La Regla de san Benito
Capítulo 39
De Mensura CiborumDe la tasa de la comida
Sobre todo el capítulo
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 39
p. 307 DE LA MESURE DU MANGER
Sufficere credimus ad refectionem quotidianam tam Sextæ, quam Nonæ, omnibus mensibus cocta duo pulmentaria, propter diversorum infirmitates:
Parécenos que bastan para la refeccion cotidiana de los monges en todas las mesas, así cuando se come á la hora de Sexta, como á la de Nona, dos manjares cocidos, atendiendo á la flaqueza de muchos,
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 39.1, 39.1-39.2
col.615 Sufficere credimus ad refectionem quotidianam.] Non dicit S. P. Benedictus ad singulas refectiones; sed ad refectionem quotidianam, « id est cujuslibet diei, inquit Boherius , juxta illud quotidiano pascebatur alimento; » sive duplex sit sextæ et vesperæ refectio, sive una duntaxat nonæ ; ut ad duas diebus prandii refectiones amplius aliquid non detur quam ad unicam cœnam tempore jejunii. Ita cum Boherio S. Benedicti hoc capite mentem explicuisse videtur ms. Regula incerti auctoris, quam ex vetustissimo codice bibliothecæ reginæ Sueciæ eruit Romæ noster Mabillonius; in ejus siquidem cap. 6 sic habetur : « S. Benedictus ait credimus in refectione quotidiana sive una sit refectio, sive prandii et cœnæ, panis libra una et duo pulmentaria cocta sufficere ; et si fuerint inde poma vel nascentia leguminum, addatur et tertium. « Clarius etiam forte Bernardus Cassin. cum exponens hæc verba addatur et tertium, sic loquitur : « Non intelligit autem quod debeant dari pl'umenta cocta nisi duo, sed quod tertium sit crudum. Et hoc illo tempore dicunt expositores fieri debere , quando conventus comedit semel tantum; quando enim comedit bis, tertium quod est crudum secundum expositores reservatur ad cœnam. » Istud Bernardi Cassinensis, quod in suo item commentario transcribit Boherius, testimonium haud obiter est transcurrendum : ex eo quippe patet non hanc fuisse singularem illorum opinionem, sed constantem aliorum expositorum sententiam. Eadem fuit mens Nicolai de Fractura, qui paulo post Bernardum scripsit suum commentarium. Hic enim explicans hæc verba addatur et tertium , sic loquitur : « Per hoc non dicitur quod dari debeant pulmentaria cocta nisi duo ; tertium vero, si fuerit , addatur crudum , maxime illo tempore quando conventus semel in die comedit ; quia si bis in die comederet, tertium quod est crudum reservaretur ad cœnam. » Idem etiam longe antea non obscure innuerat Hildemarus , hunc locum sic commentans : « Refectio quotidiana varie intelligitur. Alii sunt qui intelligunt, ut sicut in diebus privatis, ita etiam in solemnibus et in Pascha intelligitur ; id est ut duo pulmentaria cocta debeant esse in solemnibus sicut in diebus privatis, propter illud quod patres nostri in privatis diebus manducabant ad nonam, et in solemnibus ad sextam; et ita tantum manducabant ad sextam et seram, ut non plus quam in diebus privatis manducarent ad nonam : quia solummodo illum cibum quem ad nonam manducabant, manducabant ad sextam et seram. » Ita Hildemarus, cujus verba præfatæ sententiæ satis consonant ; ne quid tamen dissimulem. addit : « Sed meliores aliquantulum , sive tria pulmentaria cocta; nam numerum augebant. » Verum quidquid sit de illa pulmentariorum additione, quæ præter Regulam erat, ut patet ex Theodemaro mox citando ; ex hoc saltem loco habemus veteres monachos non plus ad sextam et seram simul comedisse solemnibus diebus, quam tempore jejunii ad unam nonæ refectionem ; et in hoc potissimum jejunii solutionem constituisse, quod meliores cibos duabus sextæ et seræ refectionibus, licet non in majori quantitate sumerent. Ex quorum exemplo inferri potest non plus cibi ad sextam et seram simul quam ad unicam nonæ refectionem a S. Benedicto fuisse indultum ; sed quæ diebus jejunii ad nonam concessit duo pulmentaria cocta, et tertium ex pomis et leguminibus, eadem aliis diebus ad duas sextæ et seræ refectiones, hoc est duo cocta ad prandium et tertium ex pomis ad cœnam permisisse.
col.616 Et certe eodem prorsus modo videtur esse de aliis cibis argumentandum ac de pane. De pane autem tantum S. Pater tribuit ad unam nonæ refectionem quantum ad duas sextæ et seræ : unde quemadmodum tertiam libræ panis partem servari cœnaturis voluit ; ita etiam par est existimare eum ex tribus pulmentis unum ad cœnam reservari voluisse.
col.616 Confirmat hanc sententiam Regula Magistri, quæ Benedictinam fere exscribit, et quasi explicat, ac præsertim hoc capite. Ita vero ciborum mensuram disponit (Cap. 26) : « Sufficere namque credimus ad refectionem quotidianam tam sextæ quam nonæ omnibus mensibus cocta duo pulmentaria, et tertium quodcunque fuerit crudum cum pomis. Medius panis pensans libram singulis fratribus in die sufficiat... Quando ergo ad sextam horam tempore æstivo, vel aliis temporibus reficiunt, tertia quadra ipsius dominici panis a cellerario per omnium annonas in cellario subtracta sera ante illud crudum pulmentarium inferendum mensis ponatur..... ut ipsæ solæ partes cum crudo quocunque pulmentario mixto cum pomis, vel si quid de pulmentariis prandii remanserit fratrum cœnæ sufficiat. »
col.616 Eamdem item sententiam confirmat primorum Cisterciensium praxis, qui regulam S. Benedicti ad litteram sibi servandam proposuerant; quibusque duplex tantum ad prandium pulmentum, unicum vero ex fructibus aut herbis crudis ad cœnam ministrabatur, ut facili negotio colligi potest ex libro Usuum Cisterc., in cujus cap. 76, De prandio, ita habetur : « Porro cellerarius et coci provideant ut ambo pulmentaria priusquam campana pulsetur , si sic tamen abbas viderit expedire, per mensas disponant. » De tertio autem pulmentario nihil. Capite vero 85, De cena : « Post vesperas expleto officio defunctorum , et pulsato signo, sicut superius diximus, accedant ad cœnam. Quod si poma, vel herbæ crudæ, vel aliud tale quid fratribus generaliter distribuendum est , potest cellerarius deferre per mensas ante versum , quando ei vacuum fuerit. » Equidem æstate , messis tempore , cum laborabant , unum ad prandium pulmentum coctum, alterum etiam ad cœnam coctum habuisse patet ex cap. 84; « ac consequenter, ait Julianus Parisius abbas Fulcardi Montis (In not. ad cap. 76 lib. Us. Cist. ), aliis diebus, si quando cœnarent, nonnisi fructus, olera, aut nascentia leguminum, eaque cruda accepisse. » Idem pariter colligitur ex lib. Institutorum cap. general. Ord. Cisterc. cap. 79, quo decernitur, ut « loquentes ad mensam priventur vino, aut si non habuerint vinum , uno pulmento, si duo habuerint. » Non ergo duo semper pulmenta ad refectionem habebant.
col.616 Adversus hanc quam proposuimus hactenus opinionem posset opponi. 1° quod S. Benedictus duo pulmentaria cocta et tertium ex pomis et leguminibus, si fuerit unde, propter diversorum infirmitates concedit, ut qui ex uno comedere non potuerit ex alio reficiatur. Porro male consultum esset diversorum infirmitati, si duobus ad prandium pulmentis indultis, tertium duntaxat ad cœnam crudum concessisset. Fieri enim posset ut quis ex illo tertio gustare non posset, ac proinde in solo pane cœnaret. Adde quod S. Pater tertium pulmentum non absolute concedit, sed tantum si fuerit unde poma, aut nascentia leguminum. Quod si non fuerint , omnibus in solo pane cœna erit. Multo ergo æquius foret ac spiritui discretionis, quo abunde repletus erat, magis consonum, affirmare S. Patrem duo pulmentaria cocta cum uno crudo ad prandium, totidemque ad cœnam concessisse.
col.617 Respondeo S. Benedictum satis superque diversorum infirmitati providisse, duo ad prandium pulmentaria cocta concedendo, et tertium ad cœnam ex pomis aut herbis crudis , quæ vix deficiunt in monasteriis ad ejus mentem ædificatis, hoc est, in quibus nihil deesse debet, in quibus spatiosi horti , monachorum manibus excolendi, contineri debent. Ac si deficerent , satis fuisse addictis pœnitentiæ monachis in solo cœnare pane. Nec de S. Benedicti mente judicandum esse ex usu et remissione nostrorum temporum; sed ex districtione et austeritate veterum monachorum, quibus pro magnis erat deliciis ad panem aliquid addidisse. Certe Cluniacenses toto anni tempore, una excepta Quinquagesimæ dominica, in solo pane cœnasse , aut ad maximum fructus crudos ad panem adhibuisse, colligi potest ex Udalrico (Lib. I, cap. 49) : « In Quinquagesima, inquit, quia de cætero nec caseum , nec ova comedimus, post vesperas ad cœnam de ipsis ovis coctis in pipere habemus generale; quod toto anno amplius non contingit, ut aliquid ea vice habeamus præter solum panem; et si forte sunt in promptu cruda poma, vel ea quæ in ferramento characterato de conspersione farinæ tenuissimæ fiunt, et ab hominibus Romanæ linguæ nebulæ, a nostratibus appellantur oblatæ. » Idem in mss. S. Benigni Divionensis Consuetudinibus cap. 55, et in Ordinario Corbeiensis monasterii etiam clarius continetur ; nam quod Udalricus ambigua voce expressit, perspicuis ibidem verbis enuntiatur : « Toto anno non contingit ut quidquam generaliter ad cœnam habeamus coctum, præter panem solum, nisi vel cruda poma, vel ea quæ ferro characterato, etc. »
col.617 Secundo opponi posset capitulum 16 monachorum Sangallensium, statuens, « ut reficiendi fratres unum pulmentum cum potu et horto seu pomis, si sunt, ante se inveniant; post quæ et alia dentur quæ Regula mandat. » Illa autem alia haud possunt esse nisi secundum pulmentum coctum. Ergo tria ad singulas refectiones concedit sanctus Benedictus.
col.617 Respondeo capitulum istud intelligendum esse de refectione quæ jejunii diebus unica fit ad nonam, ad quam tria quidem pulmenta sanctus Pater indulget, aut certe illos monachos locutos fuisse juxta usum sui monasterii.
col.617 Tertio opponi posset Hildemari testimonium ad hæc verba addatur et tertium sic scribentis : « Hoc autem notandum est, quia in diebus privatis, si non fuerit calor, aut maximus labor, duo debent esse ad sextam pulmentaria cocta et unum crudum, et ad seram tertium coctum, si cœnaturi sunt ad æstimationem panis; id est, quia sicut ipse dicit, duas partes libræ panis debet monachus manducare ad sextam , et tertiam ad seram, si cœnaturus est; ita etiam de pulmentis intelliguntur, hoc est duo pulmenta cocta habeat monachus ad sextam , et tertium crudum ; et ad seram unum pulmentum coctum, quod est jam tertium coctum , sicuti tertiam partem libræ panis. Si autem ad nonam fuerit manducandi tempus, jussit dari duo pulmenta cocta, et unum crudum. »
col.617 Respondeo Hildemarum forte locutum fuisse secundum usum sui monasterii, et ex hoc testimonio saltem haberi non tria ad cœnam pulmenta, sed unicum duntaxat concedendum esse. Nec creditu difficile est majores nostros præscriptæ a S. Benedicto ciborum mensuræ aliquid addidisse, cum hujus rei luculentum de cœnobio Cassinensi testimonium habeamus in epistola Theodemari ad Carolum imperatorem, cujus hæc verba : « Beatus Pater noster instituit duo cocta pulmentaria in quotidiana refectione fratribus præparari, et tertium de leguminibus crudis aqua infusis; nos vero ex institutione majorum tria cocta pulmentaria aliis diebus; quarta et sexta feria duo tantum reficiendis fratribus præparamus , excepto quod plures ex fratribus nostris pane tantum his diebus herbisque hortensibus vescuntur; quorum plerique etiam nec vinum bibunt. Die vero dominica et in festivitatibus præcipuis etiam quartum addimus pulmentum, exceptis secunda, quarta et sexta feriis. » Ubi quod quatuor festivis diebus pulmenta ministrata dicuntur, intelligendum est tam pro prandio quam pro cœna, ut duo ad prandium duoque ad cœnam unicuique præberentur. Neque enim credibile est faustis illis temporibus octo diebus festis pulmenta uno die concessa fuisse.
col.618 Cæterum istam opinionem confirmat veterum monachorum praxis , qui non plus edebant solvendo jejunium quam illud servando, contenti hoc casu aut refectionis tempus prævenire ad sextam , aut solitos cibos duas in refectiunculas distribuere.
col.618 Sunt qui refectionem quotidianam hic intelligunt prout opponitur refectioni dierum solemnium; in quibus, aiunt, meliora et plura debent apponi pulmenta, quam aliis diebus quotidianis : « Alii sunt, inquit Hildemarus, qui quotidianam refectionem intelligunt de diebus privatis, et in solemnibus plus, propter illud quod idem S. Benedictus alibi dicit diebus privatis et dominica; ut sicut illic divisit inter privatos dies et dominicam, cum de officiis dixit, ita et in hoc loco intelligitur divisisse, cum dicit ad refectionem quotidianam; ac per hoc in eo quod dicit ad refectionem quotidianam, datur intelligi, ut ad refectionem solemnium dierum aliquid plus et melius esse debeat. »
col.618 Sic Regula Cujusdam ad virgines, quæ magna ex parte ex Benedictina sumpta est : « Quotidianis, inquit (Cap. 10), diebus sufficere decernimus duo fercula, exceptis pomorum donis, de leguminibus, vel de oleribus conferta , seu farinæ qualibet conspersione.... Festis vero diebus pro reverentia sacræ solemnitatis pluribus cibis, id est ternis vel quaternis ferculis sunt corpora reficienda : sic tamen ut, si plura sunt cibaria numero, sint minora, ut corpora necessario cibo reficiantur, et non nimia saturitate damnentur. » Et certe ea fuit priscorum monachorum consuetudo, ut festis dominicisque diebus paulo liberius exciperentur. S. Cæsarius in Regula ad virgines (In Recapit. cap. 16) : « In festivitatibus majoribus ad prandium et ad cœnam fercula addantur; et recedentibus de ea dulceamina addenda sunt. » Sanctus Aurelianus in utraque ad monachos et ad virgines Regula (Cap. 51 et 55) : « Pisces vero certis festivitatibus, aut quando sanctus abbas indulgentiam facere voluerit, tunc procurentur; » et in ordine convivii , quem utrique Regulæ subjunxit : « In festivitatibus vero, et quando abbas indulgentias voluerit facere, et cibaria quantum voluerit, et recentes addantur. » Sanctus Isidorus (Cap. 10) : « Per omnem autem hebdomadam fratres viles olerum cibos, ac pallentia utantur legumina; in diebus vero sanctis interdum cum oleribus levissimarum carnium alimenta. » S. Fructuosus (Cap. 5) : « Vivant solis oleribus et leguminibus, raroque pisciculis fluvialibus vel marinis; et hoc ipsum quoties se opportunitas fratrum vel festivitas solemnitatis dederit alicujus , servata in his et similibus causis discretione. » Denique Magister (Cap. 26) : « Dominico die vel aliis festis diebus, sed et propter extraneas advenientes personas quovis die quidquid addere abbas in cibo voluerit, ut pote majori, conceditur; vel dulciorum aliqua, secundum testimonium quod legitur in Vitis Patrum; ubi pro diebus festis delicatum petierunt a Domino cibum, et apparuit eis cum favo angelus. Tantum est, ut consideret æqualitatem, et fugiat corruptibilem nimietatem. » Sed his indulgentiis quæ in monachis tota hebdomada solis leguminibus vescentibus, utcunque tolerandæ sunt, parce omnino utendum est; nam et S. Benedictus festos dies neque hoc capite, neque in tota Regula quotidianis opponit. Imo semper meminisse debemus quod ait Regula Cujusdam ad monachos (Cap. 11), ferias monacho non esse super terram; et Regula ms. incerti alterius auctoris (Cap. 7) : Ne dicas hodie festivitas est, et bibam vinum; et cras Pentecostes , et manducabo carnes; quia non est festivitas apud monachos super terram. Quæ verba desumpta sunt ex Evagrii monachi sententiis ad eos qui in cœnobiis et xenodochiis habitant fratres.
col.619 Tam sextæ, quam nonæ.] De vespertina autem quæ fit tempore Quadragesimæ quid? De ea forte hic tacuit, quia postea dicturus est, hoc potissimum tempore aliquid de cibo et potu subtrahendum esse , ut notat Boherius : mensuramque ciborum istis temporibus aut in abbatis providentia reliquit, aut suos sola panis libra quam in die concedit, contentos esse voluit; nam et S. Richmiro abbati (In ejus Vit. n. 15, sæc. III Benedict.) cum sanctæ Quadragesimæ dies advenirent, erat ei aridus cibus panis tantum hordeaceus, quem etiam manu molebat. » Atque ita S. Isidorus in Regula decernit (Cap. 10) : « In observatione autem Quadragesimæ sicut fieri solet post expletum jejunium pane solo et aqua omnes contenti erunt, vino autem et oleo abstinebunt. » Et sane « jejunare eos dicimus, inquiebat olim Petrus Damiani (Opusc. 14 et 15, cap 6), qui panem cum sale et aqua percipiunt, ubi autem præter hæc aliud aliquid additur, perfectum jejunium non vocatur. »
col.619 Omnibus mensis.] Hanc lectionem, quam vulgatæ retinent editiones, et in quibusdam codicibus reperiri docent Hildemarus, Bernardus Cassinensis et Boherius, reprobat idem Hildemarus, et cum eo præfati commentatores, cujus loco substituunt omnibus mensibus, sicuti exstat in Regula Magistri cap. 26. Quam lectionem sequuntur antiquæ versiones Gallicæ, inter alias vetus ex ms. Conch., quæ hunc locum ita reddit : en tous les moys de l'an; versio Joannis de Précis cum alia antiqua monasterii S. Remigii Rhemensis : en tout temps; Guidonis Juvenalis : en tout le temps de l'an ; Matthiæ Lamberti : tous les mois de l'an; altera recentioris auctoris : en tous les mois de l'année. Quam lectionem præfert Menardus, aitque S. Benedictum hic occurrere pravæ quorumdam consuetudini, qui ob calores plura fercula in æstate quam in hieme quotidie apponi volebant ; quod etiam cavit S. Isidorus hoc statuto (Cap. 10) : « In utrisque temporibus refectio mensæ tribus erit pulmentis. »
col.619 Vulgaris tamen lectio non videtur omnino spernenda; nam si legamus omnibus mensis, manifestum est S. legislatorem non minus pravæ occurrisse quorumdam consuetudini , qui plura aut meliora abbatis aliorumque in dignitate positorum mensis apponi volunt fercula, quam fratrum ; id quod expressis verbis prohibet idem S. Isidorus (Cap. 10) : « Abbas citra languoris necessitatem cibos in conspectu pariter cum fratribus sumat; nec aliud quam cæteri, nec cultius quam quæ in commune consistunt, præparari sibi quidquam expetat... Æqualia quippe erunt mensarum omnium fercula, similibusque alimentis cuncti reficiendi sunt fratres. » Et Regula monastica communis sancti Fructuosi (Cap. 11) : « Excepto in adventu fratrum et languoris necessitate, delicatiores cibos non audeant edere abbates, nisi tales quales et fratres. » Concilium Aquisgran. (Can. 25) : « Ea quam monachi sui habent mensura sint abbates contenti in manducando, in bibendo, in dormiendo, in vestiendo, in operando, si in aliis utilitatibus non fuerint occupati. » Et Oxoniense anno 1222 (Apud Spelm., tom. ii Conc. Angl.) : Omnes « in uno refectorio simul edant; nec per se cuilibet, sed communiter omnibus victualia præparentur. » Huc referri potest optimum Cluniacensis monasterii institutum, quod refert Udalricus in hæc verba (Lib. III, cap. 18) : « Quoties piscium generale datur, statim post sextam, vel si tandiu jejunatur, post nonam totum esse debet dispositum , et ordinatum in scutellis super tabula, quæ est in vestibulo cellarii, ut prior veniens antequam consideat ad squillam, videre possit quod est in singulis scutellis, si est æquale, et ita divisum ut prioribus non veniant majores et meliores partes ; multumque in hoc genere personarum acceptio vitatur. » Porro si non licet abbati meliores sibi ac plures quam fratribus cibos habere, multo minus convivia lauta facere; quæ prohibet Benedictus papa XII in sua pro monachis Benedictinis Constitutione, his verbis : « Prohibemus insuper ne superiores, abbates, priores, et cæteri quicunque ipsius ordinis seu religionis lautis conviviis et comessationibus occupentur; nec in his sumptus immoderatos et alias excessivos faciant. »
col.620 Vel etiam omnibus mensis; id est tam secundæ quam primæ , ut explicat Theobaldus Artaldus, ne forte servitores, lectores, et alii monasterii utilitatibus detenti, qui ad primam mensam cum fratribus accumbere nequiverunt, sub specie majoris laboris, aliquid sibi cæteris amplius indulgendum crederent. Ita Regula S. Pachomii : « Ministri absque his quæ in commune fratribus præparata sunt, nihil aliud comedant, nec mutatos cibos sibi audeant præparare; » et capitulum 20 monachorum Sangallensium : « Ut ministri omnes intus forisve in potu et cibo, vestimentis cæterisque necessariis ea mensura qua cæteri fratres vivunt, contenti sint. »
col.620 Est qui Gallice vertit à chaque repas; quæ versio si recipiatur, intelligenda erit de prandio, non autem de cœna : « Si enim dicatur omnibus mensis, inquit, Bernardus Cassinensis, oportet suppleri prandii ; non enim tot fercula in cœna danda. » Vel etiam dicendum terminum universalem omnibus cœnam et prandium complecti.
col.620 Duo pulmentaria cocta.] Totidem concedit Regula Magistri c. 26, Solitariorum c. 43, Cujusdam ad virgines c. 10. At vero S. Cæsarius in Regula ad virgines in Recapitulatione c. 16 : « Cibaria, inquit, omnibus diebus in jejunio tria, in prandio bina tantummodo præparentur; » et S. Aurelianus in Ordine convivii : « Cibaria quotidie ad refectionem tria, ad prandium duo, et ad cœnam duo. » S. Fructuosus autem mentem suam non satis explicat, cum statuit, ut « in præcipuis solemnitatibus tria pulmenta, et totidem potiones fratribus præbeantur. »
col.620 Quid vero pulmentariorum nomine intelligendum sit in Regula S. Benedicti paucis est investigandum : « Pulmentum vocatur a pulte, inquit S. Isidorus (Lib. II Orig. c. 2); sive enim sola pultis, sive quid aliud ejus permixtione sumatur, pulmentum proprie dicitur. » Atque hoc sensu secundum S. Hildegardem S. P. Benedictus « pulmentaria cibos illos ostendit, qui ad ignem positi, hac et illac ligniolo moventur, ne comburantur. » Eodem modo pulmentum hic explicant Theobaldus Artaldus, Cœlestinus, aliique nonnulli et pietate et doctrina viri graves, habita ratione etymologiæ vocis.
col.620 Alii econtra non minus doctrina conspicui pulmenti seu pulmentarii nomine intelligunt quidquid pani adjicitur ut melius comedatur. Atque ita in communi usu loquendi solet usurpari, ut infinitis prope exemplis posset demonstrari. Solus hic Hildemari textus sufficiet : « Pulmentaria, inquit, multis modis dicuntur. Dicuntur enim de carne, sicut in lib. Genes. dixisse fertur Isaac ad filium suum cum isset in venationem, et de sua venatione fecisset illi pulmentum. Dicuntur etiam de piscibus, sicuti habes in Evangelio, ubi Dominus post resurrectionem suam apparuit discipulis piscantibus, et interrogavit eos si haberent aliquid pulmentarii ; et cum venissent discipuli in terra, viderunt prunam, et super prunam piscem positum. Dicitur etiam pulmentum de leguminibus, sicuti habes in præfato libro Geneseos, ubi dicitur : Coxit Jacob pulmentum, quod fuit de lenticula factum. Pulmentum enim dicitur, sicut tradunt magistri , quidquid pani adjicitur, ut melius ipse panis comedatur, sicuti est caseum, et folia porrorum, et ovum, et cætera his similia. Nam caseum si non coctum manducaveris cum pane, non dicitur pulmentum coctum; si autem coctum fuerit, dicitur pulmentum coctum. In hoc loco pulmentum coctum dictum est quod de oleribus, de caseo , de ovis, et de farina. »
col.620 Atque secundo hoc sensu sumendum esse hoc capite pulmenti vocabulum quatuor mihi persuadent. Primo, quod verba in legibus accipi debent in sensu qui eis ex communi et recepto usu loquendi convenit, non secundum etymologias eorum ; alioquin subditos legibus , qui nec vocum etymologias scire tenentur, et frequenter non possunt, ut pote qui studere prohibentur, infinitis prope transgressionibus redderent obnoxios.
col.621 Secundo, quod pulmentum primo sensu pisces non complectitur; at qui prohibitos a S. Benedicto pisces assereret, legi neminem. Certe ipsi Cistercienses qui S. Benedicti Regulam ad litteram sibi servandam proposuerant , etsi solis vesci leguminibus, iisque omnino male paratis solerent, tamen aliquando piscibus usos fuisse constat ex S. Bernardo (Serm. 30, in Cant.), qui nonnullorum monachorum de victu querelas perstringens, inter alia redarguit eos quod quererentur : « Pisces de stagno aut de lutosa aqua meæ penitus complexioni non congruunt; » et ex Vita B. Rogerii abbatis Ellantii (Num. 5 et 10 apud Boll. 4 Jan.), qui obiit anno 1175, cui cum aliquando « piscis non modicus offerretur,... requisivit an ex eo singuli fratres portionem possent accipere ordinariam, » jussitque illum in commune olus conventus mitti; aliquando etiam in itinere constitutus pisce mire magnitudinis refectus legitur.
col.621 Tertio, quia pulte pro pane veteres utebantur , ut patet ex Plinio (Lib. XVIII) : « Pulte autem, non pane, vixisse longo tempore Romanos manifestum est, quoniam inde et pulmentaria hodie dicuntur. » Sed S. Benedictus hic panem ad pulmenta adjicit. Hoc argumentum est Nicolai Bravi.
col.621 Quarto, quod ex Regula tertium pulmentum determinate debet esse ex leguminibus. Unde merito potest inferri alia duo non absolute ex leguminibus, sed ex quocunque alio obsonio præparari posse. Alioquin sanctus Pater sine conditione dixisset, sufficiant monachis tria pulmentaria.
col.621 Cum ergo ex communi usu loquendi pulmentum dicatur quidquid pani, ut facilius comedatur, additur; et alioquin S. Pater solas quadrupedum carnes prohibeat, pulmentariorum nomine hic omnia ciborum genera quæ vitæ monasticæ proposito conveniunt, aut ei ratione pretii vel suavitatis nimiæ non repugnant, intelligenda sunt. Quænam vero monachis conveniant ex SS. Patrum factis, dictis, et Regulis accipiendum est.
col.621 Itaque S. Hieronymus de cœnobitis Ægyptiis loquens (Epist. 22) : « Vivitur pane, inquit, leguminibus, et oleribus, quæ sale solo condiuntur : vinum tantum senes accipiunt. » De anachoretis vero : « Excepto sale et pane, ad desertum nihil perferunt amplius. » Similiter de Ægyptiis monachis disserens Cassianus (Lib. IV, cap. 22) : « Nec tanta cura inter eos parandorum ciborum vel coctionis impenditur, quippe qui maxime xerophagiis vel homophagiis utuntur, et apud quos secta singulis mensibus porrorum folia, lapsana, sal frictum, olivæ, pisciculi minuti saliti, quos illi mænidia vocant, summa voluptas est. »
col.621 De Pachomianis ita loquitur Palladius (Lausiac. cap. 39) : « Alii versantur in mensis parandis, mensæ imponentes panes, olera agrestia, olivas, caseos, et extremas carnium partes, et comminuta olera. » Et certe solitas eorum escas fuisse olera, legumina, olivas, allia, herbasque minutas oleo et aceto conditas colligitur ex Vita S. Pachomii : unde et negligentem coquum redarguens ait: « Quomodo hoc facis, cum statutæ vivendi leges, et SS. Patres sabbatis atque dominicis omnibus , olera coqui jubeant fratribus vesci volentibus? »
col.621 De SS. Patribus in Sina audiendus est S. Nilus (Hist. cædis SS. Pat. in Sina, cap. 5) : « Pauci quidem norunt alimentum ex frumento... multi autem vescuntur crudis oleribus et baccis, mensam minime artificiosam, et nullis condimentis instructam amplectentes, eorum qui obsonia condiunt, et panem conficiunt, curiositatem multum valere jubentes ; ne si in curando corpore multum temporis ponerent, negligentes essent in eo in quo potius oportet perseverare. »
col.622 Non majorem curam in parandis sibi cibis impendebant monachi ad Jordanem habitantes, de quibus in Vita S. Mariæ Ægyptiacæ num. 5 (Boll. 2 April.) : « Esca illis indeficiens erant divina eloquia; corpori vero indulgebantur necessaria duntaxat, panis et aqua. »
col.622 Sancti Gerasimi discipuli quinque infra hebdoma dam diebus nihil « quod esset esculentum nisi panem et aquam, et dactylos » gustabant. Sabbato et dominica « cocto utebantur in cœnobio, et parum vini sumebant. »
col.622 Neque vero hæc solis in Oriente degentibus monachis singularia exstiterunt. S. Fintani in Hibernia sæculo VI abbatis discipulis communis cibus nihil erat aliud nisi olera agrestia, ex ejus Vita num. 2 (Boll. 17 Feb.). De monasterio S. Comgalli Vitæ secundæ scriptor num. 26 sic loquitur (Bolland. 10 Maii) : « Panis jam, et aqua, atque olera tantum erant in illa cœna ; lac enim et cætera alimenta in monasterio S. Comgalli visu et gustu antea incognita erant... Postea suadente episcopo (S. Finbarro) et aliis sanctis per rationem charitatis lac receptum est senibus et infirmis. » Postea etiam receperunt pisces, ex eadem Vita num. 34. Ex Regula quoque vivendi monachis a S. Davide præscripta (Bolland. 1 Martii), « cibum ad necessitatem magis quam ad saturitatem sumebant ; ibi quoque et oleribus et sale contenti, lautiores cibos pro fastidio reputabant. Infirmis tamen, vel ætate provectis, vel longo itinere fatigatis, aliquando lautioris cibi oblectamenta procurabant. »
col.622 Jam vero si sanctorum dicta consulamus : S. Basilius (Regul. fus., cap. 19) : « Oportet, inquit, omnimodo illis uti cibis qui et facilius et vilius comparantur prætextu abstinentiæ quæ pretiosiora sunt quæramus, et sumptuosiores cibos ex condimentis pretiosis componamus. Sed si quid est quod in unaquaque provincia facilius et vilius comparatur, et quod in usu hominum communiter habetur, hoc ad usus nostros oportet assumi, et ea tantummodo requiri quæ ad vitam pernecessaria sunt, id est oleum et alia hujusmodi, vel si qua etiam ad infirmantium solamen adhibentur. » Et paulo antea : « Si quid ergo illud est, quod potest vel brevius vel facilius explere hanc necessitatem corporis in cibis, id potius eligendum est. Sed et Dominus, ut opinor, hoc ostendit cum esurientes in deserto reficit; quia cum utique posset majore miraculo copiosiores eis cibos parare, nihil horum fecit; sed simplicem eis exhibuit victum ; et secundum Joannem quinque panes hordeaceos et pisciculos duos apponit. De potu vero nec mentio quidem ulla fuit : ex quo sine dubio designatur quod omnibus sufficiens esse possit aquæ usus et pernecessarius. »
col.622 Similiter Cassianus (Lib. V, cap. 23) : « Igitur est cibus eligendus, non tantum qui concupiscentiæ flagrantis æstus temperet minusque succendat, verum etiam qui ad parandum sit facilis, et quem ad comedendum opportuniorem vilioris pretii compendium præstet, quique sit conversationi fratrum usuique communis. »
col.622 S. Hieronymus Paulinum monachum de instituenda vitæ ratione ita instruit (Epist. 13) : « Sit vilis et vespertinus cibus, olera et legumina, interdumque pisciculos pro summis ducas deliciis. Qui Christum desiderat, et illo pane vescitur, non quærit magnopere de quam pretiosis cibis stercus conficiat. »
col.622 His concinunt ea quæ ad eumdem Paulinum coquum ad præparandos monachorum cibos aptum mittens, scribit Severus Sulpicius (Spicil. tom. v) in hæc verba : « Postquam omnes coquos tuos coquina tuæ renuntiasse cognovi, credo quia dedignarentur officium vilibus præbere pulmentariis : puerulum tibi ex nostra misimus officina, doctum satis pallentem coquere fabam, et ignobiles betas aceto et jure condire, vilemque pultem esurientium faucibus inferre monachorum, piperis nescium, laseris ignarum, familiarem cymini, et apprime callidum herbis suave redolentibus clamosum urgere mortarium. Unum habet vitium, quod hortorum omnium civilis est inimicus, ita ut si admissus fuerit, proxima quæque metet gladio, nec exsaturabitur unquam cæde malvarum. »
col.623 Denique Evagrius in Monachicis num. 3 (Tom. III Mon. Eccles. Græc.) : « Cibum brevem et nullius pretii, non autem multum ac magna cura egentem cape. Quod si prætextu hospitalitatis de sumptuoso in mentem venerit, eam abjice cogitationem, nec illi adhæreas ; per illam quippe insidiatur tibi adversarius, quo te a quiete avertat. »
col.623 Venio ad veterum monachorum instituta. Regula S. abbatis Isaiæ ita habet (Cap. 31): « Si habitaveris cum aliquo fratre, et dicit tibi : Coquito; dic : Quid vis? Et si electionem tibi reliquerit, coquito quidquid tibi venerit ad manus. » Regula S. Aureliani ad monachos (Cap. 51): « Carnes in cibo nusquam sumantur, pulli vel cuncta altilia in congregatione non ministrentur; infirmis tantum provideantur et accipere liceat. Pisces vero certis festivitatibus, quando sanctus abbas indulgentiam facere voluerit, tunc procuretur. »
col.623 Regula sancti Columbani (Cap. 3) : « Cibus sit vilis et vespertinus, monachorum satietatem fugiens, et potus ebrietatem, ut et sustineat, et non noceat, olera, legumina, farina aquis mixta, cum parvo panis paximatio, ne venter oneretur, et mens suffocetur. » Et tamen sancti Columbani discipulos aliquando etiam piscibus usos fuisse constat ex Vita sancti Galli cap. 6, sæc. II Benedic.
col.623 Regula S. Isidori (Cap. 10) : « Per omnem autem hebdomadam fratres viles olerum cibos ac pallentia utantur legumina. In diebus vero sanctis interdum cum oleribus levissimarum carnium alimenta. » Et alibi idem S. Isidorus monachorum vitam describens (Lib. II de Eccles. Offic., cap. 15) : « Non solum a carnibus et vino abstinent pro sufficientia domandarum libidinum, sed etiam ab omnibus quæ ventris et gutturis provocant appetitum. »
col.623 Regula S. Fructuosi (Cap. 5) : « Vivant solis oleribus et leguminibus, raroque pisciculis fluvialibus vel marinis; et hoc ipsum quoties se opportunitas fratrum vel festivitas solemnitatis dederit alicujus, servata in his et similibus causis discretione majoris. »
col.623 Regula denique Cujusdam ad virgines (Cap. 10) : « Quotidianis diebus sufficere decernimus duo fercula, exceptis pomorum donis, de leguminibus, vel de oleribus conferta, seu farinæ qualibet conspersione. »
col.623 Ut autem etiam ex nostris aliqua ponamus exempla, discipuli sancti Amarini abbatis « vix panem paximatii ad mensuram cum lympharum potu sumebant. »
col.623 Idem de primis sancti Benedicti abbatis Anianensis discipulis narrat Ardo in ejus Vita num. 12 (Sæc. IV Ben. part. i) : « Pellebatur aliquoties eorum esuries lacte delato a vicinis mulieribus, quoniam ariditate tabuerant corpora eorum, solo viventes pane et aqua. »
col.623 Sanctus Ansegisus abbas Fontanellensis in constitutione de victu et vestitu suorum monachorum assignat fabas, pisa, mel, caseum, ova, porcos saginatos ad adipem et lardum, insuper in Nativitate Domini et Paschate aucipastas, pullipastas, et pullos. Ad potum vero vinum et siceram. Ad infirmorum curam, mel et pigmenta. »
col.623 Cluniacenses sua pulmenta quotidie conficiebant unum ex fabis, alterum ex oleribus; quibus adjiciebant pitiantiam vel generale ex caseo, ovis ; sola dominica et feria quinta ex piscibus ; idque si tamen æquo pretio inveniri poterant. Quid vero sit pittantia, quid generale, docet Udalricus his verbis (Lib. II, cap. 35, et lib. iii, c. 18) : « Generale appellamus quod singulis in singulis datur scutellis. Pittantia quod in una scutella duobus : verbi gratia, aliquando pro pittantia absque scutella unum crudi casei frustum, vel quatuor ova : pro generali ova quinque, caseus nunquam, nisi coctus. » Feria 2, 4 et 6 pittantiam, aliis diebus generale ministrabant.
col.624 Tegernsenses etiam in Bajoaria monachi raro piscibus vescebantur, ut testatur Gozpertus ejusdem loci sæc. X abbas (Tom. IV Anal.) : « In regione, inquit, australi, sicut scitis, habitantes, more monachorum, ut decet, a carnibus abstinentes, captura piscium raro pascimur ; quia piscosas aquas minime habemus. »
col.624 Quid vero de Cisterciensibus? Certe audiendus est hic Guillelmus abbas Sancti Theoderici de Clarevallensibus loquens (Lib. I de Vita sancti Bern., cap. 5): « Pulmentaria, inquit, sæpius ex foliis fagi conficiebant. Panis instar prophetici illius ex hordeo, et milio, et vicia erat; ita ut aliquando religiosus vir quidam appositum sibi in hospitio ubertim plorans clam asportaverit, quasi pro miraculo omnibus ostendendum, quod inde viverent homines, et tales homines. » Et Fastredus tertius Clarevallensis abbas, arguens abbatem quemdam qui lautius vivebat (Inter epist. S. Bernardi) : « Non est hæc vita quam me et te docuit Pater et prædecessor noster Bernardus felicis recordationis; nec modus quem nostri sacri ordinis abbates et monachi sequuntur, qui nos pane ex avena confecto, et herbis sine oleo et abdomine coctis enutrierunt, et fabis pisisque ipso etiam Paschatis die festo ; quæ austeritas, vel similis in omnibus ordinis domibus observatur. » Et ne domestici testes suspecti fortasse videantur, peregrinos promimus, Stephanum Tornacensem, et Jacobum de Vitriaco ; quorum prior ad Robertum priorem Pontiniacensem scribens, sic loquitur : « In sudore vultus sui vescuntur pane suo, nec eos lascivire et rixari faciunt otium et alienus cibus ; tanta in eo parcimonia, ut duobus tantum pulmentis utantur, quæ aut ager ex leguminibus, aut ex oleribus hortus affert ; pisce tanto rarius utuntur, quanto frequentius apud eos audiri solet, quam videri » Et alter in Hist. Occid. cap. 14 : « Piscibus, ovis, lacte, et caseo non vescuntur communiter; quandoque tamen licet raro pietatis intuitu pro pittantiis et summis deliciis iis utuntur. »
col.624 Mira sunt ea quæ de Carthusianis scribit Petrus Venerabilis (Lib. II Mir., cap. 28) : « Pane furfureo semper utuntur, vino adeo adaquato, ut merito magis villum quam vinum dicatur. Ab omni carnium esu tam sani quam ægri in perpetuum abstinent. Pisces nunquam emunt, sed forte ex charitate datos accipiunt. Die dominico, et quinta feria tantum, caseum vel ova ad vescendum admittunt. Tertia feria, ac sabbato aut legumine, aut olere cocto utuntur. Omni secunda, quarta, et sexta feria pane et aqua sola contenti sunt. » Et Guibertus abbas (Lib. I de Vita sua, c. 10) : « Dominica a dispensatore escas, panem scilicet ac legumen accipiunt, quod unicum pulmenti genus a quoque eorum apud se coquitur... Pisce et caseo dominicis et valde festis diebus utuntur; pisce dixerim, non quem sibi ipsi emerunt, sed quem bonorum aliquorum virorum largitione susceperint. » His concinunt ea quæ præscribuntur in Statutis Guigonis cap. 33, et in Antiquis Carthus. Statut. part. ii, cap. 13 et 14.
col.624 Ex dictis hactenus liquet quales debeant esse perfectorum monachorum cibi; nimirum viles, inventu et paratu perfaciles, ut sunt fabæ, pisa, radices, olera, legumina, et fructus terræ : « Exemplum frugalitatis, magisterium parcimoniæ, inquiebat olim sanctus Ambrosius (Lib. III in Hexam. c. 7), est herbæ simplicis victu, olerisque vilis aut pomi contentos esse oportere, quem natura obtulit, quem liberalitas Dei prima donavit. Ille salubris, ille utilis cibus, qui morbos repellat, qui resecet cruditates, nullo hominum partus labore, sed divino effusus munere, sine satione frugis, sine semine tam dulcis, tam gratus, ut et repletis voluptati atque usui sit, denique ad primas datus mensas, ad secundas remansit. » Et hæc quidem ille ad omnes, quid vero ad monachos? Cæterum pisces non nisi raro, eosque vilis pretii, atque pro magnis deliciis monachos comedere deceret. Non possum hic præterire factum singulare sancti Lupicini abbatis, qui, ut refert Gregorius Turonensis (Lib. de Vit. SS. Pat. c. 1), « ingressus in domum in qua cibi coquebantur ad reficiendum, vidit diversorum ferculorum apparatum magnum, pisciumque multitudinem aggregatam, dixitque in corde suo : Non est dignum ut monachi, quorum vita solitaria est, tam ineptis utantur sumptibus : et statim jussit præparari æneum magnum ; cumque locatus super ignem fervere cœpisset, posuit in eo cunctos simul quos paraverant cibos, tam pisces quam olera sive legumina, vel quidquid ad comedendum monachis destinatum fuerat, dixitque : De his pultibus nunc reficiantur fratres ; nam non deliciis vacent, quæ eos a divino impediant opere. » Et plane semper placuit illud sancti Ambrosii (Lib. VII in Luc.) : « Indecorum est homines curare de cibo qui militant de regno. » Quibus hæc non arriserint, audiant non me, sed S. Bernardum (Serm. 30, in Cant.) : « Qui voluerit animam suam salvam facere perdet eam. Quid hic vos dicitis, observatores ciborum, morum neglectores? Hippocrates et sequaces ejus docent animas salvas facere in hoc mundo, Christus et ejus discipuli perdere ; quemnam vos e duobus sequi magistrum eligitis ? At manifestum se facit, qui sic disputat : Hoc oculis, hoc capiti, et illud pectori aut stomacho nocet. Profecto unusquisque quod a suo magistro didicit, hoc in medium profert. Num in Evangelio legistis has differentias, aut in prophetis, aut in litteris apostolorum ? Caro et sanguis profecto revelavit tibi hanc sapientiam, non spiritus Patris. Est enim carnis hæc sapientia. Sed audi quid de ipsa nostri medici sentiant : Sapientia carnis mors est. Item : Sapientia carnis inimica est Deo. Num Hippocratis seu Galeni sententiam, aut certe de schola Epicuri debui proponere vobis? Christi sum discipulus, Christi discipulis loquor. » Et infra : « Quid vero prodest temperare a voluptatibus, et investigandis diversitatibus complexionum, ciborumque varietatibus inquirendis quotidianam expendere curam? Legumina, inquit, ventosa sunt, caseus stomachum gravat, lac capiti nocet, potum aquæ non sustinet pectus, caules nutriunt melancholiam, choleram porri accendunt, pisces de stagno aut de lutosa aqua meæ penitus complexioni non congruunt. Quale est hoc, ut in tot fluviis, hortis, agris, cellariisve reperiri vix possit quod comedas? Puta te, quæso, monachum esse, non medicum; nec de complexione judicandum, sed de professione. Parce, obsecro, primum quidem quieti tuæ; parce deinde labori ministrantium ; parce gravamini domus; parce conscientiæ ; conscientiæ dico, non tuæ, sed alterius, etc. »
col.625 Tandem quod ad ciborum condimenta spectat : « Absit procul saccharum, ut Fuliensium monachorum verbis utar (Const. Ful., cap. 39), cinnamomum, caryophyllum, piper, et aliæ species aromaticæ. Nec cuiquam nisi forte propter infirmitatem valetudinis indigenti a superiore permitti possit. » Et recte; nam, ut dicebat Guillelmus, abbas Sancti Theoderici (De Vit. sol. ad Frat. de Monte Dei) : « De condimentis obsecro, ut comestibiles fiant cibi nostri, non etiam concupiscibiles vel delectabiles. Sufficit enim concupiscentiæ malitia sua; quæ cum vix aut nullo modo pertransire possit ad finem explendæ necessitatis, nisi per viam quantæcunque delectationis, si cœperit accipere irritamenta ab eis qui perpetuum susceperunt bellum adversus ejus oblectamenta, fiunt duo contra unum, et sic periclitatur continentia. » Certe S. P. Benedictus alia non vult ciborum condimenta, quam quæ omnibus etiam minus idoneis facile parari possunt; cibos enim a fratribus coqui præscribit; nec ullum a coquinæ officio excusat.
col.625 Propter diversorum infirmitates, ut forte qui ex uno non poterit edere, ex alio reficiatur.] Ne forte in solo pane quis, unicum præparatum pulmentum fastidiens, reficeret. Sed quid cum solum propter diversorum infirmitates duo pulmenta S. Pater indulgeat, ut qui ex uno edere non potuerit, ex alio reficiatur, unico contentus esse debet monachus, aut ex utroque refici licebit? Respondet Petrus Boherius : « Quamvis bene faciat si a secundo abstineat, et de tali possibili abstinentia teneatur Deo gratias reddere, non credo tamen fratrem peccare, si de ambobus rationabiliter sumat, cum nec Magister hoc tacite hic prohibuerit, vel expresse. » Similiter Hildemarus : « Hoc sciendum est, inquit, quia potest ex duobus refici, si valet; eo quod non est ejus intentio de hoc, ut si potest de ambobus edere pulmentis, ex uno tantum edat. Et quod ita sit, manifestatur ubi dicit, Addatur et tertium ; quia nequaquam dixisset addi et tertium, si solummodo voluisset edere de uno quemlibet. » Idem etiam sentit Menardus. Et sane, ut ipse ait, « male consultum esset superfluis impensis, cum duplicatis pulmentariis, dapes quæ, verbi gratia, quinquaginta monachis sufficerent, pro centum essent apponendæ : maxime cum singulæ lances id continere deberent, quod ad unius monachi satietatem sufficeret; quia illi de una tantum edere liceret. » Quibus verbis omnino refutata manet ridicula prorsus et indigna monacho quorumdam opinio, qui existimant quodlibet pulmentum sufficere debere ad congruam cujuslibet monachi refectionem.
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 39.1-39.3
p. 307 De mensura ciborum. — Sufficere credimus ad refectionem quotidianam tam sextae quam nonae, omnibus mensis cocta duo pulmentaria, propter diversorum infirmitates : ut forte qui ex uno non potuerit edere, ex alio reficiatur. Ergo duo pulmentaria cocta fratribus sufficiant; et si fuerint inde poma, aut nascentia leguminum, addatur et tertium.
p. 307 Si les Pères du désert avaient pu lire ce chapitre de la Règle, peut-être eussent-ils regardé ses prescriptions comme concernant des moines relâchés ! Sans doute, quelques-uns de leurs maîtres (1) recommandent bien comme saint Benoît la discrétion dans l’abstinence et le jeûne : mais la mesure la plus large des Orientaux reste en deçà du menu que N. B. Père accorde chaque jour à tous les siens, et qui comprend jusqu’à trois services. Et encore saint Benoît ne propose-t-il ce régime qu’avec réserve, comme une moyenne raisonnable, sufficere credimus, et laisse-t-il à l’Abbé la faculté d’ajouter un petit extra. Une telle condescendance se justifie sans peine si l’on consent à reconnaître la valeur toute relative de la mortification (2), et si l’on se souvient du but que poursuivait N. B. Père : ouvrir l’accès de la vie monastique à nombre d’âmes que certaines outrances en eussent tenues éloignées à jamais, adapter sa Règle aux conditions ordinaires du tempérament occidental et d’une région où le climat plus rigoureux oblige à compenser le défaut de chaleur externe par des combustions intérieures plus vives. Il faut ajouter qu’il écrit pour des gens qui non seulement célèbrent de longs offices, mais travaillent au grand air une partie du jour. La nourriture qu’il leur donne est à peu de chose près celle des paysans, simple et abondante.
(1) S. Basil., Reg. fus., xix. — Cass., Conlat. II, xvi-xxvi.
(2) Cass., Conlat. XXI, xi-xvii.
p. 308 A toutes les tables (1) (c’est-à-dire à celles où les moines prennent place par petits groupes, sous la présidence des doyens ; ou bien à la table de la communauté, à celle des servants et à celle de l’Abbé) : à toutes les tables on servira deux mets cuits, cocta duo pulmentaria (2) ; saint Benoît ne juge ni opportun ni même possible de préciser leur nature. Les usages ont varié extrêmement sur ce point ; il ne faut pas essayer d’en résumer l’histoire. Les légumes ont toujours formé la base de l’alimentation des moines ; les œufs, le poisson, les laitages apparaissaient jadis plus rarement sur leur table. A Cluny on cuisait des fèves tous les jours : c’était le plat régulier par excellence (3). Naturellement saint Benoît n’impose pas les deux mets ; il les permet pour que tous les appétits puissent se satisfaire et les forces de tous se réparer : propter diversorum infirmitates. Il ajoute que, grâce à ce double service, le frère qui ne pourra pas manger d’un plat, pourra du moins se dédommager avec l’autre. Mais, d’après la Règle, avons-nous le droit de faire honneur aux deux? Les commentateurs s’accordent entre eux et avec l’usage pour l’affirmative. Donc, deux mets cuits suffiront aux frères, reprend saint Benoît ; et l’on ajoutera en troisième lieu des fruits et des légumes frais, si l’on peut se les procurer facilement, s’il y en a dans le jardin du monastère : si fuerint inde (ou bien unde).
(1) Quoi qu’en dise D. Calmet, la meilleure leçon des manuscrits est bien celle-ci, et non omnibus mensibus, en toute saison ; on faisait parfois, en effet, une différence entre le régime d’été et celui d’hiver : Cf. Caton, De re rustica, c. lvi-lviii. Caton veut qu’on donne, le quatrième mois, une hémine de vin aux travailleurs, trois hémines aux neuvième, dixième et onzième mois. Il parle au même endroit du pulmentarium d’olives.
(2) Pulmentarium signifie des mets, quels qu’ils soient, surtout les ragoûts, purées, bouillies : Cf. Calmet, in h. l.
(3) Bernard., Ordo Clun., P. I, c. vi, xlvii. — Udalr., Consuet. Clun., l. II, c. xxv.
p. 308 Le menu que vient de donner N. B. Père est celui de la journée tout entière, c’est la quantité d’aliments fournie chaque jour, c’est la réfection quotidienne, qu’il y ait deux repas ou qu’il n’y en ait qu’un seul, en Carême comme pendant le reste de l’année. Telle est du moins l’interprétation la mieux fondée (4) de ce texte de la Règle un peu trop concis : ad refectionem quotidianam tam sextae quam nonae. Saint Benoît ne parle que du repas de sexte ou de none ; quand on dînait à sexte, il y avait souper le soir, mais le repas de sexte était le principal et il est probable qu’on prélevait sur son menu non seulement le tiers du pain, comme saint Benoît nous le dira dans un instant, mais les aliments qui convenaient le mieux à un souper frugal. Aux jeûnes de règle, on mangeait à none ; pendant le Carême ecclésiastique, l’unique repas se faisait le soir ; mais on servait toujours la même quantité de nourriture, N. B. Père laissant à la délicatesse de chacun le soin d’opérer les retranchements compatibles avec sa santé et avec l’obéissance (chap. XLIX). La plupart des anciens coutumiers monastiques fournissent la justification pratique de ce commentaire.
(4) Voir surtout le Commentaire de D. Calmet.
ut forte qui ex uno non poterit edere, ex alio reficiatur.
para que coma de uno el que acaso no pueda comer del otro.
Ergo duo pulmentaria cocta fratribus omnibus sufficiant; et si fuerint inde poma, aut nascentia leguminum, addatur et tertium.
Sean, pues, suficientes á cada monge dos manjares cocidos, y si allí hubiere fruta, hortalizas, ó legumbres, añádase otro.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 39.3
col.626 Ergo duo pulmentaria cocta fratribus omnibus sufficiant.] Recte ex hoc loco Richardus de S. Angelo infert, « quod vicedecani et alii priores non debent habere plura fercula duobus; quia qui omne dicit, nihil excludit seu excipit. »
col.626 Et si fuerit unde poma.] Pomorum nomine intelligit omne fructuum genus, quod ex arboribus aut ex herbis nasci solet; nam « quæ nascuntur de arboribus aut de herba, poma dicuntur, » inquit Bernardus Cassinensis.
col.626 Aut nascentia leguminum.] Legumen Gazæo dicitur (In Cass. lib. v, c. 5), « quidquid e terræ satis et siliquis nascitur; » id quod probat ex Varrone lib. i de Re rustica : « Legumina evelluntur e terra, non subsecantur ut fruges ; quæ quod ita legantur, legumina dicta sunt; » et ex sancto Isidoro, lib. xvii Orig., cap. 4 : « Legumina a legendo dicta ; veteres enim meliora quæque legebant, sive quod manu legantur neque sectionem requirant. Leguminum plurima sunt genera, ex quibus faba, lens, pisa, faseolum, cicer, lupinum, gratiora in usu hominum videntur. »
col.626 Quid vero per nascentia leguminum hic intelligat S. Pater, docent commentatores. Smaragdus : « Leguminum, inquit, nascentia eorumdem leguminum intelliguntur germina, quæ cum aceto vel aliis fructibus composita ad comedendum sunt apta. » Hildemarus : « Nascentia leguminum intelliguntur germinantia, quia mos est illius terræ, et Romanæ et aliarum provinciarum, mittere legumina in aqua ; et cum germinata fuerint, tunc manducant. » Hildemarum explicat Bernardus Cassinensis : « Nascentia vero legumina dicuntur secundum expositores legumina nascentia, vel germinantia; quando videlicet ponuntur in aqua, et quasi tenere efficiuntur, sicut illa quæ incipiunt germinare, et comeduntur in partibus Romanorum, vel sic germinata, vel cum aceto. » Boherius vero, relatis Smaragdi et Bernardi sententiis, addit : « Vel dic quod appellantur hic nascentia leguminum illa quæ ex leguminibus, id est seminibus vel granis nata, apta sunt ad comedendum, et non ipsa legumina, sive grana, ut patet in cucurbitis, cucumeribus, rafanis, melonibus, peponibus, pastinacis, lactucis, verdolagiis, et hujusmodi. » Nascentia leguminum hic proprie esse existimo recens orta legumina, quæ cum sale, aceto et oleo solent comedi, ut sunt lactucæ, et aliæ hujusmodi herbæ, quas sic conditas saladam vocare solemus. Et ita intelligit Turrecremata. Paulo laxior est S. Hildegardis explicatio hujus loci: « Fabas, inquit, et pisa, et alia hujusmodi legumina demonstrat, quæ de agro recentia colliguntur, velut poma de arboribus tolluntur, et illa non cocta, sed a cortice ablata pro tertio cibario fratribus apponi jubet. Pisces quoque, aut casei, aut ova in tertio cibario intelligenda sunt. » Hæc parum conveniunt cum ea pulmenti notione quam paulo ante dederat.
col.627 Addatur et tertium.] Scilicet pulmentum; et illud quidem crudum ex antiquo ordine conversat. monast., cap. 11, ex epist. Theodemari ad Carolum Magnum, ex Hildemaro, Nicolao de Fractura, Boherio, Turrecremata, et Matthia Lamberto; quibus consonat Regula Magistri, concedens « cocta duo pulmentaria, et tertium, quodcunque fuerit, crudum cum pomis. » Menardus tamen existimat liberum esse coctum aut crudum tertium pulmentum apponere.
col.627 Cæterum, ut observat hic Hildemarus, S. Benedictus neque æstivo tempore ad nonam, neque hieme ad seram poma concessit; alioquin tres, cum duas duntaxat æstate permittat ; duæ, cum unicam hieme indulgeat, refectiones fierent. Ex quo conjicere possumus, jam illis temporibus saltem aliquibus in monasteriis irrepsisse consuetudinem fructus ad seram edendi etiam jejunii diebus, et ad nonam æstivo tempore. De hac ad nonam fructuum comestione exstat Theodemari, abbatis Cassinensis, testimonium in epistola ad Carolum Magnum : « Præter hæc etiam æstatis tempore post nonam, si est aliquid de pomis, et singulas phialas nostris fratribus præbemus. » Quod prohibuisse videtur synodus Aquisgranensis, statuens « ut poma et lactucæ, nisi quando alius cibus sumitur, non comedantur. »
Panis libra una propensa sufficiat in die, sive una sit refectio, sive prandii et cœnæ.
Baste una libra larga de pan al dia, sea una la comida, ó sea para comida, y cena;
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 39.4
col.627 Panis libra una propensa sufficiat in die.] De pondere hujus libræ inter se non consentiunt auctores. Libra est duplex, Romana unciarum duodecim, et mercatoria sexdecim ; utraque etiam minor Neapolitana. An vero alterutram adoptaverit S. P. Benedictus non constat. Singulare pro suis discipulis libræ pondus instituisse, communis est sententia. Idque persuadent, 1° quod sanctus Pater discipulum suum B. Maurum dirigens in Gallias, cum sacro Regulæ textu pondus libræ panis eidem deferendum secum tradiderit (Faust. in Vita sancti Maur., num. 29); quod, si singulare non exstitisset, haud necesse fuisset illud eo deferre, cum simile in Gallia reperiri posset; 2° quod, everso a Longobardis monasterio, Cassinenses Romam aufugientes S. Regulæ textum cum relicta sibi a S. Benedicto panis libra secum detulerint; cujus pondus, restaurato postea monasterio, Zacharias papa ibidem restituit (Leo Ostiensis Chron. Cassin., lib. i, cap. 2); quæ sane sollicitudo omnino fuisset inutilis, si Romanam S. Pater libram adoptasset; 3° quod Carolus Magnus, collapsam passim in Galliæ monasteriis disciplinam regularem restituere cupiens, missos Cassinum direxerit, qui institutum a S. Benedicto libræ panis pondus, et heminæ vini mensuram sibi deferrent. Porro Romam, non Cassinum imperator mittere debuisset, si Romanam S. Benedicti libram, aut heminam admisisset.
col.627 Missam a Theodemaro abbate imperatori libram statim post ejus obitum in omnibus monasteriis, haud dubium, recipi curavit synodus Aquisgranensis, statuens ut libra panis triginta solidis per duodecim denarios metiatur; et quidem antequam coquatur, ut præfert canonis titulus. Hæc verba illis temporibus omnino perspicua, nostris valde obscura, plurimis divinandi occasionem tribuerunt. Nam Gazæus in notis ad Cassiani lib. v, cap. 5, hunc canonem de pretio triginta solidorum intellexit, eique suffragatur Dadinus Alteserra Ascet. lib. v. Haeftenus de pondere quatuor librarum, hoc est quadraginta octo unciarum, uti se ipse explicat, fretus, seu potius illusus Theodemari verbis ad imperatorem scribentis : « Direximus quoque pondus quatuor librarum, ad cujus æqualitatem ponderis magis debeat fieri, qui in quaternos quadros singularum librarum, juxta sacrum Regulæ textum, possit dividi; quando pondus, sicut ab ipso Patre est institutum, in hoc est loco repertum. » Accessit concilii Aquisgranensis anni 816 decretum, singulis canonicis quatuor panis libras assignans; et tres monialibus, ex quo infert, non minorem monachis quantitatem panis concessam fuisse. Non defuerunt etiam qui solidos pro unciis interpretantes, præscriptam a concilio libram esse unciarum triginta asseruerint. Nicolaus Bravus fatetur concilii sensum assequi se non potuisse; sed interim Cassinensem libram unciarum triginta trium cum dimidia uti legitimam admittit. Eamdem pro Benedictina agnoscere videntur Jacobus Brolius, monachus S. Germani a Pratis, in Supplemento Antiq. Paris., pag. 88, et Andreas Quercetanus in not. ad Bibliot. Cluniac. Difficultatis punctum attigit, sed divinando, vir doctissimus Antonius Yepezius : censuit quippe eam legem de pondere libræ editam more Francorum, qui libram numericam viginti solidis computare solent; solidum vero duodecim denariis, quem eumdem computandi morem etiam in ponderibus olim adhibuerint. Ex qua observatione intulit libram crudi panis a synodo assignatam constitisse libra sesquimedia, ut coctus panis constaret libra una Parisino more, quæ * pro una libra viginti quinque solidos exigit, et hanc demum esse libram quam sanctus Benedictus propensam appellat. At difficultatis nodum non modo attigit, sed etiam solvit dissertator Gallicus de hemina vini et panis libra Benedictina. Is enim in libello suo (Num. 25), anno 1667 Parisiis excuso, atque iterum anno 1688 recuso, ex vetustis Francorum legibus observat, vigesimam partem unciæ denarium esse, duodecim vero denarios solidum efficere; adeo ut tres unciæ quinque solidos, et duodecim unciæ libram viginti solidorum constituant. Idem aliis argumentis atque auctoritatibus confirmat noster Mabillonius in præfatione ad sæc. IV. Et sic libra triginta solidorum sesquilibram Romanam continet, hoc est uncias octodecim; quæ post panis coctionem quatuordecim circiter uncias reddit, si panis primarius est; sexdecim, si secundarius. Et hanc esse libram Benedictinam, quam, eo quod unciis aliquot Romanam superet, sanctus Pater propensam vocat, mihi multa persuadent.
col.627 * Legendum videtur qui, ut ad more referatur. Edit.
col.628 Primo, quod S. P. Benedictus veteres monachos in multis secutus duces, tum hac in parte satis probabiliter æmulatus est. Porro de illis ita discurrit apud Cassianum abbas Moyses (Collat. 2, cap. 19) : « Discutientes continentias diversorum, qui vel solis leguminibus, vel oleribus tantum, vel pomis vitam jugiter exigebant, præposuere cunctis illis refectionem solius panis, cujus æquissimum modum in duobus paximatiis statuerunt, quos parvulos panes vix libræ unius pondus habere certissimum est. » Hanc libram fuisse unciarum duodecim colligitur ex paximatiorum pondere, quod sex unciis constitisse patet ex Palladio, qui agens de Paulo Simplice sic habet : « Fert Antonius et imponit mensæ quatuor paxamidia sex unciarum, et sibi quidem unum madefecit. »
col.628 Secundo, S. Benedictus, ubi major est labor, constituta a se mensura aliquid superaddi permittit. At vero si tantam panis quantitatem, ut volunt præcitati auctores, quæ duobus tribusve hominibus abunde sufficeret, S. Pater dedisset, nihil certe vel edacissimo homini, quantavis fame laboranti, æstu aut operibus attrito, superaddere necesse foret.
col.628 Tertio, S. Benedictus non plus ad duas refectiones quam ad unicam, cum jejunium est, panis indulget. At qui sexdecim, vel quindecim panis uncias ad unicam refectionem cum duobus tribusve pulmentis homini pœnitenti sufficere negat, hic non tam sedare famem quam ventrem non dicam replere, sed exenterare cupit.
col.629 Quarto : « Apud Gallias, inquit Petrus Damiani (Opusc. 10, cap. 7), ut specialis viri relatione didicimus, religiosi cœnobiorum Patres videntes plerosque fratrum traditam a B. Benedicto mensuram refectionis excedere, nec se posse intra præscriptum regularis diarii limitem cohibere, cautum duxerunt, ut constitutis quibusdam horarum officiis, et alios adhuc psalmos apponerent, quatenus victus remissioris excessum augmento valeant compensare psalmorum. » Quod si de pane intelligatur, tanta non erat libra Benedictina, quæ singulis ad refectionem quotidianam sufficere non poterat.
col.629 Quinto, S. Odonem, Cluniacensem abbatem, laudant quod mediam duntaxat in die panis libram ederet, quæ plane laus magna non foret, si libra Benedictina duobus tribusve hominibus reficiendis sufficeret.
col.629 Denique Petrus Damiani (Opusc. 15, cap. 8) libram panis monachorum ita describit, ut « novem ornicum, vel tria anserum ova libratis lancibus tantumdem pensent. » Porro novem ornicum sive gallinarum ova uncias sexdecim non multo superant. Hæc omnia argumenta æquum rerum æstimatorem persuadent, Benedictinam panis libram uncias quindecim haud superare.
col.629 Huicce vero assertioni opponet non nemo varia libræ panis monachis distribuendi pondera : nam Cassinenses in Declarationibus aiunt : « Pondus libræ, ut habuimus a monasterio nostro Cassinensi, fuit unciarum triginta trium. » Simile aut parum absimile olim in Fossatensi S. Mauri monasterio servatum fuisse testantur Petrus Boherius et Jacobus Brolius. Item aliud in Suessionensi S. Medardi, quo etiam vicini eidem monasterio Cœlestini Suessionenses utebantur, unciarum triginta duarum. Aliud insuper in Burdegalensi S. Crucis ex ære Cyprio unciarum viginti octo. Denique pondus quatuor librarum Carolo Augusto a Theodemaro abbate missum.
col.629 Hæc omnia pondera, quæ tanquam falsa et supposititia suspiciet aliquis, ut vera et legitima admittimus. Nam pondus Cassinensium, Fossatentium, Suessionensium et Burdegalensium, pondus erat duarum librarum, quæ duobus dividebantur monachis; et quidem libra Cassinensium, Fossatensium et Suessionensium sexdecim erat unciarum, aut eo amplius ante coctionem; Burdegalensium quatuordecim, coctione facta. Nec est quod quis dicat ista pondera non esse æqualia; nam parum pro nihilo reputatur, nec viros æquos hisce minutiis diutius immorari decet, de quibus litigare possunt critici, quibus nihil unquam, nisi probaverint ipsi, placebit. Nec est quod quis hæreat in fracto numero unciarum triginta trium cum dimidia; nam id provenire potuit ex unciarum diversitate, quibus nunc utimur, ab illis quæ sancti Benedicti tempore erant in usu. Et certe pondus æneum in Cassinensi sacrario servatum cum hac inscriptione, Pondus libræ panis B. Benedicti, est unciarum triginta novem regni Neapolitani. Cæterum hujusce divisionis exempla non desunt apud veteres; nam Regula Magistri decernit (Cap. 26), ut « medius panis pensans libram unam singulis in die sufficiat. » Coquebatur ergo solidus panis duabus constans libris, cujus medietas, pensans libram unam, uni fratri competebat. Simili modo pondus quatuor librarum a Theodemaro abbate Carolo Augusto missum quatuor dividebatur monachis, quod vel ex ipsa Theodemari epistola constat : « Direximus quoque, inquit, pondus quatuor librarum, ad cujus æqualitatem ponderis panis debeat fieri, qui in quaternas quadras singularum librarum juxta sacræ textum Regulæ possit dividi. Quod pondus sicut ab ipso Patre institutum est, in hoc est loco repertum. » In quaternas ergo quadras singularum librarum dividebatur, idque juxta sacræ textum Regulæ. Hac ratione variæ possunt solvi difficultates, quas occasione diversorum ponderum aliquis movere posset, absque eo quod necesse sit recurrere ad ridiculas prorsus ponderum genealogias, quibus odiosos sæcularibus monachos reddere quis conetur. Certe hæc omnia pondera aliquam præ se ferunt antiquitatem ; quibus proinde usi sunt majores nostri, quos adeo modica libra contentos fuisse videmus, ut aliquibus vix sufficeret. Nunc vero Cassinenses, Camaldulenses, Fulienses, et aliæ communiter monachorum congregationes tantum unicuique panis apponunt, quantum singulis satis sit. Cistercienses etiam sesquilibram singulis in refectorio ministrasse colligitur ex lib. ii de Vita S. Stephani, abbatis Obazinensis, num. 27 (Tom. IV Miscell. Baluz.) : « Post tertiam iterum pistrinum ingressi, tantam panum copiam invenerunt, ut totus conventus, qui tunc centum viginti et amplius erant, libram panis et dimidiam, more solito, singuli habuissent. » Et hæc de quantitate panis : nunc de qualitate.
col.630 Veteres monachi paximatiis communiter vescebantur. Paximatii etiam panis meminit Regula sancti Columbani, cap. 3. Paximatium autem nonnullis est panis subcinericius; aliis panis bis coctus : hinc frequens in Vitis Patrum panis sicci mentio. Qualem vero panem monachorum esse voluerit sanctus Benedictus? Haud dubium quin cibarium et grossiorem, qualem pauperes decet; et quem propriis fratres conficerent manibus. Exstat Cisterciensium statutum prohibens primarium panem, quem vulgo candidum vocant, fieri, etiam in præcipuis festivitatibus (Instit. Cist. cap. 14) : « Ne fratres carnis et spiritus fragilitate victi, grossiorem panem abhorrere, et lautiorem incipiant desiderare, ideo stabilimus ne in cœnobiis nostris fiat panis candidus, nec etiam in præcipuis festivitatibus; sed grossus, id est cum cribro factus. Ubi autem frumentum defuerit, cum seatio liceat fieri : quæ lex infirmis non tenebitur; sed et hospitibus quibus visum fuerit album panem apponimus, et minutis in minutione sua, sicut in sententia eorum descriptum est; cujus panis, albi videlicet qui minutis apponitur, sicut et quotidiani pasta in statere posita, nequaquam plus debet ponderare, sed æqua lance appendi. » Notat vero Julianus Parisius (De Prima vivendi ratione Cister., part. iii, c. 3, sect. 4), Cistercienses olim triplicis speciei panem habuisse : 1° album, pro infirmis ; 2° communem, ex frumento cribrato, aut hordeo, secali, avena, milio, sed in seatio factum ; 3° grossiorem ex farina hordei, avenæ, etc. Sed quem per seatium non excernebant. Qui panis dabatur 1° in cœna, iis qui ad tertiam partem libræ ad prandium comedissent ; 2° per modum pœnitentiæ ; 3° in eleemosynam. Austerior tamen videtur fuisse prima Cisterciensium institutio ; ut enim in Vita sancti Bernardi legimus (Lib. I, c. 5), eorum « panis instar prophetici illius ex hordeo, et milio, et vicia erat; ita ut aliquando religiosus vir quidam appositum sibi in hospitio ubertim plorans, clam asportaverit, quasi pro miraculo omnibus ostendendum, quod inde viverent homines, et tales homines. » Hujusmodi haud dubium erat Ellantiensium monachorum, in diœcesi Rhemensi, panis, scilicet « non solum furfureus, sed et adeo amarus, ut vix inde pauperes fragmenta recipere dignarentur (Vita B. Rogerii abbat. apud Boll. 4 Januar.). » Simile aliquid de pane primorum Fuliensium scribit Ludovicus a S. Malachia; sed editæ anno 1631 eorum Constitutiones tantum habent : « Panis cibarius sit, et communis; hospitibus tamen et ægrotis possit melior dari. »
col.630 De Carthusianis audiendus est Guigo in Statutis (Cap. 34) : « Panis quamvis de tritico, torta est; album enim panem non facimus. » Antiqua Statuta Carthusiensium addunt (Part. II, cap. 14, § 16): « Nisi pro infirmis. » Inferius tamen ita subjiciunt (Cap. 32, § 9) : « Antiqua consuetudo est ut duo genera panum, alterum quod pulchrius sit, monachis, faciamus, et alterum conversis; qua in re cum priori placuerit ut ita fiat, ei contradicere nullus audeat attentare. » In mss. etiam Cluniacensis monasterii Consuetudinibus, et in Benignianis, cap. 40, memorantur panis duo genera, quorum optimus fratribus ministraretur. Isto tamen optimo erat adhuc melior infirmis tribuendus.
col.631 Antequam vero hinc discedamus, observandum Benedictinam libram debere esse propensam, quod nonnulli explicant præponderatam, sive ante pensatam. Ita Smaragdus, Hildemarus, Bernardus Cassinensis, Nicolaus de Fractura, Boherius et alii, juxta veterum monachorum morem, qui ante panem librabant quam mensæ apponerent; cujus rei exemplum profert Theodoretus de Publio quodam monachorum patre (Lib. IX de Vit. Patr., cap. 9), qui accedens ad trutinam, panis mensuram diligenter perpendebat, et si quando invenisset plus quam esset definitum, ægre ferebat, et eos qui ita facerent nelluones appellabat. Atque hunc fuisse ordinis nostri usum probant varia, quæ etiam supersunt, librarum pondera.
col.631 Verum propensa hoc sensu non est vox Latina; quare alii libram propensam interpretantur libram præponderantem, profusam et largam. Ita Gazæus in Cassiani lib. v, cap. 5; Menardus in hunc locum, et Mabillonius in Præfat. ad sæc. IV, part. i, quibus favent quædam versiones Gallicæ, quæ hunc locum ita vertunt : Une livre de pain à bon poids.
col.631 Nicolaus Bravus ex unica voce propensa duas facit pro pensa, quasi diceretur pro diaria pensa : cui divisioni refragantur codices mss. et omnes qui hac de re hactenus tractaverunt.
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 39.4-39.5
p. 309 Panis libra una propensa sufficiat in die, sive una sit refectio, sive prandii et coenae. Quod si coenaturi sunt, de eadem libra tertia pars a cellerario servetur, reddenda coenaturis.
p. 309 Chaque jour, qu’il y ait un seul repas ou bien dîner et souper, une livre de pain suffira, une livre un peu forte, à bon poids, entraînant de son côté le fléau de la balance : propensa. S’il y a souper, le cellérier réservera pour le soir le tiers de cette même livre. Il est probable que des divisions tracées préalablement dans la pâte facilitaient ce partage (1). D’interminables discussions se sont élevées relativement à la quantité exacte de la libra propensa, comme aussi de l’hémine de vin dont il est parlé au chapitre suivant (2). Toutes ces recherches peuvent avoir un intérêt de curiosité et d’érudition, mais elles n’en ont vraiment aucun comme commentaire et élucidation réelle de la sainte Règle. A supposer même que les mesures n’aient pas varié selon les temps et les provinces tout en conservant leurs noms, on voit bien que dans l’espèce N. B. Père prend les mesures usuelles d’une façon approximative et non rigoureuse : sa livre de pain est un peu plus d’une livre, la capacité de son hémine est calculée peut-être de manière à donner satisfaction aux exigences des faibles. Et ce qui paraît plus décisif encore, c’est le soin que prennent les moines du Cassin de conserver le poids du pain et la mesure du vin fixés par N. B. Père ; ils les emportent à Rome, en 581, lorsqu’ils sont chassés par les Lombards (3) ; peut-être Pétronax et les restaurateurs du Cassin les recouvrent-ils, grâce au pape Zacharie (741-752) (4) ; enfin l’Abbé du Mont-Cassin Théodemar envoie à Charlemagne les mesures du pain et du vin telles que les avait déterminées saint Benoît (5). Toutes ces précautions deviennent superflues, si la livre et l’hémine sont des mesures invariables, connues de tous et d’usage courant ; et l’on voit bien qu’il ne s’agit pas seulement de reliques de N. B. Père, mais de normes spéciales données par lui (1). La livre romaine équivaut, d’après des calculs récents, à 327 gr. 45 (2). Ce serait peu pour la nourriture quotidienne d’hommes qui travaillent aux champs. Il y a lieu de croire, dit D. Calmet, que saint Benoît n’a pas choisi la livre romaine, laquelle valait douze onces (romaines), mais la livre marchande qui en valait seize (3). Beaucoup de commentateurs trouvent que ce n’est pas encore assez. Nos Constitutions déclarent sagement que, puisqu’on ignore ce que représente la livre de saint Benoît, on accordera le pain à discrétion.
(1) Cf. S. Greg. M., Dial., l. I, c. xi. P. L., LXXVII, 212.
(2) Cf. Hæften, l. X, tract. iii-iv. — Lancelot, Dissertation sur l’hémine de vin et sur la livre de pain de saint Benoist et des autres anciens religieux (Paris, 1667 ; deuxième édition en 1688, plus complète). — Mabillon, Acta SS. O. S. B., Saec. IV, P. I, Praef., 152-165.
(3) Cf. Pauli Diac., De gestis Langobardorum, l. IV, c. xviii. P. L., XCV, 548.
(4) Ibid., l. VI, c. xl. P. L., XCV, 650-651.
(5) Pauli Diac., Epist. I. P. L., XCV, 1585.
(1) On conserve au Mont-Cassin un poids de bronze de 1 550 grammes, que Dom Tosti croit être la libra propensa de saint Benoît : Della vita di San Benedetto, capo v (edizione illustrata, p. 194). N’est-ce pas le poids d’un pain qui se partageait entre plusieurs moines? (Cf. Calmet, Commentaire sur le chapitre xxxix, p. 39-40.)
(2) Daremberg et Saglio, Dictionnaire des Antiquités grecques et romaines : Libra, iv.
(3) En France, la livre de Paris, la plus répandue, se divisait en 16 onces équivalant à 30 gr. 59 l’une.
Quod si cœnaturi sunt, de eadem libra tertia pars a Cellerario servetur, reddenda cœnaturis.
y si hubieren de cenar, reserve el mayordomo la tercera parte de la libra para dársela á la cena.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 39.5
col.631 Quod si cœnaturi sunt, de eadem libra tertia pars a cellerario reservetur reddenda cœnaturis.] Quod duobus modis fieri potest, aut ex eodem pane tertiam partem post coctionem dividendo, aut ex eadem libræ panis massa duos panes conficiendo. Primum innuere videtur Regula Magistri, cap. 26, fuitque usitatum apud Cassinenses ad usque tempora Bernardi abbatis, qui posterius induxit, uti ipse testatur his verbis : « Hoc usque ad tempus meum fuit observatum, quod quædam districtio fiebat in tertia parte panis, ut non essent duo, vel tres panes, sed unus. Sed ego videns hoc non multum esse decens, libram massæ farinæ in tres partes divisi, ut tertia pars libræ possit non in pane fracto, sed in integro reservari. » Hujusce Bernardi institutionis meminit Nicolaus de Fractura, vigebatque adhuc suo tempore. At non ita stricte S. Benedictum esse intelligendum censet Richardus de Sancto Angelo hunc in locum sic scribens : « Non ita intelligendum est stricte quod tertia pars reservetur pro cœna; sed totum quod remanet conservandum est, quia multi forte non possent comedere de mane propter naturæ defectum, et comedunt de sero. » Ita Cistercienses videntur integram ad prandium libram ministrasse, et sero ad cœnam quod ex prandio residuum erat; unde liber Usuum (Cap. 117) ad cellerarium pertinere dicit, « illis qui ad prandium usque ad tertiam partem panis comedunt, ad cœnam de grossiori pane, ubi habetur, superaddere. »
Quod si labor forte factus fuerit major, in arbitrio et potestate Abbatis erit, si expediat, aliquid augere,
Si el trabajo hubiese sido mas grande que el ordinario, esté al arbitrio, y disposicion del abad añadir algo mas, si lo juzgáre conveniente;
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 39.6
col.631 Quod si labor forte factus fuerit major, in arbitrio et potestate abbatis erit, si expediat aliquid augere.] Quod quidem « augmentum, inquit Bernardus Cassinensis, non puto ad panem tantum extendendum, sed etiam ad pulmentaria. » Idem censent Boherius et Turrecremata, quorum sententiam usus antiquus ordinis confirmat; licet augmentum ad solam libram panis restringere videatur Nicolaus de Fractura.
col.631 Et recte quidem S. Benedictus ait in arbitrio et potestate abbatis erit, non in voluntate et arbitrio fratrum ; nam et si pius ac misericors in sublevandis monachorum laboribus abbas esse debeat, solatium tamen istud tanquam debitum non possunt requirere fratres, quibus ante omnia propositum esse debuit, pœnis ac laboribus ad æternam beatitudinis requiem viam sibi parare. Unde S. Basilius (Regul. brev., interrogat. 135) interrogatus « an bene faciat, qui vehementer laborans, aliquid ipse præter consuetudinem exquirat? » respondet : « Omnino si laborem suscepit, ut præmium consequatur a Deo, hinc ejus levamentum quærere non debet, sed operam dare, ut ad accipiendam Domini mercedem idoneum se præparet, sciens se ut ex laboribus præmium, sic ex angustiis etiam solatium a Dei benignitate inventurum. Verumtamen cui commissum est ut illud adimpleat, Dividebatur sivgulis prout cuique opus erat, necessario singulos qui laborant cognoscere debet, eorumque ut par est necessitati providere. » Eodem fere modo loquitur Regula SS. Pauli et Stephani cap. 17.
col.632 Sed quæritur quis labor major sit intelligendus ? Joannes Bertelius abbas Luxemburgensis « majorem laborem vocat quo ita defatigantur corpora, ut inde imbecillitas ad spiritualium perseverantiam sequatur, et quem pro qualitate conditionis et status discreti rerum administratores considerant esse præter solitum. » Ut, verbi gratia, tempore æstatis cum duros in agris labores habent monachi. Atque ita Theodemarus abbas Cassinensis (In epist. ad Carol. Mag.), « cum vero tempus sectionis feni est, inquit, etiam potionem ex melle ad horam quartam laborantibus patribus propinamus; » et liber Usuum Cisterc. (Cap. 84): Tempore messionis, « unicuique in die libra panis communis et dimidia dari potest, ubi opus fuerit, et distribui singulis prout tempus et locus exegerit. Hoc tempore, exceptis diebus quibus fratres vacant lectioni, unum pulmentum habeant ad prandium, et alterum ad cœnam, si fieri potest; » nimirum præter solitum.
col.632 Bernardus vero Cassinensis majorem laborem interpretatur « non solum in agris aut operibus aliis, sed etiam in officiis, sicut est in solemnibus diebus, quando fratres officiis solemnibus dicendis consueverunt amplius laborare. » Similiter Boherius et Turrecremata, atque ante hos omnes Hildemarus hunc in locum sic scribens : « In diebus vero solemnibus, vel quando labor factus fuerit, debet dare ad sextam tria pulmentaria cocta, et quartum crudum, prout labor fuerit; ad seram vero unum coctum, sicut ipse dixit, si labor forte factus fuerit major, in arbitrio et potestate erit abbatis, si expediat, aliquid augere. » Et quidem eam fuisse antiquam ordinis consuetudinem, solemnibus diebus ad solitam annonam aliquid superaddere, plurimis potest testimoniis comprobari. Egregium suppeditat Theodemari abbatis epistola ad Carolum Magnum : « B. Pater noster, inquit, instituit duo cocta pulmentaria in quotidiana refectione fratribus præparari, et tertium de leguminibus crudis aqua infusis. Nos vero ex institutione majorum nostrorum tria cocta pulmentaria aliis diebus, quarta et sexta feria duo tantum reficiendis fratribus præparamus... Die vero dominico et in festivitatibus præcipuis etiam quartum addimus pulmentum, exceptis secunda, quarta et sexta feriis. » Simili modo in Fuldensi monasterio Venerabilis Eigil, testante Candido ejus discipulo (In ejus Vita, sæc. IV Ben.), in die anniversaria Sturmii abbatis, « ob reverentiam tantæ solemnitatis, secundum congruentiam monasticæ vitæ, ad victum fraternum cultius quid solito jucundiusque fieri demandavit. » In antiquis etiam Floriacensis monasterii Consuetudinibus ad diem Paschæ legitur : « Ad prandium debemus habere tria fercula, primum ova farsa, secundum pisces, tertium sæpias et porrectam ab hortulano, et a pistrinario bracellos et pittantiam de optimo vino a custode vini, et sero gastellos. » Denique in mss. Romani S. Pauli monasterii Consuetudinibus ad paschalem refectionem triplex præter solitum potionis propinatio præscribitur, prima a conversis, secunda a diaconis, tertia a sacerdotibus ministranda, « non tam pro gula et ebrietate explenda, quam pro charitate tenenda, et ob amorem Christi. » Idque fieri posse arbitrantur auctoritate Hildemari in expositione Regulæ.
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 39.6-39.10
p. 310 Quod si labor forte factus fuerit major, in arbitrio et potestate Abbatis erit, si expediat, aliquid augere, remota prae omnibus crapula, ut numquam subripiat monacho indigeries : quia nihil sic contrarium est omni christiano quomodo crapula, sicut ait Dominus noster : Videte ne graventur corda vestra in crapula et ebrietate. Pueris vero minori aetate non eadem servetur quantitas, sed minor quam majoribus, servata in omnibus parcitate.
p. 310 Si large que soit déjà la mesure quotidienne et ordinaire du manger, saint Benoît laisse pourtant encore à l’Abbé la faculté d’y ajouter quelque chose, s’il le juge à propos, dans l’hypothèse, par exemple, d’un travail extraordinaire. Le dessein de N. B. Père n’est donc point de pousser d’office tous ses moines à la mortification héroïque et aux macérations extrêmes. La fonction de l’Abbé n’est point d’écraser, mais d’établir une juste balance entre le travail et la réparation physique qu’il exige. Il prendra garde seulement à l’excès. Avant tout, que ces compensations ne favorisent jamais la gloutonnerie et qu’un moine ne soit jamais surpris par les suites honteuses de la gourmandise : indigeries. Car il n’est rien de plus avilissant, non seulement pour le moine, mais même pour tout chrétien, que de tels excès ; et c’est à tous les siens que Notre-Seigneur s’adressait en disant : « Prenez garde à ce que vos cœurs ne s’appesantissent point par l’excès dans le manger et le boire » (Luc., xxi, 34). Saint Benoît ajoute que les enfants du monastère auront la portion qui convient à leur âge ; et, avec la condescendance qu’ils méritent, on observera aussi, en toutes choses, l’austérité qui convient à la vie dont ils font déjà profession.
p. 311 Peut-être aujourd’hui la gourmandise porterait-elle plutôt sur les raffinements et les exceptions que sur la quantité proprement dite. Et, chose étrange, il faut parfois, actuellement, solliciter les gens à manger, tout comme s’ils étaient manichéens et comme si se nourrir était un mal. Il se rencontre quelques cerveaux bizarres qui regardent le manger et le boire comme une humiliation et se détruisent par l’idée fixe ; ceux-là ont besoin d’être surveillés et même contraints. En dehors de ces cas pathologiques, l’Abbé laisse à chacun le soin d’apprécier devant Dieu ce qu’il doit prendre et ce qu’il peut retrancher. On mange pour vivre ; on prend ce qui est nécessaire pour soutenir le travail et faire face aux obédiences ; et l’on garde toujours cette disposition de bonne éducation, d’hygiène et de mortification chrétienne qui nous fait demeurer en deçà de la satiété (1). Il ne faut pas non plus que le réfectoire et ce qui nous y attend devienne une préoccupation dans notre vie, un souci constant et cruel.
(1) Cf. Cass., Inst., V, viii. — S. Aug., Confess., l. X, c. xxxi. P. L., XXXII, 797 sq.
p. 311 L’idée des compensations et des suppléments au régime ordinaire a été généralement bien accueillie et réalisée sous diverses formes. Les coutumiers et les chartes de fondation du moyen âge mentionnent souvent les plats de surcroît et les distributions de pitances. A Cluny, on finit par ajouter régulièrement aux fèves et aux légumes un « général » ou une « pitance » d’œufs, de poisson, de fromage : le général était la portion servie à chaque moine dans un plat spécial, la pitance un plat pour deux (2). Les estomacs d’aujourd’hui ne se prêteraient plus aux solides repas de nos anciens. Il est vrai qu’ils avaient la saignée, souvent la saignée mensuelle : mais, comme pour compenser aussitôt la « minution » pratiquée, on offrait au patient un sérieux général et on le soumettait à tout un régime réparateur.
(2) C’est la définition que donne Udalric, Consuet. Clun., l. II, c. xxxv ; cf. l. III, c. xviii.
remota præ omnibus crapula, et ut nunquam surripiat monacho indigeries:
evitando ante todo cualquiera exceso, y no exponer á los monges á alguna indigestion;
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 39.7
col.632 Remota præ omnibus crapula, etc.] Crapula est superabundantia sive superfluitas ciborum, diciturque crapula, quasi cruda epula, cujus cruditate cor gravatur, et stomachus indigestus efficitur.
quia nihil sic contrarium est omni Christiano, quomodo crapula,
porque no hay cosa mas contraria á un cristiano, que el exceso en la comida,
sicut ait Dominus noster: Videte ne graventur corda vestra in crapula.
segun lo que nuestro Señor dice: Tened cuidado de no gravar vuestros cuerpos con la demasiada comida, y bebida.
Pueris vero minori ætate non eadem servetur quantitas, sed minor quam majoribus, servata in omnibus parcitate.
A los muchachos de poca edad no se les dé la misma cantidad, sino algo menos que á los de mas años, para guardar en todo una templanza exacta.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 39.10
col.633 Pueris vero minori ætate non eadem servetur quantitas, sed minor quam majoribus.] « Tum quia nec tantum potest comedere puer quantum adolescens et juvenis; tum etiam quia ad prandium jejuni non veniunt, cum horas canonicas habeant prævenire, » inquit Boherius in primo comment. S. Benedicto concinit Magister in Regula, statuens ut « minoribus a duodecim annis minus a libra panis in die sufficiat. » Certe puerorum libram panis paulo leviorem fuisse colligi posse videtur ex Hildemaro ad cap. 50, ubi agens de jejuniis pueris delinquentibus injungendis, « libra, inquit, viginti duos solidos habet quando crudus est panis, ut cum coctus fuerit habeat solummodo viginti, » hoc est uncias duodecim, cum libra aliorum ex concilio Aquisgranensi esset solidorum triginta ante panis coctionem. Ad hunc locum pertinet quod in Vita S. Hugonis scribit Hildebertus Cenomanensis (In ejus Vita n. 12, apud Boll. 29 April.) : « Quantæ autem discretionis et misericordiæ fuerit, junioribus cœnobitis impensa demonstrat benignitas; quibus cum minor libra panis et potus ex consuetudine traderetur, ipse tamen parem eis dare constituit, æquum judicans, ut quos idem diei pondus affligebat et æstus, idem quasi jam denarius solveretur. ]
Carnium vero quadrupedum omnimodo ab omnibus abstineatur comestio, præter omnino debiles et ægrotos.
Por lo que toca á las carnes de cuadrúpedos, absténganse absolutamente todos de comerlas, excepto los muy débiles, y enfermos.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 39.11
col.633 Carnium vero quadrupedum omnino ab omnibus abstineatur comestio, præter omnino debiles et ægrotos.] Qui tamen ex mss. S. Benigni Consuetudinibus in Quadragesima, ut sani, abstinebant; imo etiam in Adventu et a Septuagesima ad caput jejunii, nisi maxima esset infirmitas.
col.633 Hic plurimum torquentur auctorum ingenia, quorum sententiæ tres præsertim in classes dividi possunt : 1° eorum qui censent solas quadrupedum carnes S. Benedicto interdictas esse, volatilibus concessis ; 2° eorum qui dicunt, tam sanis quam infirmis vetitas esse volatilium carnes, solis quadrupedibus istis pro reparatione indultis ; 3° eorum qui sustinent tam volatilia quam quadrupedia sanis prohibita, utraque vero infirmis permissa. Rem hic pro certo definire non est animus, sat esse existimanti trium sententiarum momenta promere, ut quam sibi arridere viderit, quisque libere sequi possit.
col.633 Prima sententia triplici nititur fundamento, auctoritate, ratione et praxi. Nam primo ita Regulæ textum intellexit Theodemarus abbas Cassinensis, Carolo Magno imperatori scribens in hæc verba : « De volatilium tam caute prudentissimus Pater noster in sua Regula posuit, ut si velint comedere monachi, cum opportunum est, non subjaceant culpæ: si vero eis a suo tale edulium non præbeatur abbate, ut quasi ex debito, hoc non possunt requirere. » Theodemaro suffragatur Rabanus Maurus (Lib. II de Inst. cleric. cap. 27): « Avium quoque esuum, inquit, credo inde a Patribus permissum esse, eo quod ex eodem elemento de quo et pisces, creatæ sunt : nam in Regula monachorum non invenitur aliarum carnium esum eis interdictum esse nisi quadrupedum. » Ubi quod ait Credo, non cadit super permissionem ipsam, quasi de ea dubitaret ; sed super permissionis rationem, scilicet quia de eodem quo pisces elemento aves creatæ sunt. Istud porro Rabani testimonium commendat, quod fuerat ipse monachus Fuldensis monasterii, quod sub strictiori et severiori Regulæ S. Benedicti observatione S. Bonifacius fundaverat, misso in Italiam S. Sturmio, qui in melius ordinatis monasteriis puriorem verioremque Regulæ sensum addiceret, a Fuldensibus monachis postea ad praxim reducendum, ac proinde Rabanus loqui haud potuit, præter sensum suo in monasterio intellectum. Eadem fuit sententia Dietrici Mettensis episcopi, qui aliquando loquens de disciplina quam ipse studens in monasterio S. Galli viderat (Ekkehard. de Casibus S. Galli, cap. 11) : « Erant, inquit, alii qui solis volatilibus, quod unius cum piscibus creaturæ sint, licite uterentur. » His accedit sancta Hildegardis, cujus hæc verba : « Carnium esus infirmis omnino, debilibusque pro reparatione concedatur. Carnes tam quadrupedum quam volatilium intelligi volens, et nullas carnes quas homines comedere solent excipiens. At ubi meliorati fuerint, a carnibus more solito abstineant, scilicet a carnibus quadrupedum; quia sani illas et suceum earum comedere non solebant, sed infirmi. Sani vero carnes volatilium, quoniam mundæ sunt, nec ardentem libidinem comedentibus inferunt, manducabant. » Et infra : « De volatilibus reticet, quoniam comestionem eorum sanis non interdicit, etc. »
col.634 Secundo non sine ratione, aiunt, S. Pater usus est voce quadrupedum ; nam si volatilia prohibere voluisset, aut simpliciter dixisset a carnibus omnes abstineant, aut utraque simul nominasset, uti S. Cæsarius (In Regul. ad monach. cap. 24) : « Pullos et carnes nunquam sani accipiant; » et sanctus Aurelianus (Cap. 51) : « Carnes in cibo nusquam sumantur. Pulli vero vel cuncta altilia in congregatione non ministrentur. » Nunc vero cum S. Benedictus solas quadrupedum carnes nominet, signum est volatilia permisisse; cum enim negatur unum, aliud conceditur.
col.634 Hanc ad rationem respondet Richardus de S. Angelo ita revera se habere, « nisi causa prohibitionis eadem esset in concesso et in prohibito ; quia tunc ubi unum negatur, aliud etiam negatur. » Porro eadem est ratio de volatilibus ac de quadrupedibus, nimirum pœnitentiæ ac refrenandæ concupiscentiæ : imo major pro volatilibus, in quibus est major voluptas, major suavitas, et a quibus a fortiori debet abstinere monachus omnis voluptatis et suavitatis abrenuntians. Jam vero si quis quærat cur quadrupedia potius S. Benedictus expresserit quam volatilia ? respondet idem Richardus : « Quod frequentius homines utuntur istis carnibus quam aliis ; et jura etiam ad ea quæ frequentius accidunt, adaptantur, ut Digest. de Leg., et senatusconsultus, lib. num. ad ea. Et quod nomine quadrupedum intelligantur aliæ carnes, patet per legem Digest. Si quandiu. Pauper. lib. penultimo, ubi dicitur quod ubi nominantur quadrupedes, intelligitur et bipes. » Aliter Hildemarus : « Nunc autem ne forte monachi possint dicere, scimus quidem quod volatilium carnem non possumus, nec debemus comedere, eo quod majorem dulcedinem et suavitatem habent, quam quadrupedum carnes; tamen carnem quadrupedum possumus et debemus comedere, quia minorem dulcedinem et suavitatem habent gustus. Propter hos tales occurrit sanctus Benedictus, dicendo nominatim, ut carnes quadrupedum omnino comedere monachi non debeant, nisi pro infirmitate vel debilitate sua ; quia sicut volatilium carnes pro sua dulcedine et suavitate gustus quam habent, solent carnis provocare stimulos, ita etiam quadrupedum pro sua fortitudine quam habent, virtutem ipsis carnis stimulis ad perficiendum conferunt. »
col.634 Alteram rationem repetunt ex ipsa volatilium natura, quarum carnes cum sint mundiores, nec tantum habeant nutrimenti, ardentem non inferunt libidinem. Quæ ratio est S. Hildegardis.
col.634 Huicce rationi reponeret Hildemarus : « Intellexit ipse sanctus Benedictus plus dulces carnes habere volatilia quam quadrupedia, sicut doctores dicunt, et usus comprobat, in eo quod reges et principes propter majorem dulcedinem et suavitatem gustus post carnes quadrupedum in suis conviviis carnes volatilium præcipiunt sibi præparari ; et ideo propter suavitatem gustus, non propter numerum pedum abstinentes et pœnitentes a carnibus omnibus abstinere noscuntur. » Et infra addit : « Volatilium carnes pro sua dulcedine et suavitate gustus quam habent, solent carnis provocare stimulos. » Imo : « Stimuli carnis magis solent insurgere, ubi major est dulcedo, et major suavitas gustus in cibum percipitur. » Adde quod nonnulla sunt volatilia in quibus non minus reperies succi quam in quadrupedum carnibus.
col.635 Tertiam rationem petunt ex ipsa volatilium origine, quæ ex eodem elemento de quo et pisces, creata sunt : quam rationem tetigit Rabanus supra citatus, eaque causa forte fuerit cur promiscue olim in Quadragesima cum piscibus aves comederent nonnulli, testantibus Socrate et Nicephoro (Socrat. lib. v Hist. cap. 21; Niceph. Hist. Eccles. lib. xii, c. 34); et quidam olim pluris facerent abstinentiam quadrupedum, quam volatilium.
col.635 Sed huicce rationi opponunt illud sancti Hieronymi ad Salvinam (Epist. 9) : « Procul sint a conviviis tuis phasides aves, crassi turtures, attagen Ionicus, et omnes aves, quibus amplissima patrimonia avolant, nec ideo te carne vesci non putes, si suum agrestium, leporum, atque cervorum, et quadrupedum animantium esculentias reprobes ; non enim hæc pedum numero, sed suavitate et gustu comprobantur. » Et illud Juliani Pomerii (Lib. II de Vit. Contem. cap. 23) : « Si a quadrupedibus abstinentes phasianis altilibus vel aliis avibus pretiosis perfruantur, non mihi videntur resecare delectationes sui corporis, sed mutare; nec pro abstinentia, sed velut pro nescio qua immunditia, vel certe, quod verius est, pro stomachi nauseantis teneritudine, delicatas illas et minus communes ac viles carnes abjicere, quo possint aliis non solum carnibus, sed etiam delicatioribus ac pretiosioribus carnibus suas voluptates explere. »
col.635 Tertio, ex his S. Hieronymi, et Juliani Pomerii testimoniis inferunt, jam ante S. Benedicti tempora usu receptum esse apud monachos carnes volatilium ad cibum assumere. Et ne quis dicat eos quorumdam perversorum monachorum abusum et immortificationem redarguisse, non probasse, præsto est S. Hilarionis viri sanctissimi exemplum (Lib. V de Vit. Patr., libel. 4, n. 15; et Tom. I Mon. Eccles. Græc., pag. 428), ad quem aliquando in prandio S. Epiphanius avem apposuit; quam ille recusavit dicens : Ignosce mihi, pater, quia ex quo accepi istum habitum, non manducavi quidquam occisum : non dixit quia hoc monachis vetitum est. Et certe S. Epiphanium non latebant monachorum vivendi leges, ut eas a viro sanctissimo violari vellet.
col.635 Jam vero post S. Benedictum innumera proferunt monasteriorum bene ordinatorum exempla, in quibus volatilium esus erat in usu : unde si praxis optima sit legum interpres, concludunt permissas a S. Benedicto volatilium carnes. Hujuscemodi exempla habemus in Vita S. Bertulfi abbatis Bobiensis auctore Jona monacho ejus discipulo, num. 21 (Sæc. II Ben.), in quo præpositus monasterii triginta fratribus vineæ custodibus anatem divisisse legitur; in Vita S. Judoci (Sæc. II Ben.), qui, ut scribit anonymus in ejus Vita num. 10, gallinas sibi nutrire consueverat; in Vita S. Cuthberti (Sæc. II Ben.) auctore Beda cap. 36, qui aliquando hospitibus monachis aucam exhibuisse dicitur; apud Arnulfum S. Emerammi Ratisponensis monachum de primis Ratisponensibus scribentem, quod communiter pauperem annonam habebant, volatilia manducabant (Lib. II Dialog.). Et hanc fuisse non singularem quorumdam monasteriorum praxim, sed communem omnium fere consuetudinem, probant ex Regula Magistri, quæ non diu post S. Mauri obitum scripta fuit, hoc est sæculo VII, et magna ex parte constat ex Benedictina; nam loquens de gyrovagis monachis, et rationem reddens quare omni vitæ suæ tempore ternis quaternisve diebus per diversorum cellas et monasteria hospitantur, dicit (Cap. 1) quod « pro hospitum adventu a diversis volunt quotidie noviter suscipi; et pro gaudio supervenientium exquisita sibi pulmentaria apparari, et animantia pullorum sibi curant quotidie a diversis hospitibus pro adventu cultro occidi. » Atque rem ita se habuisse usque ad tempora Ludovici Pii imperatoris, probant ex additamento ad cap. 27, lib. ii de Institut. cleric. Rabani, in quo legitur : « Sola quadrupedia, non volatilia monachis interdicta. Hoc autem tempore Pii Ludovici sic immutatum esse dicitur, ut in omni eorum pulmento sanguine uti liceat, propter nimiam et aliis damnosam consumptionem volatilium, quam faciebant. » Hæc vero immutatio facta est in concilio Aquisgranensi, in quo statutum est (Can. 8), ut volatilia intus forisve nisi pro infirmitate, nullo tempore comedant; » ita tamen (Can. 78) « ut volatilia in Natali Domini, et in Pascha tantum quatuor diebus, si est unde, comedant : si vero non fuerit unde, non requiratur per debitum. Si autem abbas aut monachi abstinere se voluerint, in eorum sit arbitrio. » Ita nimirum generalem permissionem ad certos dies restrinxit synodus, non quasi præter Regulam aliquid indulgens : id quod factum est ad instar Cassinensium , de quibus Theodemarus abbas ad Carolum Augustum ita scribit : « Volatilia nunquam nisi die Natalis Domini, si est unde, usque ad dies octo comedimus. Similiter etiam Paschalis festi diebus. » Hujusmodi consuetudo vigebat etiam in Parisiensi Sancti Germani monasterio, ut patet ex diplomate Ludovici et Lotharii imperatorum apud Aimonium (Lib. V de Gest. Franc. cap. 10), quo decernunt ut monachis dentur « annis singulis volatilia cum ovis de duobus festis, id est Paschæ et Natalis Domini; » et in Fontanellensi ex Constitutione S. Ansegisi abbatis (In Chron. Font., Spicil. tom. iii) de victu et vestitu monachorum, in qua assignat ad Nativitatem Domini et ad Pascha aucipastas, pullipastas, et pullos.
col.636 Ad hæc omnia exempla et ad decretum concilii Aquisgranensis respondet Boherius : « Nisi Regula hæc hoc præcessisset concilium, putassem hunc paragraphum inde sumpsisse causam, unde credo econtra, ut ipsum videlicet concilium ex fine hujus capitis male intellecto præbuerit causam edicti. Absit enim quod Magister bipedales carnes cœnobitis concesserit, considerando pedum numerum, non avium dulcorem. » Hæc sunt præcipuæ primæ sententiæ momenta, ad secundam venio.
col.636 Secunda sententia, primæ omnino opposita, cum tertia convenit in eo quod volatilia sanis interdicta esse asserat ; discrepat vero in eo quod etiam infirmis ea auferat. Et quidem sanis vetita esse volatilia probant auctoritate omnium qui ab annis circiter nongentis super Regulam Benedictinam scripserunt auctorum, una excepta S. Hildegarde. In primis Smaragdus mentem suam satis explicat dum adducto præsenti Regulæ textu, S. Aureliani et S. Fructuosi decretum, quo sanis altilia prohibentur, profert, quorum testimonio S. Benedicti vocem obscuram explicat ac perspicuam facit. Similiter Hildemarus, quamvis aliquando dubius hæsisse videatur an volatilia S. Pater permiserit, tamen abstinentes laudat; aliisque in locis omni postposito dubio constanter negat concessas avium carnes, ut videre est in locis supra citatis, tum hoc capite tum cap. 36. Idem docent Bernardus Cassinensis, Nicolaus de Fractura, Richardus de S. Angelo, Petrus Boherius, Joannes de Turrecremata, Theobaldus Artaldus, Joannes Craesbeeck, Matthias Lambertus, Nicolaus Bravus, Hugo Menardus, Benedictus Hæftenus, et alii.
col.636 Ratio est a fortiori. Si enim grossiores quadrupedum carnes sanctus Benedictus vetuit, multo magis suaviores dulcioresque volatilium. Nam mens SS. doctorum est in minori comprehendere majus : quare cum minus delicatas esse quadrupedum carnes quam avium, usus et experientia docuerit, haud dubium quin quadrupedia vetando, vetuerit et altilia. Ita fere argumentantur Hildemarus, Bernardus Cassinensis, Richardus, et alii.
col.636 Deinde « minime credendum est, inquit Menardus, a S. Benedicto tales institui monachos, qui pedum numero delicias escarum dijudicent, cum ipse capite 36 Regulæ carnis esu exceptis ægrotis monachos arceat. Nec vero inferri potest quadrupedum interdictione volatilium esum esse permissum ; nam cum unum prohibetur, non statim alterum permitti concludendum est, ut Levit. XIX, cum dicitur, Non maledices surdo, nec coram cæco pones offendiculum : male quidem inferret aliquis ex ejusmodi legibus permitti non surdis maledicere, et videntibus ponere offendiculum ; quia potest accedere peculiaris ratio, ut ejusmodi prohibitio fiat, etiamsi alterum expresse non prohibeatur. »
col.637 Sed ad id quod ex cap. 36, ubi carnes absolute interdicuntur, infertur, respondent alii veteres aves sub carnis nomine non comprehendisse, imo utrumque distinxisse, ut videre est in Regula S. Cæsarii (Cap. 24) : « Pullos et carnes nunquam sani accipiant; » et in Vita S. Pardulfi (In ejus Vit. Sæc. 3) qui « nunquam carnium, neque volatilium esu usus esse » dicitur.
col.637 Tandem hisce rationibus atque auctoritatibus accedit praxis omnium fere congregationum in quibus illibata Regulæ observatio viguit. Nihil enim de volatilium esu in antiquis Cluniacensis monasterii Consuetudinibus ab Udalrico collectis, imo propter eum punitus aliquando monachus legitur in Vita S. Odonis; nihil in Statutis Lanfranci, Concordia Dunstani, libro Usuum Cisterciensium, Declarationibus Cassinensium, Camaldulensium, aliorumque monachorum. Exstantque non paucæ veterum Regulæ, in quibus volatilia expressis verbis prohibentur, ut sunt Regulæ sancti Cæsarii, sancti Aureliani, sancti Fructuosi, et Solitariorum.
col.637 Jam vero quod etiam infirmis volatilia S. Benedictus abstulerit, hoc se probare existimant argumento. S. Pater carnes infirmis concessit solum pro reparatione, non concupiscentiæ explendæ gratia ; at pro reparatione solæ sufficiunt quadrupedum carnes; solas ergo concessit. Deinde cum cap. 36, omnes sanis carnes prohibuerit, et aliquas ægris permiserit, hic ostendens quasnam indulserit, solas quadrupedum nominat; quasi diceret : Omnes a carnibus abstinere debent, præter infirmos, quibus quadrupedia concedo. Ita fere ratiocinatur Julianus Parisius in lib. de Prima vivendi Ratione Cisterc. part. iii, cap. 2, sect. 2.
col.637 Sed isti opponitur tertia sententia, quæ tenet omnes tam volatilium quam quadrupedum carnes sanis esse vetitas, utrasque infirmis esse permissas. Et quidem prohibitas esse sanis volatilium carnes probat argumentis supra relatis. Posse vero infirmos licite volucres edere demonstrat ex communi omnium veterum consensu. Et quidem non defuerunt qui concessa sanis altilia existimarent; at qui ea infirmis esse denegata ante Julianum Parisium novi neminem; vixque in animum potest induci, hoc sibi monachos aliquando persuasisse, ut crederent sanis concessa esse volatilia, si quando iis vesci fuisset infirmis illicitum. Remansisset enim aliquod antiquæ traditionis vestigium, quo ab ausu tali revocati fuissent; agnoscentes nimirum quod si ab esu volatilium S. Pater interdixisset infirmos, multo magis sanos. Et sic ab esu quadrupedum abstinentiam violare cœpissent, ut pote minoris momenti ; nemo enim derepente fit pessimus, sed a minimo incipit. Et tamen supra vidimus in monasteriis probe ordinatis volatilium esum cum abstinentia quadrupedum.
col.637 Neque etiam insolitum fuit apud veteres monachos infirmis concedere volatilia : exstat hac de re decretum in Regula S. Cæsarii ad monachos cap. 24 , et in. Regula S. Aurelizni ad monachos cap. 51, et ad virgines cap. 34 et 35, a nobis supra citatum ; quibus accedit Regula S. Fructuosi cap. 5, omnibus esum carnium prohibens, « servato tamen moderamine pietatis erga ægrotorum necessitudines, vel longe proficiscentium qualitates, ut et volatilium esibus infirmi sustententur, et longinquo itineri destinati, si aut a principe vel episcopo sperantur, pro benedictione et obedientia degustare non metuant, servantes apud se de reliquo continentiam consuetam. » His adde Regulam solitariorum cap. 43, et conc. Aquisgr. can. 9.
col.638 Confirmatur ex praxi, et quidem non posteriorum temporum, sed S. Benedicto omnino viciniorum. Cujus illustre habemus exemplum in Vita S. Juniani abbatis Mariacensis, qui sancti Benedicti Regulam a B. Mauro acceperat, eique tribus duntaxat annis supervixisse creditur. Hic, ut scribit Ulfinus Boetius (Sæc. I Ben.) : « Propter usus monachorum, et maxime pauperum, cœpit enutrire animalia, quibus possit humana fragilitas sublevari; nam et pullorum nutrimenta plurima congregavit, quorum carnibus infirmorum inopiam sustentaret, et ova sumptibus egentium deservirent. » Aliud exemplum profert Vita S. Agnelli abbatis (Sæc. I Ben.), qui in constructo a se xenodochio gallinas infirmis ministrasse dicitur num. 2. De S. Benedicto Anianensi abbate quoque scribit Ardo (Sæc. 4 Ben.), quod « carnem quadrupedum a die conversionis suæ usque ad extremum vitæ edere noluit; jus e pullo compositum sumebat, si aliqua accessisset debilitas. » Denique S. Ansegisus abbas Fontanellensis in sua de victu monachorum Constitutione, ad ipsam infirmorum domum concedit mutones, berbices, pullos, et ova.
col.638 Ex his tribus opinionibus de mente S. Benedicti liberum unicuique cedimus quam voluerit sequi, probantes interim eos qui volatilia sanis omnino auferunt. Nam etsi verum esset ea a S. P. Benedicto non esse interdicta, non tamen inde sequeretur monachos ex professione sua pœnitentiæ addictos libere posse iis vesci ; quæ si non sunt vetita ex vi verborum Regulæ, non minus sunt prohibita ex vi professionis monasticæ, quæ volatilium delicias regum conviviis reliquit.
col.638 Quartam sententiam tradit Boherius in primo comment., ubi sic discurrit : « Nota si vis verum capere intellectum. Magister ponit tres hominum conditiones in hac Regula. Primi sunt sani, et hi nullis omnino debent vesci carnibus. Secundi sunt debiles et ægroti, quibus pro sustentatione naturæ solum conceditur esus carnium quadrupedum, ut hic; et intelligo hic debiles, decrepitos, vel præcedentibus infirmitatibus debilitatos; ægrotos vero patientes, seu non continue, ut capite, ventre, aut renibus ; sicque expone hic omnino, id est secundum veritatem, vel id est non ficte. Tertii vero status infirmi, in quibus simpliciter conceditur pro reparatione naturæ esus carnium ; unde nedum quadrupedalibus, imo et carnibus bipedalibus quæ sunt magis reparativæ et nutritivæ, vesci possunt. » Idem docuisse videtur Guido Juvenalis in sua versione Gallica : quanquam ex eodem Guidone, aut ejus correctore monacho Clarevallensi quintam sententiam proferat Haeftenus, quæ censet (Lib. X, tract. 6, disq. 2) « vegetis ac sanis omnem carnis esum, ægrotis vero quadrupedum tantum interdictum, adeo ut solis volatilibus in morbo vesci fas sit; » carnibus quadrupedum non, nisi ubi sanitati infirmorum conveniunt, concessis, id quod raro contingit. Hæc sententia refutatione non indiget.
col.638 Neque vero simpliciter dicit S. Benedictus a carnibus quadrupedum esse abstinendum, sed omnino, inquit, sive ut in quibusdam codicibus legitur, omnimodo abstineatur comestio. « Quia, inquit Bernardus Cassin., non debent comedi secundum hanc Regulam frustatim carnes incisæ, et hoc est omnino. » Addit Boherius : « Et est contra illos qui carnes capulatas in refectorio comedunt, quas vocant mortarolium, asserentes forsan post hujusmodi triturationem carnium speciem minime remanere, quia, ut dicitur primo Physicorum, in divisione carnis contingit devenire ad carnem minimam; quæ si ultra dividatur, non remanebit species carnis. » Ubi observare obiter licet quo tandem homines pepulerit cæca carnes edendi cupiditas, ut etiam abstinentiam se violare minime crederent, si minutas ante carnes comederent; quasi vero aliter quam minutæ saltem dentium ministerio carnes manducari possent. Sed huic morbo remedium afferre conatus est Gregorius papa IX hoc edito statuto (In Constit. pro monac. Benedict.) : « Et sicut interdicimus esus carnium, ita farsaturas de certis carnibus denegamus. »
col.639 Quod autem hic de carnibus minutis dicitur, idem de adipe asserendum est : « De pinguedine, inquit Hildemarus, scimus quia caro quadrupedum est, manifestum est quia non est manducanda. » Ejus tamen usum monachis indulsit concil. Aquisgran. concedens (In cap. 56), « ut fratres aliquid pinguedinis in victu quotidiano habeant, excepta sexta feria, et diebus octo ante Natale Domini, et a Quinquagesima usque ad Pacha. » Quod statutum paulo restrinxere postea Cluniacenses, in Septuagesima adipem cum alleluia sepelientes, quæ consuetudo in omnibus passim monasteriis recepta fuit, ut videre est in Concordia Dunstani, in Statutis Lanfranci, in mss. Germaniæ Consuetudinibus, et in libro Usuum Beccensium. Imo toto etiam Adventu adipem auferunt Dunstanus, Lanfrancus, et Petrus Venerabilis. At quod sextam feriam ab esu pinguedinis eximunt Patres Aquisgranenses non videntur observasse Cluniacenses, quibus postmodum Petrus Venerabilis jussit (Statut. 10), « ut universi fratres Cluniacenses omni sexta feria præter Nativitatem Domini, si eadem die occurrerit, ab adipe abstineant. »
col.639 Hujus indulgentiæ causa duplex afferri potest. Prima fuit in compensatione volatilium, quorum usum excepta Nativitate et Resurrectione Domini prorsus sustulerat. Ita docet additio ad cap. 27, lib. ii, Rabani de Institutione cleric., ubi legimus, « sola quadrupedia, non volatilia monachis interdicta. Hæc autem tempore Pii Ludovici sic immutatum esse dicitur, ut in omni eorum pulmento sanguine uti liceat, propter nimiam et aliis damnosam consumptionem volatilium, quam faciebant. » Altera fuit propter defectum olei, ut discimus ex Ruperto (Lib. IV, in Reg. S. Ben.), cum respondens clericis regularibus, hoc nomine se monachis præferentibus, quod usum adipis sponte abjecissent, ait : « Hoc neque illis augere, neque his minuere altitudinem meriti; Ecclesiæ namque Dominus claves regni cœlorum in B. Petro tradidit : Ecclesia autem tantam potestatem habens generali synodo monachis, quoniam olei copiam non haberent, non carnes, sed carnibus cognatum indulsit adipem. » Eo respexisse videtur Grimlaicus in Regula solitariorum statuens (Cap. 45), ut « in his regionibus ubi defuerit oleum, si necessitas exposcerit, adipe utantur interdum. »
col.639 Quod de carnibus minutis ac de pinguedine, idem de ovis, quæ sunt de ipsissima gallinæ substantia judicium ferendum est ab iis qui negant volatilia a sancto Benedicto indulta; unde et sanctus Junianus in suo monasterio (In ejus Vita) « pullorum nutrimenta plurima congregavit, quorum.... ova sumptibus egentium deservirent, » non monachorum. Et tamen Leo abbas Cavensis ova gallinacea hospitibus exhibuisse perhibetur in lib. iii Dial. sancti Victoris papæ, cap. 8.
col.639 De lacte, butyro, et caseo, in quibus major est difficultas, audiendus est Boherius. « Quamvis siquidem in hac parte prædicer rigorosus, et os meum condemnet me, puto plane quod regulari honestate valentes corpore cœnobitæ uti non possint adipe, lacte, ovis, ac caseo ; par enim est, inquit canon Gregorii, ut qui a carne animalium abstinemus, ab omnibus quæ sementinam carnis trahunt originem, jejunemus. » Constat tamen veleres monachos, ipsos etiam Cistercienses lacte et caseo frequenter usos fuisse. Et certe, uti observat Hildemarus, « lac et caseus non est caro, quanquam de carne exeant, eo quod non caro in lac vertitur, sed ipse cibus vertitur in lac Dei dispositione ad filios Christi nutriendum. » quemadmodum vinum quod de vite exit non est vitis, nec oleum quod de ligno, est lignum; sed succus terræ, qui et in vinum vertitur et in oleum.
col.640 Quid vero censendum est de his qui carnis abstinentiam violant? Hos Petrus Venerabilis corvinos monachos ac ferinos vocat (Lib. VI, epist. 15), qui sanguineis dapibus jugiter inhiant; S. Odo incunctanter apostatas appellat (Lib. III Collat. num. 17): « An non est apostasia, inquit, de habitu et victu traditiones Patrum contemnere, cum Deus terminos Patrum transgredi interdixerit, despectaque victus qualitate vel quantitate per B. Benedictum præfixa, sanguineas dapes cum filiis Israel desiderare ? » Et certe abstinentia a carnibus inter præcipua vitæ monasticæ instituta semper considerata est; unde etiam sanctus Vitalis abbas ordinis sancti Basilii (In ejus Vita, n. 18 apud Bolland.) successorem suum instituens, inter alia jubet ut « in monasterio carnes comedi non permittat : » quam legem etiam ad fabros aliosque sæculares operarios intra monasterii terminos laborantes extendebat sanctus Theodorus Siceota (In ejus Vita n. 63, Boll. 22 April.), quos ea de causa ad oppidum remittebat. Imo inter objecta Græcorum tempore Michaelis Cerularii Latinis improperarunt (Humberti lib. contr. Græc. calumnias), quod sanctus Benedictus infirmis carnis esum concedit; et inter querelas quas Innocentii III tempore adversus Latinos renovarunt, quinquagesima tertia hæc erat : ipsorum monachi carne vescuntur. Quid quod monachis ad Ecclesiæ dignitates assumptis, extra infirmitatis necessitatem, carnibus vesci prorsus illicitum erat? Cujus rei illustre habemus exemplum in persona Hincmari ex monacho Dionysiano archiepiscopi Rhemensis, quem ex morbo recens convalescentem Pardulus Laudunensis episcopus monet, « ne a lardo sive quadrupedibus abstineat, donec sanitas confirmetur, et sic ad siccos, et miseros, tardioresque monasticos cibos redeatur. »
col.640 Quapropter haudquaquam mirum videri debet si sanctus Fructuosus monachum qui abstinentiam « violaverit, et contra sanctionem regulæ usumque veternum, vesci carnibus præsumpserit, sex mensium spatio retrusioni et pœnitentiæ » subjacere decernat (Cap. 5). Quæ totidem verbis in excerptis ex lib. ii Pœnit. Egberti episcopi Eboracensis leguntur (Apud Spel. tom. i Conc. Angl.). Et Gregorius IX in sua Constitutione pro monachis Benedictinis : « Si quis, inquit, comedere carnes contra prædicta præsumpserit semel vel etiam secundo, regulari subjaceat disciplinæ : si tertio, quarta et sexta feria proximis in pane et aqua jejunet. Quod si in consuetudinem duxerit, subjaceat gravi culpæ. Abbas autem si in hoc deliquerit, secunda, quarta, et sexta feria sit pane et aqua contentus. Si autem in consuetudinem duxerit, nec monitus a diœcesano, vel visitatoribus corrigere voluerit, administratione privetur. » Simili fere modo Benedictus XII in bulla ad monachos Cistercienses jubet ut monachus vel conversus abstinentiæ transgressor, « tribus diebus pro qualibet carnium vel dictorum pulmentorum comestione jejunare in pane teneatur et aqua; et quod nihilominus quolibet ipsorum dierum in capitulo regularem accipiant disciplinam. Sed abbas inhibitionis præfatæ transgressor non ad disciplinam ipsam, sed ad hujusmodi jejunia teneatur. Et si scienter hæc omiserit negligenter facere observari, etiam ex negligentia hujusmodi teneatur ad jejunia prælibata : quæ quidem pœnæ nulli remitti valeant, nec super eis vel ipsarum parte aliqua cum aliquo dispensari. Quod si aliqui super esu carnium vel pulmentorum prædictorum sæpe inventi fuerint delinquentes, seu esum ipsum contra ordinationem hujusmodi frequentantes, et per abbates proprios quod a talibus abstineant canonice moniti non destiterint, sint post monitionem hujusmodi per biennium eo ipso inhabiles ad quæcunque officia et administrationes in eodem ordine obtinenda; obtinentes vero illa removeantur, si abbatibus eorum visum fuerit. » Præterea in libello Antiquarum Definitionum ord. Cisterc. hæc lego (Dist. 13, c. 2) : « De carnibus edendis seu ministrandis illud irrefragabiliter teneatur, quod in B. Benedicti Regula continetur. Igitur extra infirmitoria nostra carnes nullatenus a personis ordinis comedantur, nisi a transeuntibus magnum mare, quandiu fuerint in mari. Qui contra fecerit, in sententiam excommunicationis incidet ipso facto. Et si officialis fuerit, ab officio deponatur, nec deinceps ad aliquod officium promoveatur sine licentia capituli generalis. Monachus vero vel conversus non officialis pro qualibet vice per mensem privatus maneat habitu regulari. Eidem pœnæ subjaceant moniales, conversi, et capellani earumdem, licet nobis in habitu sint difformes. » Qui abstinentiæ a carnibus transgressionem inter leviores culpas recensent, dubito an pro levi et veniali transgressione taliter plecti vellent. Certe Casalini abstinentiæ transgressores aut carnes hospitibus in monasterio apponentes, tot diebus jubent in pane et aqua jejunare, absolutionemque a tali peccato abbati reservant ex mss. Constitut. cap. 56. Taceo pœnas divinas, quibus in hujusce statuti infractores supremus rerum Arbiter non semel ultus est. Aliqua hujusmodi vindictæ exempla offendes apud Joannem monachum in Vita sancti Odonis. At prætermittere nequeo quod de Laudunensi sancti Joannis monasterio scripsit Hermannus monachus (Lib. III de Mir. S. Mar. Laudun.), scilicet quod « nullum quadrupes animal intra murum seu portam abbatiæ intrare poterat, quod non statim in rabiem et in insaniam verteretur. Unde etiam si quando rex, vel episcopus, vel alii principes ad ipsam abbatiam veniebant, omnes equos eorum extra portam oportebat dimitti, et ipsi pedites ad ecclesiam procedebant. »
col.641 Sed quæritur num saltem abbas cum fratribus dispensare possit a carnis abstinentia? Quæstionem solvit Petrus Venerabilis, edito statuto (Statut. 12), « ut exceptis infirmis, et omnino debilibus, carnibus nullus vescatur. » Cujus statuti rationem reddens ait : « Causa hujus instituti fuit ipsa Regulæ auctoritas, in qua hoc idem præcipitur, et ne sanus, et integris viribus monachus carnem comedat prohibetur. Insuper etiam quia nulla rationabilis causa mutandi hujus capituli inveniri poterat, sicut in quibusdam aliis ejusdem Regulæ olim mutatis capitulis a Patribus inventa est. » Et ad priores custodesque sui ordinis scribens (Lib. VI, epist. 15) : « Et ne, inquit, tibi recurrere liceat ad id quod soles, ut dicas et hoc capitulum (scilicet Regulæ 39) sicut et alia quædam a sanctis quibusdam Patribus certa ratione mutatum. Respondeo aliter est. Si enim de novitiis suscipiendis, si de opere manuum, si de vestibus et quibusdam aliis similibus a bonis Patribus post sanctum Benedictum mutatum est, non dubia, sed certa et rationabili causa factum est : et causa vel ratio, quia bis a me in duabus epistolis domno abbati Clarevallensi directis studiose descripta est, hic iterare superfluum judico : si adeo studiosus fueris, ibi plene reperies. At hujus capituli prævaricatio qua ratione excusabitur? Qua causa sospes et integris viribus monachus carnibus utens reus non esse monstrabitur? Dic, quæso, si quid habes, et aliqua vera vel verisimilis ratio est. Carnes tibi si potes vindica. Non habes, non habes, inquam, ut æstimo quid dicas; non habes plane unde perjurii nævum, ne dicam noxam expurges : obviat Regula, contradicit justitia. » Cum ergo frangendæ absinentiæ a carnibus causa rationabilis afferri nulla queat, manifestum est nec abbatem cum monachis circa esum carnium dispensare posse, nisi forte in certis quibusdam casibus extraordinariis, qui vix intra mille annos semel evenient. Cæterum necdum nobis reperire licuit summorum pontificum bullas monachis Benedictinis ter in hebdomada carnes edendi licentiam facientes; aut si quæ sunt, certis quibusdam monasteriis pro causa rationabili, et hoc forte ad tempus, non vero omnibus et pro semper datæ fuerunt. Imo non pauca occurrunt conciliorum decreta quibus intermissa in cœnobiis a carnibus abstinentia restituatur.
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 39.11
p. 311 Carnium vero quadrupedum ab omnibus abstineatur comestio, praeter omnino debiles et aegrotos.
p. 311 Rappelons-nous ce que saint Benoît nous a dit au sujet des malades, au chapitre XXXVI : Sed et carnium esus, etc. Ici, même défense à ceux qui se portent bien de manger de la viande, même exception en faveur des frères sérieusement malades ou infirmes. Mais saint Benoît précise maintenant la portée de sa défense : carnium vero quadrupedum : c’est la chair des quadrupèdes qui est interdite. Est-ce exclusif? La chair des volailles se trouve-t-elle permise ou tolérée? Si étrange que cela nous paraisse, il ne semble pourtant pas contestable qu’à l’époque de saint Benoît, et pendant de longs siècles encore, les volatiles aient été considérés par beaucoup, nous ne disons pas par tous (1), comme un mets compatible avec l’abstinence. On pouvait s’en priver par mortification, mais on reconnaissait que c’était une chair de qualité inférieure ; plus fine peut-être et plus agréable au goût que celle des quadrupèdes, elle était cependant moins nourrissante, moins apte à allumer les passions. Et puis ne lisait-on pas dans la Genèse que les poissons et les oiseaux avaient été créés le même jour et tirés des eaux les uns et les autres? Comment surtout ne pas assimiler aux poissons le gibier aquatique, qui se nourrit de poisson et qui en a le goût? Quelle que soit la valeur des raisons alléguées jadis pour justifier l’usage de considérer comme maigre les bipèdes, c’était un usage, et chacun sait que la casuistique d’aujourd’hui tolère encore, aux jours d’abstinence, quelques oiseaux aquatiques. Ils étonneraient d’ailleurs sur une table de moines ; et la question, pour nous, est pratiquement décidée (2).
(1) S. Césaire défend explicitement la volaille, sauf aux malades : Reg. ad mon., xxiv ; Reg. ad virg., Recapitulatio, xvii.
(2) L’histoire en est bien résumée dans le Commentaire de D. Calmet. Lire aussi : Herrgott, Vetus disciplina monastica, Praef., p. xii-xxxii. — D. Grégoire Berthelet, Traité historique et moral de l’abstinence de la viande et des révolutions qu’elle a eues depuis le commencement du monde jusqu’à présent, etc. (Rouen, 1731), IIIe P., chap. i-ii. — D. Mège avait soutenu que saint Benoît défend la chair des oiseaux.
Texto latino: edición de Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, sin las referencias bíblicas entre corchetes ni las notas del editor. Numeración usual de los versículos. · Versión castellana, Barcelona, V. Torras y J. Corominas, 1850 (ortografía de la época). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error