltem in anno publice in conventu in omnes proprietarios excommunicationis ferant sententiam ; alias eos, si non resipuerint, punientes, maxime per ignominiam sepulturæ. » Alia statuta anno sequenti in capitulo generali edita (In addit. Matth. Paris. , pag. 412) : « Proprietarii et omnes qui aliis falso crimen imponunt, singulis annis, in secunda feria primæ hebdomadæ Quadragesimæ, in capitulis a suis prælatis excommunicati publice denuntientur cum stola et baculo pastorali. » Statuta etiam capituli provincialis anno 1343 Northamptoniæ celebrati, cap. 6, proprietarios feria secunda post dominicam primam Quadragesimæ ; Bursfeldenses item feria quinta in Cœna Domini excommunicari decernunt. Constitutiones vero Congregationis montis Oliveti statuunt (Parte i, cap. 33), ut « proprietarii, et abbates, ac superiores non punientes proprietarios , tanquam effractores voti, præter excommunicationem, a qua non nisi ab abbate generali, et in articulo mortis ab alio absolvi possint, incurrant in pœnam carceris arbitrio abbatis generalis, et jejunii in pane et aqua per annum bis in hebdomada quarta et sexta feria, et inhabilitationis a quocunque munere per sex annos, quæ pœnæ a nemine remitti possint. » Constitutiones Cœlestinorum (Tract. i, c. 20, § 15) : Si quis proprietarius repertus fuerit, videlicet si officialis in tribus tarenis in pecunia , vel sex in valore; si vero subditus fuerit, ab uno parvo denario usque ad Carolenum, tot diebus pœnam sustineat gravis culpæ, in quot denariis proprietarius invenitur. Si vero ultra excedens summa fuerit, ad abbatis arbitrium infra tres menses pœnam sustineat gravis culpæ , omnique actu legitimo sit privatus , et proprio careat officio, et per triennium ad officia quæcunque sit inhabilis; præter pœnas a sacro Tridentino concilio injunctas. » Denique Constitutiones Fuliensium (Cap. 33) : « Qui monachus in proprietatis crimen lapsus esse deprehensus fuerit, cum aliis pœnis gravissimis puniatur, tum monasterium pro carcere per annum habeat, ita ut ex eo pedem non efferat. »

col.561 (a) In novis statutis, part. ii, c. 5, habetur : Ultra valorem trium solidorum Turonensium. Quos qui retinuerint ipso facto excommunicati in Ramis palmarum tales in capitulo denuntientur.

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 33.7-33.8

p. 283 Quod si quisquam hoc nequissimo vitio deprehensus fuerit delectari, admoneatur semel et iterum; si non emendaverit, correctioni subjaceat.

p. 283 N. B. Père menace du châtiment tous ceux qui seraient convaincus de quelque complaisance pour ce vice détestable de propriété. On avertira le moine propriétaire une première et une seconde fois ; s’il ne s’amende pas, on le fera passer par les degrés de la correction régulière. L’antiquité monastique s’est toujours montrée très sévère sur ce point. Rappelons-nous l’anecdote des mouchoirs rapportée dans la Vie de saint Benoît (1). Saint Grégoire le Grand raconte aussi l’histoire d’un de ses moines qui avait caché trois sous d’or : il ne permit pas aux frères de l’assister à son lit de mort, et il ordonna de l’enterrer dans le fumier, avec une petite mise en scène qui impressionna vivement les religieux et provoqua une restitution générale de tous les objets passés par fraude, ou même régulièrement, à l’usage de chacun (2). On retrouve ailleurs cette coutume de jeter au fumier ou en terre non bénite les moines coupables du vice de propriété (3). L’excommunication était le châtiment ordinaire. A Cîteaux et chez les Chartreux, elle était fulminée solennellement, le dimanche des Rameaux, contre tous « les propriétaires » (4).

(1) S. Greg. M., Dial., l. II, c. xix.

(2) Dial., l. IV, c. lv. P. L., LXXVII, 420.

(3) Cf. S. Hieron., Epist. XXII, 33. P. L., XXII, 418.

(4) Cf. Martène, in h. l.

8

si non emendaverit, correctioni subjaceat.

y si no se enmendare, sea castigado.

Texto latino: edición de Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, sin las referencias bíblicas entre corchetes ni las notas del editor. Numeración usual de los versículos. · Versión castellana, Barcelona, V. Torras y J. Corominas, 1850 (ortografía de la época). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error