Abbatia
Sancti Petri
de Curte

La Regla de san Benito

Capítulo 9

Quot Psalmi dicendi sunt in Nocturnis HorisCuantos Salmos se han de decir en las horas de la noche

Sobre todo el capítulo

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 9

p. 164 COMBIEN DE PSAUMES IL FAUT DIRE PENDANT LES HEURES DE NUIT

1

Hyemis tempore suprascripto, præmisso in primis versu: Deus in adjutorium meum intende, Domine ad adjuvandum me festina, cum Gloria; in secundo ter dicendum est: Domine labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam;

En tiempo de invierno dicho en primer lugar el verso: Deus in adjutorium meum intende, Domine ad adjuvandum me festina, se dirá despues tres veces: Domine labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam,

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 9.1

col.423 Hiemis tempore præmisso in primis versu Deus, in adjutorium, etc.] Hic est versiculus ille a priscis monachis adeo celebratus, quem ad universa quæ aggrediebantur opera usurpabant, cujus vim et efficaciam describit Cassianus collat. 10, cap. 10. Hunc S. P. Benedictus ad omnia divini cursus officia præmitti primus instituit; quem ritum ab eo acceptum pontificia auctoritate postea firmavit, atque ab universali Ecclesia recipi curavit S. Gregorius Magnus, ut docent Pamelius annot. 15 in Cypr. lib. de Orat. Dominica, et Polydorus Virgil. lib. vi de Invent. rerum, c. 2, quanquam ritus hujus auctorem Damasum suasu S. Hieronymi faciat Navarrus de Orat. c. 3, n. 64. Sed epistola illa S. Hieronymi, unde id desumit, quæ tom. I Concil. habetur; ut commentitia et adulterina jure exploditur.

col.423 Hunc versiculum, quem ad implorandum divinum auxilium adhibere solemus, merito S. Benedictus nocturnis vigiliis præmitti voluit, quia hoc potissimum tempore variis cacodæmonum infestationibus agitati, illo præsertim opus habemus. « Cum enim insonuerit signum spiritalis tubæ ad orationem vocans, invisibiliter conveniunt inimici. Et alii quidem cum experrecti fuerimus, nos ut iterum decumbamus lectulo hortantur ; Exspecta, inquiunt, dum compleantur principales hymni, sicque demum proficisceris. Alii cum ad orationem assistere cœperimus, nos in somnum præcipitant. Alii suadent ut in ecclesia colloquamur. Alii præter consuetudinem ventrem immodice stimulant. Alii mentem nostram in turpes cogitationes pertrahunt. Alii super parietem reclinare nos ut debiles admonent; nonnunquam etiam oscitare immodice faciunt. Nonnulli risum nobis movent, ut per hunc ad indignationem contra nos Deus provocetur. Alii per summam desidiam festinare nos in versuum pronuntiatione impellunt. Alii contra psalmodiam protrahere voluptatis causa hortantur. Nonnunquam vero ori etiam assidentes nostro, ita illud claudunt, ut vix aperiri posse videatur (S. Joan. Clim., grad. 18). »

col.423 In secundo ter dicendum est : Domine, labia mea aperies, etc.] Quia, ut dicit S. Augustinus (Lib. ii contra duas epist. Pelag. cap. 8), nemo potest laudare Deum, nisi Deus aperiat labia. Sed cum oratio plus cordis sit quam labiorum, cur labia et non corda petimus aperiri? Respondet Joannes Bona (De divin. Psalm. cap. 16, § 4) labiorum usum non esse tantum ad eloquium, sed etiam ad osculum : unde « Ecclesia, dum dicit, Domine, labia mea aperies, non tam petere videtur divinum auxilium ad laudes ejus digne annuntiandas, quam mysticam labiorum purificationem ad castissimum dilecti osculum recipiendum. »

col.423 Illum autem versiculum ter repeti S. Benedictus instituit, idque vel ob majorem nocturni officii majestatem et solemnitatem, vel ob memoriam ternæ illius orationis, quam in horto tertio Christus oravit; vel ad excitandum pietatis affectum, orationisque vehementiam et perseverantiam ; vel ad honorem SS. Trinitatis , et imitationem cœlestis illius trisagii, quo Deum trinum et unicum cœlites adorant: quæ omnia fuse prosequitur Haeftenus lib. vii, tract. 6, disq. 2; vel etiam propter necessitatem divini auxilii ad laudes Deo debite concinendas ; vel tandem ad demonstrandum quam stricto labia silentio claudere debeamus, quæ non nisi post trinam divini numinis invocationem, idque ad laudandum Deum aperiri necesse sit.

col.424 Porro hunc versum pronuntiando, digito signum crucis in os formamus, ut eadem aperiatur clavi, qua pridie obseratum fuerat. Narrat enim Beletus (In explic. divini offic. cap. 24) primis Ecclesiæ temporibus sacerdotes crucis signaculo sese muniisse, vocem comprimentes ad tempus usque matutinum, quo in laudem Dei prorumpebant : unde Honorius Augustodunensis (Gemm. animæ lib. ii, cap. 1) « signa, inquit, militibus per tubas dantur, Christianis signa campanis dantur, qui quasi milites convenientes imperatorem salutant, dum per versum Domine, labia mea aperies laudes Christi inchoant. Dum enim in nocte dormitum eunt, signaculo crucis quasi sigillo se muniunt, quæ nunc aperiunt, dum ora in nocte clausa ad laudem Dei solvunt. »

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 9.1-9.3

p. 164 Quot psalmi dicendi sunt in nocturnis horis. — Hiemis tempore, praemisso in primis Versu : Deus in adjutorium meum intende, Domine ad adjuvandum me festina, in secundo ter dicendum est : Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam; cui subjungendus est tertius Psalmus, et « Gloria ». Post hunc, Psalmus nonagesimus quartus cum Antiphona, aut certe decantandus. Inde sequatur Ambrosianum.

p. 164 Le chapitre précédent a déterminé l’heure où doit commencer l’office de nuit, et il a divisé l’année liturgique en deux parts, l’hiver et l’été ; celui-ci indique la composition de l’office nocturne en hiver, tandis que le suivant donnera le dessin de la Vigile en été. C’est seulement de l’office du temps et de l’office férial qu’il est question.

p. 164 Nous avons d’abord une double série de prières préparatoires. La première série commence par le verset second du psaume lxix : Deus in adjutorium meum intende. Les moines d’Égypte, selon Cassien (1), avaient une grande dévotion pour cette formule sacrée, qui leur semblait convenir à tous les états, à tous les besoins, à tous les temps. Rien ne prouve cependant qu’elle fît partie de la liturgie avant saint Benoît. Il est même permis de se demander si N. B. Père, qui l’indique clairement pour les petites Heures, l’a prescrite aussi pour la Vigile. Le doute ne naît pas seulement de cette remarque que le verset Deus in adjutorium et le verset Domine ont à peu près le même sens et font double emploi ; mais surtout de ce que la leçon la plus autorisée des manuscrits omet le verset Deus. Il est donc probable que l’office de nuit commençait, comme actuellement au romain, par l’invocation empruntée au psaume l (v. 17). Saint Benoît veut qu’on la répète trois fois, en l’honneur de la sainte Trinité et afin de mieux marquer l’insistance de la demande. Elle est bien de circonstance, puisque Dieu seul peut nous apprendre à prier et que l’œuvre de louange qui commence est tout spécialement son œuvre à lui : Opus Dei.

(1) Conlat. X, x.

p. 165 Vient ensuite le psaume iii, choisi sans doute à raison du verset : Ego dormivi et soporatus sum, et exsurrexi quia Dominus suscepit me. Grâce à ce psaume, les retardataires peuvent arriver avant l’invitatoire. Le psaume est suivi de la petite doxologie Gloria Patri, composée, ou du moins devenue très populaire, lors des controverses ariennes. La formule usitée au Mont-Cassin était vraisemblablement la même que maintenant ; car à sa clausule nunc et semper, etc., le concile de Vaison de 529, présidé par saint Césaire, avait prescrit l’adjonction des mots sicut erat in principio, à l’imitation de ce qui se disait dans tant de lieux : non solum in Sede Apostolica, sed etiam per totum Orientem (1), et totam Africam vel Italiam (2). N. B. Père fait dire le Gloria après chaque psaume (on peut l’induire de plusieurs passages de la Règle) : c’est l’usage occidental, différent, d’après Cassien, de celui de tout l’Orient : Illud etiam quod in hac provincia vidimus, ut uno cantante in clausula psalmi omnes adstantes concinant cum clamore : Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto, nusquam per omnem Orientem audivimus; sed cum omnium silentio ab eo, qui cantat, finito psalmo orationem succedere, hac vero glorificatione Trinitatis tantummodo solere antiphona terminari (3). Chez saint Benoît, nous trouvons aussi le Gloria à la fin des cantiques, à la fin de certains répons, après le Deus in adjutorium des Heures du jour.

(1) D. Hugues Ménard (Concord. Regul., c. xxiii, append. 1, p. 343) suppose que ces deux mots sont une interpolation, cum nusquam repereris sicut erat in principio tunc apud Graecos in usu fuisse; les Grecs ne le disent pas davantage maintenant.

(2) Can. v. Mansi, t. VIII, col. 727.

(3) Inst., II, viii.

p. 165 Jusqu’ici, les formules préparatoires à l’office ont eu un caractère très général : avec le psaume xciv commence une seconde préparation, qui comprend l’invitatoire et l’hymne et soutient une relation plus immédiate, au moins dans l’usage actuel, avec la liturgie de chaque jour. L’invitatoire (4) a pour dessein de secouer toute torpeur, physique ou spirituelle, de réveiller la ferveur des âmes, d’accorder l’instrument de louange. Aussi lui donne-t-on une solennité particulière : on le psalmodie avec antienne, selon le mode que nous décrirons ; tout au moins faut-il le chanter, aut certe decantandus, probablement sur le mode et avec la mélodie d’un psaume accompagné d’antienne (5). Et ce n’est pas uniquement pour la solennité de l’invitatoire que saint Benoît le fait exécuter ainsi : au chapitre XLIII, il recommande de le dire omnino protrahendo et morose, afin de donner aux frères tout le temps d’arriver avant le Gloria qui le termine et de leur éviter ainsi une satisfaction humiliante.

(4) Cf. D. Bäumer : art. Invitatorium dans le Kirchenlexicon de Wetzer et Welter.

(5) Nous laissons aux spécialistes le soin de nous dire ce qu’était le chant sacré avant N. B. Père et de son temps. La Règle emploie ordinairement l’expression vague : « dire » les psaumes, « psalmodier » les psaumes et les cantiques ; quelquefois cependant elle est un peu plus explicite : sex psalmi cum alleluia cantandi (c. ix) ; modulatis, ut supra disposuimus, sex psalmis et versu (c. xi) ; vespera quotidie quatuor psalmorum modulatione canatur (c. xviii). Pour les leçons, nous ne savons rien : la Règle parle de les « lire », de les « dire », de les « réciter ». Nous savons qu’on « chantait » des répons. Et c’est tout. Voir ce que dit Cassiodore du chant des psaumes et de l'Alleluia, des jubili. Cf. Bäumer, Histoire du Bréviaire, t. I, p. 257-260.

p. 166 Nous avons promis d’abandonner au programme du cours de liturgie toutes questions qui lui appartiennent : il faut pourtant, sous peine de laisser indéchiffrées ou mal comprises plusieurs prescriptions de la sainte Règle, dire un mot de la psalmodie ancienne (1). N. B. Père distingue la psalmodie sine antiphona, in directum, de celle qui s’exécute cum antiphona : parlons d’abord de la seconde. Elle appartient à ce genre de psalmodie dite alternative, où les voix se répondent, se font écho. Lorsque l’alternance s’établit entre un soliste et le chœur, nous avons la psalmodie responsoriale : elle était d’usage courant aux premiers siècles ; les Pères de l’Église, saint Augustin par exemple, y font souvent allusion. Notre invitatoire est un psalmus responsorius, et tout porte à croire que, chez saint Benoît aussi, dire le psaume xciv cum antiphona, c’était non seulement le faire précéder et suivre d’une antienne, mais intercaler un refrain après chaque verset ou groupe de versets. Cette « réponse » du chœur était ordinairement empruntée au psaume lui-même, courte et de mélodie simple.

(1) L’utilisation de nombreux travaux récents ne dispense pas de recourir à la Préface du B. Tommasi aux Responsorialia et Antiphonaria Romanae Ecclesiae.

p. 166 Ici et pour saint Benoît, l’antienne joue le rôle de réponse. Les liturgistes distinguent, cependant, la psalmodie responsoriale de la psalmodie antiphonée. Même si cette dernière n’est qu’une transformation de la précédente, elle implique à coup sûr des éléments nouveaux et différents ; mais le plus caractéristique n’est peut-être pas, comme on le dit d’ordinaire, l’alternance d’un chœur avec un autre chœur (2). Dans l’antiphonie du quatrième siècle, — quelles que soient d’ailleurs ses origines et la signification primitive du mot facilement équivoque ἀντίφωνος, — la nouveauté consisterait surtout, selon Mgr L. Petit (3), en ce que les refrains intercalaires « ne sont plus tirés du psaume lui-même, mais forgés de toutes pièces ; la nouveauté enfin, c’est qu’on exécute ces refrains, non plus à l’unisson, comme dans la psalmodie responsoriale, mais à l’octave et avec des ritournelles inconnues jusque-là ». D. Cagin avait déjà décrit, dans sa préface au tome VI de la Paléographie musicale (4), la révolution liturgique qui s’accomplit « presque simultanément à Constantinople, en Cappadoce, à Jérusalem, à Antioche, à Edesse », puis à Milan chez saint Ambroise, « à propos des mêmes circonstances et sur le même terrain. Partout c’est l’arianisme qu’il s’agit de combattre ». Et il concluait : « Ce qui est nouveau, ce n’est peut-être pas la psalmodie à deux chœurs en elle-même, c’est la psalmodie à deux chœurs populaires... Ce qui est nouveau surtout, c’est la littérature hymnodique avec ses antiennes ou ses strophes alternées, avec la doxologie anti-arienne faisant fonction d’ὑπακοή... Ce qui est nouveau enfin, ce qui s’exécute à Milan secundum morem orientalium partium (1), comme les psalmi et les hymni, ce sont les Vigiliae... » Hoc in tempore, écrivait le notaire et biographe de saint Ambroise, Paulin, primum antiphonae, hymni ac vigiliae in ecclesia Mediolanensi celebrari coeperunt. Cujus celebritatis devotio usque in hodiernum diem non solum in eadem ecclesia verum per omnes pene Occidentis provincias manet (2).

(2) On connaissait déjà chez les Juifs des procédés analogues aux modes responsorial et antiphonique.

(3) Article Antiphone dans la liturgie grecque, dans le Dictionnaire d’Archéologie chrétienne et de Liturgie.

(4) Voir aussi, au t. V, l'Avant-Propos à l’Antiphonaire ambrosien, p. 29-38.

(1) S. Aug., Confess., l. IX, c. vi-vii. P. L., XXXII, 769-770.

(2) P. L., XIV, 31.

p. 167 La liturgie du Mont-Cassin, pour sa part, est probablement tributaire de celle de Milan. Moins mouvementée et moins riche que la Vigile ambrosienne, la Vigile bénédictine l’est plus que celle dont N. B. Père lisait la brève description aux livres II et III des Institutions de Cassien. La psalmodie des moines égyptiens est des plus simples : un seul chante le psaume ou toute une série de psaumes (jamais plus de six chacun), pendant que les frères écoutent, assis et silencieux ; de temps en temps tous se lèvent et se prosternent pour une prière secrète, puis un ancien improvise ou récite une oraison : Unus in medium psalmos Domino cantaturus exsurgit. Cumque sedentibus cunctis,... et in psallentis verba omni cordis intentione defixis undecim psalmos orationum interjectione distinctos contiguis versibus parili pronuntiatione cantasset, duodecimum sub Alleluiae responsione consummans, etc. (3). Ce n’est même pas la psalmodie responsoriale ; il y a pourtant, au dernier psaume, une « réponse » des auditeurs ; et Cassien signale la préoccupation des moines égyptiens ut in responsione Alleluiae nullus dicatur psalmus nisi is, qui in titulo suo Alleluiae inscriptione praenotatur (4). En Palestine et dans d’autres régions de l’Orient, la psalmodie est moins monotone et moins fatigante, encore que tous y collaborent davantage ; la Vigile se déroule en trois actes : Nam cum stantes antiphona tria concinuerint, humi post haec vel sedilibus humillimis insidentes tres psalmos uno modulante respondent, qui tamen singuli a singulis fratribus vicissim succedentibus sibi praebentur, atque his sub eadem quiete residendi ternas adjiciunt lectiones (5). Mais Cassien considère comme une nouveauté indiscrète l’usage de chanter en une nuit vingt ou trente psaumes : et hos ipsos antiphonarum protelatos melodiis et adjunctione quarundam modulationum (1). Les moines d’Orient, au moins ceux du désert, furent longtemps rebelles à l’introduction dans leur liturgie des canons et des tropaires (2).

(3) Inst., II, v.

(4) Inst., II, xi. — Dans la Règle de S. Pacôme il est fait plusieurs fois allusion à la psalmodie responsoriale : xiv-xviii, cxxvii-cxxviii.

(5) Inst., III, viii. — Voir la Lettre de S. Basile au clergé de Néo-Césarée, P. G., XXXII, 760-765.

(1) Inst., II, ii. Que représente au juste pour Cassien ce mot « antiphone »? (Cf. aussi Inst., II, viii.) Chez les anciens il désigne tantôt un chant en octaves, tantôt le mode alternant, tantôt le psaume lui-même ou le centon exécuté selon ce mode, avec ou sans intercalation d’un refrain, tantôt le refrain, etc. Voir la Peregrinatio ad loca sancta, dont nous pouvons appeler l’auteur Eucheria, jusqu’à meilleure information.

(2) Cf. E. Bouvy, Poètes et mélodes, p. 234 et suiv.

p. 168 Saint Benoît, de même que saint Césaire (3), adopte les antiphones, les répons, les hymnes. Chanter les psaumes avec antienne, c’est vraisemblablement intercaler un refrain entre les versets. L’office devenait de la sorte plus solennel, plus long, plus pénible aussi. C’est pourquoi N. B. Père supprime les antiennes aux petites Heures, à moins que la communauté ne soit nombreuse, et à Complies (chap. XVII). Le psaume lxvi, du début de Laudes, les psaumes des petites Heures lorsque la communauté est réduite, et ceux de Complies se disent directanee, in directum. La psalmodie in directum est indiquée aussi dans la liturgie de saint Césaire et de saint Aurélien ; elle existe encore, sous cette même rubrique, dans l’ambrosienne, et consiste en ce que le chœur tout entier l’exécute d’une commune voix et d’un trait (4). Mais, si l’on s’en tient au texte de la Règle, elle est simplement une psalmodie dépourvue d’antiennes, sans qu’il soit possible de déterminer son mode d’exécution (5). Il n’est pas même sûr, selon la judicieuse remarque de D. Calmet, que les psaumes inscrits cum antiphonis fussent chantés à deux chœurs. Il est possible que le mode responsorial, usité chez les Pères d’Orient et que nous retrouvons chez saint Aurélien peu après saint Benoît, ait été conservé par celui-ci. Peut-être tous les moines capables de remplir dignement cet office et autorisés par l’Abbé chantaient-ils les psaumes, à tour de rôle, seuls ou groupés en « schola », le chœur répétant l’antienne qu’avait d’abord chantée le soliste ou la « schola » (6) : Psalmos autem, vel antiphonas, post Abbatem, ordine suo, quibus jussum fuerit, imponant. Cantare autem aut legere non praesumat, nisi qui potest ipsum officium implere, ut aedificentur audientes (chap. XLVII ; voir aussi le chap. LXIII). Il est dit ailleurs de l’excommunié de la table commune : Ut in oratorio psalmum aut antiphonam non imponat, neque lectionem recitet, usque ad satisfactionem (chap. XXIV) (1). On ne saurait objecter que l’expression imponere a, comme chez nous, le sens d' « imposer » les premiers mots ou les premières notes : car saint Benoît lui-même, au chapitre XLIV, lui donne une acception moins restreinte : Psalmum aut lectionem vel aliud quid non praesumat in oratorio imponere.

(3) Reg. ad mon., xxi. Cf. surtout : Reg. monasterii sanctae Caesariae, xi. Acta SS., xii Januarii (Holstenius n’a pas donné un texte aussi complet). Le cursus indiqué ici est celui de Lérins ; la Règle de S. Aurélien donne à peu près le même. Le P. Blume (Der Cursus S. Benedicti Nursini und die liturgischen Hymnen des 6-9 Iahrhunderts..., p. 35-39) cite ce cursus de Lérins d’après le manuscrit 28118 de Munich.

(4) Cf. Tommasi, op. cit.

(5) En tout cas, la psalmodie in directum n’est pas la simple récitation recto tono, comme D. Calmet en demeurait « persuadé », en dépit de Tommasi (Comment. sur le chap. xii).

(6) Des usages analogues existent encore aujourd’hui dans la liturgie des Grecs. Cf. D. Placide de Meester, Voyage de deux Bénédictins aux monastères du Mont Athos, p. 256-257.

(1) Nous ne saurions tirer un renseignement précis sur la psalmodie bénédictine de ce texte du chap. xliii : Non praesumat sociari choro psallentium usque ad satisfactionem.

p. 169 Quant aux répons, N. B. Père distingue le breve responsorium du répons prolixe faisant suite aux longues leçons, et assez étendu lui-même pour qu’on puisse, au besoin, l’abréger, si les frères se sont levés en retard (chap. XI). Le répons prolixe est, ou bien un véritable psalmus responsorius à mélodie plus ornée, ou bien une historia de style scripturaire ou ecclésiastique ; son exécution demande probablement une compétence spéciale : mais tout ce que nous apprend la Règle, c’est qu’un « chantre » y intervient.

p. 169 Inde sequatur Ambrosianum : c’est l’hymne, empruntée à saint Ambroise et à la liturgie milanaise (2). Sans se poser la question d’authenticité, N. B. Père parle selon l’usage courant. Le grand évêque avait obtenu pour l’hymne droit de cité pour ainsi dire dans l’Église occidentale. A l’aurore même du christianisme, dans les épîtres de saint Paul par exemple (Rom., xiii, 11-12 ; Ephes., v, 14 ; I Timoth., iii, 16 ; II Timoth., ii, 11-13), il y a des traces visibles de ces hymnes spirituelles dans lesquelles s’épanouit librement l’effusion des dons de l’Esprit-Saint. Mais les hérétiques abusèrent de ce procédé très populaire pour semer partout leurs erreurs ; il fallut administrer un contre-poison, et la littérature catholique s’enrichit d’œuvres admirables. Pourtant l’Église romaine, sans doute toujours soucieuse du danger, se montra d’abord très réservée à l’égard des hymnes et ne les admit officiellement dans sa liturgie que longtemps après saint Benoît.

(2) Consulter : C. Blume, Der Cursus S. Benedicti Nursini und die liturgischen Hymnen des 6-9 Iahrhunderts. C. R. dans la Rev. Bénéd., 1908, p. 367-374 ; 1911, p. 362-364.

2

cui subjungendus est tertius Psalmus, et Gloria.

á lo cual se ha de juntar el Salmo tercero con Gloria.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 9.2

col.424 Cui subjungendus est tertius psalmus et gloria.] Hunc etiam psalmum nocturnis præmitti voluit S. Benedictus, vel quia de somni surrectione dicit, ut aiunt Hildemarus et Durandus, vel quia de resurrectione Domini agens, dum illum audit monachus, pervigilem se et devotum ad vigilias custodit, ut docent Bern. Cass. et Turrecremata, vel quia per illum « contra adversantes dæmones, mundum videlicet et carnem, divinum invocatur auxilium, » ut addit idem Bernardus. Ipsum etiam præmitti voluit, ut negligentioribus tempus sit occurrendi ad invitatorium, sicuti ad laudes psalmum lxvi præmisit, ut omnes occurrant ad quinquagesimum.

col.424 Et gloria.] Quæ merito psalmo tertio, in quo agitur de Christi resurrectione, subjungitur, quia in ea Dei gloria specialiter prædicatur, inquit Bernardus Cassinensis. Porro circa hunc glorificationis hymnum tria sunt observanda : 1° a quo sit compositus ; 2° quis illius pronuntiandi modus; 3° quis illius usus.

col.424 Quod spectat ad primum, « Illud certissimum est, hymnum glorificationis ab apostolis compositum, a Patribus Nicænis auctum, ab universa Ecclesia receptum, omni reverentia cantandum esse, » inquit cardinalis Bona (De div. Psalm. cap. 16, § 6). Manavit ergo ad nos apostolica traditione ; atque erraverunt qui ex Theodoreto l. ii Hist. Eccles., cap. 24; Sozomeno lib. iii, cap. 19; Tripartita lib. iv, cap. 35 ; clarius ex Nicephoro lib. ix, cap. 24, Flavianum monachum Antiochenum hujus hymni faciunt auctorem. Cum enim catholici imperante Constantio Patrem cum Filio pari gloria celebrarent, et Ariani ambiguis locutionibus Filium Patre inferiorem ostendere conarentur; Flavianus, ut aiunt isti, coacta monachorum caterva , primus omnium clara voce cantavit Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. Sed hunc hymnum Flaviano antiquiorem evincunt SS. Athanasii et Basilii auctoritates. S. Athanasius in lib. de Virg. : « Cum surrexeris a mensa, inquit, rursum gratias agendo ter dicas : Misericors et miserator Dominus escam dedit timentibus se : Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto ; rursumque post peractam glorificationem preces tuas absolves. » S. Basilius vero in libro de Spiritu sancto, capp. 7 : « Quapropter glorificationis hymnum Patri simul cum Filio offerimus ; sed nonne hoc nobis sufficit, quod hæc Patrum sit traditio? » Idem docet cap. 27 et 29 ejusdem libri, ubi agit de traditionibus apostolicis. Ejusdem quoque hymni fit mentio in Vita S. Eugeniæ, quæ sub Commodo imperatore floruit : « Et angeli transeuntes hymnum Deo dicebant : hoc solum intelligebatur, quod nomen Jesu Christi et Spiritus sancti in ipsis laudibus resonabat : Gloria et honor Patri, et Filio, et Spiritui sancto, et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. »

col.425 Quapropter quod Walfridus in libro de Rebus eccles. cap. 25 asserit a magno Nicæno concilio compositum fuisse, intelligendum est de appendice Sicut erat, etc., quam revera eo in concilio additam fuisse docet cardinalis Bona, idque ad obstruendum sacrilegum os Arianorum blasphemantium, et asserentium fuisse tempus cum Filius non erat cum Patre; id quod testari videtur concilium Vasense, seu Vasatense, verius Vasionense i, in Gallia paulo post Nicænum, tempore Constantii imperatoris, sub Julio papa celebratum , licet ejus canones existant cum Vasionensi ii, sub Leone Magno hac sanctione edita : « Quia non solum in sede apostolica , sed etiam per totum Orientem et totam Africam vel Italiam, propter hæreticorum astutiam, qua Dei Filium non semper cum Patre fuisse, sed a tempore cœpisse blasphemant, in omnibus clausulis post Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto, Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum, Amen dicitur: etiam nos in universis ecclesiis nostris hoc ita dicendum esse decernimus. » Quanquam hæc verba totum Orientem addititia esse existimet Menardus, cum nusquam repereris apud Græcos Sicut erat in principio fuisse in usu. Sed et Walfridus cap. 25 ait Græcos non dicere Sicut erat in principio, sed hoc modo Et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum. Amen.

col.425 Modus illum exprimendi varius fuit et multiplex. 1° Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. 2° Ex S. Basilio lib. de Spir. sancto cap. 27: Gloria Patri, et Filio, cum S. Spiritu. 3° Gloria et honor Patri, et Filio, et Spiritui sancto : qui modus exprimitur in Vita S. Eugeniæ supra citata, et decernitur in concilio Toletano iv, can. 14, his verbis : « In fine psalmorum non sicut a quibusdam hucusque Gloria Patri, sed Gloria et honor Patri dicatur, David propheta dicente : Afferte Domino gloriam et honorem. » 4° Ariani verbis Apostoli ad suæ hæreseos patrocinium abutentes, ita efferebant : Gloria Patri per Filium in Spiritu sancto, ut constat ex Theodoreto l. i Hist. eccl., c. 24, ubi Leontius patriarcha Antiochenus, ut dissimularet hæresim, cum esset in synaxi, hæc ejusdem hymni verba Gloria Patri per Filium in Spiritu sancto submisse dicebat; reliqua vero in sæcula sæculorum clare et distincte. 5° Vigilius papa epist. i etiam quorumdam reprehendit errorem, qui subducta una conjunctiva syllaba, perfectum SS. Trinitatis vocabulum minuere conabantur, dicentes Gloria Patri et Filio Spiritui sancto.

col.425 Quod spectat ad appendicem, Joannes Bona asserit (De Divin. Psalm. cap. 16, § 5) a Nicæno concilio additum Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in sæcula sæculorum, Amen; quod etiam vidimus statutum in concilio Vasionensi. Et tamen in Vita S. Eugeniæ, in Liturgia S. Joan. Chrysost. et apud Joannem Moschum in Prato spiritali c. 119, sola hæc habetur clausula : Nunc, et semper, et in sæcula sæculorum, Amen; quam solam apud Græcos in usu fuisse auctor est Walfridus cap. 25. Quidam etiam hæc verba tantum addebant : In sæcula sæculorum, Amen, ut videre est in conc. Tolet. iv.

col.426 Nunc de usu hujus versiculi aliquid proferendum. In fine cujusque psalmi a nobis decantari solet, huncque ritum S. Hieronymo quidam perperam ascribunt, cum illa epistola, unde id deducunt, tanquam falsa ab eruditis viris merito explodatur : nam in ea dicitur ita cani in Oriente, quod falsum esse convincit istud Cassiani testimonium (Lib. ii, cap. 8) : « Illud autem quod in hac provincia (Massiliensi) vidimus, ut uno cantante in clausula psalmi omnes astantes concinant cum clamore, Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto, nusquam per omnem Orientem audivimus; sed cum omnium silentio, ab eo qui cantat finito psalmo orationem succedere. »

col.426 Aliquando prolixiores psalmi dividebantur, ut præcipit S. Benedictus, et in fine cujuslibet divisionis addebatur Gloria Patri; id quod decernit concilium Narbonense his verbis (Can. 2) : « In psallendis ordinibus per quemque psalmum Gloria dicatur omnipotenti Deo, per majores vero psalmos, prout fuerint prolixiores, pausationes fiant, et per quamque pausationem Gloria Trinitatis Domino decantetur. »

col.426 Aliquando duo sub una Gloria dicebantur psalmi, ut præscribit Regula S. Benedicti, sed id fieri prohibet Regula Magistri cap. 33. In Oriente hac Trinitatis glorificatione antiphonas tantummodo terminare solebant, ut scribit Cassianus. Denique in fine ultimi responsorii cujuscunque nocturni a S. Benedicto decernitur dici, atque in responsoriis crebrius a Romanis usurpari asserit Walfridus cap. 25. De hoc versiculo tractatum Anagogicum edidit Joannes Gerson, quem consule, si lubet, tom. III de Hymno gloriæ.

3

Post hunc, Psalmus nonagesimus quartus cum antiphona, aut certe decantandus.

Despues de éste se rezará el Salmo noventa y cuatro, con Antífona; ó se cantará sin ella.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 9.3

col.426 Post hunc psalmus nonagesimus quartus.] Invitatorius appellari solitus, quem Regula Magistri Responsorium hortationis, S. Isidorus in officio Mozarabo Sonum vocat. Hunc in ipso divini officii exordio ante S. Benedicti tempora recitatum fuisse constat ex S. Athanasio testante (Serm. de Deipara) Christianos ad precum principium invitantes invicem et adhortantes, clamare solitos verba hujus psalmi.

col.426 De illius usu ita scribit cardinalis Bona (De Divin. Psal. cap. 16, § 8) : « Marcus Gazæus Diaconus, qui vivebat anno Domini 450, processionem describit Christi fidelium psalmum Venite exsultemus concinentium, et in versiculorum psalmi intercisione dicentium alleluia; quæ modulatio quamdam invitatorii speciem repræsentat. Scribit quoque Amalarius hunc psalmum se audisse Constantinopoli in ecclesia S. Sophiæ in principio missæ celebrari. Solet Ecclesia Romana invitatorium omittere in solo officio Epiphaniæ ; qui ritus antiquissimus est, teste Alcuino et Hugone; tum quia totum officium est de vocatione gentium, ut docet Bonaventura, et ea verba frequentius iterantur : Venite odoremus eum ; tum quia idem psalmus in tertio nocturno cantatur; inconveniens autem esset bis in eodem officio eumdem psalmum recitari. Nos vero, qui ex præscripto regulæ nostræ in tertio nocturno tria cantica e Veteri Testamento psallimus, ipsa etiam Apparitionis die invitatorium more solito decantamus. » Hactenus cardinalis Bona. Constat tamen ex Amalarii Supplemento (Analect. tom. II) omissum fuisse olim etiam apud Benedictinos in Epiphania hunc psalmum, et in secundo nocturno decantatum.

col.426 Cum antiphona.] Antiphonam hic vocat invitatorium huic psalmo præmitti solitum, verbi gratia, Regem confessorum Dominum venite adoremus, quod Amalarius (De Ord. Ant. cap. 69 et 70) vocat invitatoriam antiphonam : id quod confirmat Ordo Rom., in quo ad vigilias Paschæ legitur : Infra albas Paschæ super Venite dicitur antiphona : « Surrexit Dominus vere. » Repetitur autem aut ex toto, aut ex parte ad singulos psalmi versiculos ; idque a tempore S. Benedicti, ut scribit Boherius in secundo commentario.

col.427 Aut certe decantandus.] Particula aut copulative pro et hic sumi videtur, quasi diceret cum antiphona, et certe decantandus ; nam psalmus iste omnino morose pronuntiari debet ex Regulæ cap. 43, et semper in Ecclesia magna cum solemnitate fuit decantatus. Existimat tamen Bernardus Cassinensis in directum esse dicendum : sic enim ad hunc locum scribit : « Aut certe decantando, supple in directum, et sine antiphona, sicut tertius psalmus ; quod in æstate faciunt in partibus Gallicanis. » Similiter in Petri Diaconi textu legitur : « Aut certe decantando sine antiphona in directum. » Confirmat Amalarius in supplemento ad lib. iv de Offic. divinis : « Invitatorium æstivis diebus hebdomadalibus sine modulatione antiphonæ solet dici. » Et certe Paulus Augustinus a Janua observat in Regul. cap. 12 particulam de interdum esse negativam, ut idem sit decantare ac non cantare, sed simpliciter sine vocis modulatione recitare.

4

Inde sequatur Ambrosianum: deinde sex psalmi cum antiphonis.

Luego el Himno de S. Ambrosio: despues seis Salmos con Antífonas:

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 9.4

col.427 Inde sequatur Ambrosianum.] Id est hymnus, quem S. Pater Ambrosianum nuncupat, tanquam aliquid vere Ambrosianum, sive divinum, ac cœleste, divinitusque inspiratum, ut exponit Smaragdus, et post eum citatus a Bernardo Cassinensi Petrus Diaconus ; vel ab Ambrosio præsule, hymnorum magistro, ut item exponit idem Smaragdus, quia hymni a S. Ambrosio compositi ejus tempore frequentius cantari cœperunt, ut ipse testatur in fine concionis de Basilicis non tradendis hæreticis. Postremam explicationem illustrat Amalarius in præfato Supplemento sic scribens : « Certum autem probatur quodammodo S. Benedictus consuetum morem S. Ambrosii in nonnullis ecclesiasticis elegisse, verbi gratia, de hymnis quos Ambrosianos appellat. » Et Walfridus in lib. de Rebus eccles. (Cap. 25) : « S. Benedictus hymnos Ambrosianos nominans, vel illos vult intelligi quos confecit Ambrosius, vel alios ad imitationem Ambrosianorum compositos : » unde cardinalis Bona de Cisterciensibus suis loquens (De Divin. Psalm. cap. 18, § 4), « quod D. Benedictus hymnos Ambrosianos vocet, inquit, hymnos omnes ab Ambrosianis accepimus iisdemque prorsus omni tempore quibus et illi, quorum catalogum inveniet curiosus lector apud Radulfum Tungrensem. » Plura de hymnis habes apud eumdem cardinalem imn lib. de Divin. Psalm. cap. 16, § 9.

col.427 Deinde sex psalmi cum antiphonis.] Guilelmus Durandus antiphonam dici putat (Ration. lib. v, cap. 2) per respectum ad psalmum, id est ante psalmum sonans. Sed proprie antiphona est cantus reciprocus, a voce Græca ἀντιφωνεῖν, quod est contra clamare, aut vicissim et ex adverso respondere. Porro « inter responsorios et antiphonas hoc differt, quod in responsoriis unus dicit versum, in antiphonis autem versibus alternant (S. Isid. lib. vi Orig. c. 19) : id quod aliquis ita explicare posset : Ad singulos psalmorum versus antiphonas cantant, quia revera ita in usu fuisse apud veteres docet eruditus vir Josephus Thomasius.

col.427 An vero ita intellexit Hildemarus? cum scribit : « Antiphonas primum Græci composuerunt, duobus choris alternatim concinentibus, quasi duo Cherubim... Apud Latinos autem primus idem B. Ambrosius antiphonas instituit, Græcorum exempla imitatus; ex hinc in cunctis occiduis regionibus earum usus crebuit. »

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 9.4-9.8

p. 169 Deinde sex Psalmi cum Antiphonis. Quibus dictis, dicto Versu, benedicat Abbas, et sedentibus omnibus in scamnis, legantur vicissim a fratribus in codice super analogium tres Lectiones, inter quas tria Responsoria canantur. Duo Responsoria sine « Gloria » dicantur. Post tertiam vero Lectionem, qui cantat, dicat « Gloria » ; quam dum incipit cantor dicere, mox omnes de sedilibus surgant ob honorem et reverentiam sanctissimae Trinitatis. Codices autem legantur in Vigiliis, tam veteris Testamenti, quam novi, divinae auctoritatis; sed et expositiones earum, quae a nominatissimis et orthodoxis et catholicis Patribus factae sunt.

p. 170 La psalmodie est la partie essentielle de l’office. Comme l’office férial est divisé en deux nocturnes, on attribue à chacun d’eux six des douze psaumes qui, traditionnellement, selon la coutume de l’Orient et d’après des indications angéliques (1), devaient être récités chaque nuit. Le verset et sa réponse, brèves acclamations du soliste et du chœur, ravivent l’esprit de prière et servent de transition entre la psalmodie et les lectures.

(1) Cass., Inst., II, v.

p. 170 La synagogue unissait, elle aussi, les lectures à la psalmodie ; on lisait d’abord la Loi, puis les Prophètes ; enfin le personnage le plus qualifié donnait une homélie : le Seigneur le fit quelquefois (Luc., iv, 16 sq.). L’Église chrétienne adopta une disposition analogue : Ancien Testament, Actes ou Épîtres, Évangile et prédication lue ou parlée. Nous retrouvons les trois leçons à l’Avant-Messe de certains jours, dans notre Missel romain ; et nous nous souvenons que l’Avant-Messe est peut-être un vestige de l’antique Vigile. A l’Avant-Messe comme à la Vigile on lisait aussi parfois les lettres de saints évêques, tels que saint Clément de Rome, les lettres des Églises, la Passion des martyrs au jour de leur natalis. Sans rechercher ici quelle part d’initiative eut N. B. Père dans le choix des lectures et la fixation de leur ordre (2), constatons simplement que saint Benoît prescrit de lire l’Ancien Testament, le Nouveau et les commentaires autorisés des Pères. Il ne nous dit point si les trois leçons de la Vigile fériale sont empruntées à ces trois sources et dans cet ordre ; le chapitre XI nous apprendra seulement que les leçons du troisième nocturne, le dimanche, appartiennent au Nouveau Testament et que la solennelle lecture de l’Évangile vient en dernier lieu.

(2) Cassien dit que les moines d’Égypte font suivre le chant des douze psaumes, aux offices du soir et de la nuit, de deux leçons, l’une de l’Ancien, l’autre du Nouveau Testament (Inst., II, iv). In die vero sabbati vel dominico utrasque de novo recitant Testamento, id est unam de Apostolo vel Actibus Apostolorum et aliam de Evangeliis; quod etiam totis Quinquagesimae diebus faciunt hi, quibus lectio curae est seu memoria Scripturarum (Ibid., vi). En Palestine on récite trois leçons (III, viii. — Voir les notes de l’éditeur D, Gazet).

p. 171 Nous ne savons pas davantage dans quelle mesure était laissé à l’Abbé le soin de déterminer les lectures. La tradition et l’usage avaient depuis longtemps, semble-t-il, assigné aux principales périodes liturgiques des péricopes scripturaires appropriées, et ce sont parfois les mêmes lectures que maintenant (1). D’autre part, les Actes des martyrs devaient être lus le jour de leur fête ; au chapitre XIV, N. B. Père demande qu’aux fêtes des saints et dans toutes les solennités on dise les psaumes, les antiennes et les leçons ad ipsum diem pertinentes. Plus de liberté sans doute était laissée à l’Abbé relativement aux écrits des Pères. Saint Benoît lui recommande de ne faire lire comme Écriture sainte que les livres authentiques et canoniques, et de choisir, parmi les Pères les plus connus, ceux qui sont orthodoxes et catholiques. Le bien premier est celui de la foi ; à une époque où les manuscrits étaient rares et où la critique l’était aussi, les doctrines perverses ou douteuses pouvaient facilement se servir des lectures ecclésiastiques pour se glisser dans les âmes. D’autant qu’à l’origine, et en dehors d’un jugement formel rendu par l’Église, c’était le fait d’être lus assidûment dans les assemblées du culte qui préjugeait l’authenticité et l’orthodoxie des livres eux-mêmes. Le fameux décret dit du pape Gélase sur les lectures publiques (2) est peut-être contemporain de N. B. Père. A son époque on lisait surtout saint Jérôme, saint Ambroise, saint Augustin, même Origène.

(1) Cf. Paléographie musicale, t. V, p. 111, note. — D. Bäumer, Hist. du Bréviaire, l. II, c. iv, § V : Leçons. T. I, p. 380 sq. — D. Baudot, les Evangéliaires ; les Lectionnaires.

(2) Thiel, Epistolae Romanorum Pontificum genuinae, t. I, p. 454 sq. — Cf. Ernst von Dobschütz, Das Decretum Gelasianum (Leipzig, 1912). — D. J. Chapman, On the Decretum Gelasianum de libris recipiendis et non recipiendis (Revue Bénédictine, 1913).

p. 171 Dicto versu, benedicat Abbas. Le lecteur demandait au président du chœur licence de se faire entendre et sollicitait par son entremise la bénédiction de Dieu (3) ; notre formule est très ancienne. Smaragde cite un texte de bénédiction : Precibus omnium sanctorum suorum salvet et benedicat nos Dominus, — vel aliam aliquam hujusmodi benedictionem. On ne distinguait pas encore l’absolution de la bénédiction. Il semble que l’Abbé ne donnait pas trois bénédictions, mais une seule (4), dont étaient censés bénéficier les trois lecteurs qui se succédaient au pupitre, au légile (analogium ne désigne pas seulement l’ambon). Saint Benoît dit formellement que les frères lisent à tour de rôle, afin sans doute de ne pas se fatiguer. Les leçons, en effet, étaient alors beaucoup plus copieuses qu’elles ne le sont aujourd’hui : saint Césaire parle de « trois feuillets (5) ». Et cet usage dura de longs siècles. « Dans l’Ordre de Cluny, dit D. Calmet (6), on lisait toute la Genèse dans la semaine de la Septuagésime et tout Isaïe dans six jours de férie. Saint Udalric raconte qu’un religieux, qui faisait le signe pour finir les leçons, fut accusé en chapitre de les avoir trop abrégées parce qu’il n’avait fait lire que l’Épître aux Romains dans deux jours de férie. Le B. Jean de Gorze (1) lut un jour tout Daniel pour une seule leçon. » L’étendue des leçons variait selon la longueur des nuits et dépendait de la volonté du président et des coutumes (2). Il ne fallait pas songer à les réciter de mémoire, comme on pouvait le faire pour les psaumes : aussi N. B. Père mentionne-t-il le codex placé sur le pupitre.

(3) Cf. Grancolas, Commentaire historique sur le Bréviaire Romain, t. I, p. 207.

(4) Au chap. xi saint Benoît ne parle de la bénédiction qu’avant les leçons du troisième nocturne, mais il est permis de croire qu’elle était donnée aussi avant les lectures des deux premiers.

(5) Reg. ad mon., xx.

(6) Comment. sur le chap. viii.

(1) Acta SS., Febr., t. III, p. 705.

(2) Cf. Udalr., Consuet. Clun., l. I, c. i.

p. 172 Chez saint Césaire et saint Aurélien, le lecteur s’asseyait. Saint Benoît dit seulement que tous les frères sont assis sur les bancs, in scamnis, pendant les leçons (sauf pendant celle de l’Évangile : chap. XI) et pendant les répons, sauf au Gloria. Cela nous laisse entendre que la psalmodie avait lieu debout : on priait ainsi chez les premiers chrétiens ; et les commentateurs remarquent que saint Benoît emploie ordinairement le mot stare pour parler de la posture ordinaire des moines au chœur : sic stemus ad psallendum...; post Abbatem stare...; in choro standum...; ultimus omnium stet. Et si N. B. Père ne prescrit pas de se lever pendant le Gloria des psaumes, c’est qu’on est déjà debout. Actuellement encore, les moines grecs ne s’assoient que pendant les lectures ; et nous-mêmes, nous sommes censés debout, même lorsque nous bénéficions de la « miséricorde » de nos stalles. Nous ignorons comment finissaient les lectures. Quelques siècles après saint Benoît, nous constatons qu’en certaines églises celui qui préside fait cesser le lecteur en disant : Tu autem (s. e. siste) ; celui-ci répond : Domine, miserere nobis, et le chœur : Deo gratias.

p. 172 Nous avons parlé déjà des répons faisant suite naturelle aux leçons, lectiones cum responsoriis suis, et dont le dernier se termine par le Gloria. Notons ce que dit N. B. Père de la dévotion des moines envers la sainte Trinité, et veillons à ce que nos inclinations profondes soient autre chose que des mouvements mécaniques. Saint Benoît recommande seulement de se lever ; mais les inclinations, les génuflexions, les prostrations ont existé de tout temps dans l’Église ; N. B. Père n’a point songé à écrire un cérémonial complet (au chap. L il est question de fléchir les genoux).

5

Quibus dictis, dicto versu, benedicat Abbas, et sedentibus omnibus in scamnis, legantur vicissim a fratribus in codice super analogium tres lectiones, inter quas et tria responsoria canantur.

los cuales dichos, y dicho el verso, dará el abad la bendicion; y sentándose todos en escaños, leerán unos tras de otros tres lecciones en el libro, que estará sobre el atril, cantando despues de cada una un Responsorio.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 9.5

col.427 Quibus dictis, dicto versu.] Versus a vertendo dicitur, vel quia ab officio psalmorum ad lectiones vertimus, vel quia « quando versum audimus, faciem illico vertimus ad altare, ut omnis cogitatio, quæ foras exivit per evagationem , revertatur ad Deum per devotam introversionem , » ut loquitur cardinalis Bona (De Divin. Psalm. cap. 16, § 13).

col.428 In nono autem capitulo monachorum Sangallensium decernitur « ut versus in unoquoque concursu altius, et distinctius, atque protractius honeste dicantur. » « Dicitur autem clara et acuta voce, inquit præfatus cardinalis (Ibid.), ut eo audito excitentur pigri et revertantur ad cor. Dicitur noctu ante lectiones, ut qui psallendo laboravit, sedeat jam et requiescat, et ad lectionum doctrinam vigilanter audiendam elevetur, ne forte sedenti importuna irrepat dormitatio, etc. »

col.428 Benedicat abbas.] Non signo quidem crucis , inquit Boherius, sed verbo benedictionis. Quæ autem sint illa benedictionis verba explicat Smaragdus his verbis : « Id est post versum a cantante dictum , dicat abbas : Precibus omnium sanctorum suorum salvet et benedicat nos Dominus, vel aliquam ejusmodi benedictionem. » Hæc est brevis illa precatio quam absolutionem vocamus, et præcedit oratio dominica, sequiturque benedictionis petitio a lectore : quæ omnia sub benedictionis nomine complecti videtur Bernardus Cassinensis hunc in locum sic scribens : « Nam abbas, antequam legantur lectiones, dominicam præmittit orationem. Postmodum aliquam aliam orationem præmittit, videlicet: A vinculis peccatorum nostrorum, etc. Lectore vero benedictionem postulante per illud, scilicet Jube, domne, benedicere, tunc dat benedictionem abbas. » Quæ quidem omnia minutatim S. Benedictus haud exposuit, quia ex usu satis nota esse existimavit ; si tamen usus fuerit S. Benedicti tempore lectionibus præmittere orationem dominicam, quam Boherius uti et absolutionem præter Regulæ præscriptum additas esse censuit. Et certe Cistercienses utramque omittunt, ut scribit Joannes Bona de Divina Psalm. c. 18, § 4. Videtur tamen usus ille antiquissimus, ad quem forte respexit capitulum 5 monachorum Sangallensium , decernens « ut dictis sex psalmis primis ad nocturnum, genua non inflectant, sed stantes orent. »

col.428 Lector autem benedictionem petens dicit: Jube, domne, benedicere, cujus ritus antiquitatem probat Gretserus tom. II de Cruce in orat. De hac petendæ benedictionis formula ita scribit Petrus Damiani (Lib. de Dominus vobiscum, cap. 2) : « Lecturus magnæ humilitatis gratia non a sacerdote, sed ab eo cui sacerdos jusserit, se postulat benedici dicens : Jube, domne, benedicere. Sacerdos autem ut tantæ humilitatis vicem reddat, non subjecto cuiquam benedicendi delegat officium, non per semetipsum benedictionem dare præsumit, sed prius ut a Deo, qui est super omnia benedictus, prærogetur, exposcit. »

col.428 Sedentibus omnibus in scamnis.] Nota quam vilem et humilem velit esse oratorii supellectilem, qui sedentibus non superba subsellia, sed sola concedit scamna. Ita veteres monachi sedilibus humillimis insidentes ad vocem psallentis a Cassiano describuntur (Lib. ii, cap. 12). Ita etiam de nostris legimus in lib. ii de Gestis SS. Rotonensium cap 5. Porro licet Petrus Boherius hunc locum exponens dicat in hac expresse Regula non contineri, num standum an sedendum sit quando psalmi canuntur, ex his tamen S. Benedicti verbis satis apposite intulit Menardus, instituti nostri monachis inter psallendum esse standum : qui enim jubentur sedere dum leguntur lectiones, prius stetisse psallendo necesse est, quod confirmat ex Reg. cap. 60 : Concedatur ei post abbatem stare et benedicere, et ex cap. 63 : Sic accedat ad pacem, ad communionem , ad psalmum imponendum, in choro standum. Nam licet stare non semper pro corporis erectione, sed pro præsentia aliquando sumatur, ut cum dicitur sunt de hic stantibus , nihil tamen vetat hic illo sensu accipi : si enim sedissent, naturali loquendi ratione dixisset : Concedatur ei post abbatem sedere, et sic accedant ad pacem . . . in choro sedendum, etc. Atque hæc fuit veterum monachorum praxis, quam videre est apud S. Athanasium in libro de Virginitate: « Media nocte surgito, et psalmos dicito, quantum potes stans ; » apud S. Joannem Chrysostomum de Vita monachorum sui temporis ita scribentem (Homil. 14, in I Timoth.): « Cum ante lucem gallus emittit vocem, omnes cum reverentia discusso sopore consurgunt, a suo excitati prælato ; adstantque sacro choro. protinus expansis manibus sanctos concinunt hymnos ; » apud Cassianum, referentem (Lib. ii, cap. 12) eum qui psalmos, aliis audientibus et sedentibus, psalleret, stando decantasse; in Regula Magistri (Cap. 47) : « Oportet psallentem immobili corpore, inclinato capite stare, et laudes Domino moderate canere; » apud S. Vincentium Ferrerium : « Pulsatis matutinis, et factis veniis, et inclinationibus , psallendo sta super pedes tuos, non appodiatus. » Testatur etiam. Boherius in hunc locum in monasterio Sublacensi et Specus, ubi S. Benedictus primo pœnitentiam egit, fratres in psalmis omnino non sedisse, ut se vidisse pluries asserit : quanquam dicat in magnis Galliæ cœnobiis advertisse dum psalmi explentur fratres sedere ; interdum fratrum medietatem in uno psalmo sedisse, aliam alternatim in alio. Quod de Sublacensi Boherius, hoc de Cassinensi asserit Bernardus Cassinensis : « Usque hodie, inquit, in psalmis canendis non sedent fratres in monte Cassinensi, licet alibi videam sedentes alternatim per vices, quod et ego non vitupero : istud tamen utpote magis consonum intentioni P. N. Benedicti magis laudo. »

col.429 Inter magna illa Galliæ monasteria, in quibus fratres sedentes in choro vidisse se Boherius affirmat, recenseri merito posset Cluniacense, in quo si quis « sedere voluerit inter psalmodiam, infit Udalricus, observat ne sedeat juxta alium sedentem, sed ita ut unus stet, et sedeat alter, et invicem exhibere debent occasionem sedendi ; » Divionense S. Benigni cujus antiquæ Consuetudines mss. eamdem cum Udalrico præscribunt, hoc solum addito, quod unus per duos psalmos sedeat, et alter stet ; et Cisterciense in cujus libro Usuum decernitur (Cap. 68), ut « nec sedeat aliquis ex quo incipitur Deus in adjutorium usque post hymnum , et tunc plicatis manibus super genua sedeant simul primum psalmum, et secundum stent, et sic percurrant cæteros. » Bursfeldenses etiam ad psalmos alternatim sedent. Nos vero ad omnes horas diurnas semper stamus, quod magis consonum est intentioni S. Benedicti, ut dicit Bernardus Cassinensis. De non sedendo ad opus Dei integrum edidit Petrus Damiani opusculum 39 ; quod, si lubet, consule.

col.429 Legantur vicissim a fratribus in codice super analogium tres lectiones.] Cum S. P. Benedictus lectiones in codice legi præcipiat, recte ex hoc loco Haeftenus infert psalmos sine libro memoriter ex mente S. legislatoris esse cantandos : optime enim distinxit inter duos hosce loquendi modos; legantur, et dicantur. Priori utitur S. Pater cum de psalmis, posteriori cum de lectionibus agit. Et sane id evincit antiqua veterum monachorum consuetudo, psalterium aliosque sacræ paginæ libros memoriæ commendandi: « Volens renuntiare sæculo, inquit S. Pachomius (In Regul. art. 26), ... manebit paucis diebus foris ante januam, et docebitur orationem dominicam, et psalmos quantos potuerit discere. » Et alibi (Art. 80) : « Omnino nullus erit in monasterio qui non discat litteras, et de Scripturis aliquid teneat, quod minimum est, usque ad Novum Testamentum et Psalterium. » S. Basilius (In Animadv. num. 4): « Si quis integra corporis valetudine orationes facere, aut psalmos memoria mandare neglexerit , excusans excusationes in peccatis, hic a cæterorum consortio segregetur, aut hebdomadam unam jejunet. » S. Ferreolus : « Omnis qui nomen vult monachi vindicare, litteras ei ignorare non liceat; quin etiam psalmos totos memoriter teneat; neque se quacunque excusatione defendat quominus sancto hoc studio capiatur. » S. Hieronymus Rusticum monachum instituens (Epist. 4) : « Nunquam de manu et oculis tuis recedat liber; discatur Psalterium ad verbum. » Et alibi de Ægyptiis monachis loquens (Epist. 22) : « Quotidie aliquid de Scripturis discitur. » Et iterum (In psal. cxxxiii) : « Solent monachi hoc inter se habere certamen, ut plures ediscant Scripturas, et in eo putent se esse meliores, si plures edidicerint. » Et certe sæculo iv in quodam parthenone S. Eupraxiæ se suscipi roganti respondit abbatissa (In ejus Vita Boll. 13 Mart.) : « Filia, si vis hic permanere, litteras habes discere et Psalterium. » S. Apollinaris (In ejus Vit. apud Boll., 5 Janu.), quæ sæculo v obiit, in monacham consecrari desiderans, parentes rogavit, « unam adducerent monacham, ut eam doceret Psalterium, et legere. » qui « paucis post diebus adduxerunt ad eam monachas, quæ eam docuerunt Psalterium, et legere Scripturas. » S. Sabas in monasterio Flavianæ admissus ( In ejus Vit. n. 4, tom. III Mon. Eccl. Græc.), « brevi tempore Psalterium, reliquasque didicit cœnobiacæ regulæ constitutiones. » Anastasius Persa monachus (In ejus Vit. n. 12, Boll. 22 Januar.) ad conversionem veniens, cuidam fratri traditus legitur, « qui docuit eum litteras, simul et placitam Dei doctrinam, simul cum psalterio. » De nostris patet ex dictis cap. superiori, et in lib. i de Antiquis monach. Ritibus c. 6. Sed quid quod ab ipsis presbyteris et episcopis exigeretur ut Psalterium discerent? Certe S. Gregorius (Lib. xii Regist., ep. 6) Rusticum diaconum electum in episcopum, eo quod psalmos ignoraret, noluit ordinari, nisi prius diligenter inquisitum esset quantos psalmos minus teneret. Idem S. doctor (Lib. iv, ep. 45) Andreæ Scholastico ita scribit : « Sed nec Joannem presbyterum psalmorum nescium præsumpsimus ordinare ; hæc enim res minus sui profectus habere studium demonstrabat. » Unde mirari subit quod scribit Walfridus Strabus (Lib. de Reb. eccl., cap. 25), psalmodiæ memoriter exercendæ ante sua tempora usum rariorem fuisse, « ut de novissimis pene Romanorum præsulibus, inquit, et qui nec ducentis annis nostra tempora præcesserunt, quasi memorabile quiddam et singulare scribatur, si qui eorum prædictis in rebus eminentiores cæteris viderentur. . . . De Gregorio autem tertio velut inauditum quiddam , et novum refertur, quod omnes psalmos memoriter tenuerit. »

col.430 Ut autem ad propositum revertamur, cum omnes veteres monachi Psalterium ex corde discerent, ut hactenus demonstratum est, et alioquin rariores illo tempore forent codices manu exarati (nam, verbi gratia, in Centulensi monasterio, in quo trecenti minimum erant monachi cum centum pueris, non nisi septem psalteria habebantur, ut constat ex librorum ejusdem monasterii catalogo anno 831 facto), manifestum est psalmos a nostris ex corde decantatos fuisse : unde etiam antiquæ Germaniæ Consuetudines mss. præscribunt (Num. 13), ut lectori provideatur ab oratorii provisore candela, abbati ab armario, eo quod prius psalmos in tenebris sine lumine, ac proinde sine libro cantarent.

col.430 Lectiones autem a fratribus vicissim recitari voluit S. Benedictus, « id est per vices, alternatim, vel mutuo, id est tunc iste, tunc ille; nunc hinc, nunc inde, » inquit Smaragdus; sive, ut ait Bernardus Cassinensis, « alternative sibi succedendo, » ita ut nunquam duas unus et idem legat lectiones, unde et ad singulas petitur benedictio , quam iterare necesse non esset, si unus et idem plures consequenter legere deberet lectiones. Et certe id postulabat summa S. Patris discretio , ne forte nimium laborarent in legendo, maxime cum prolixiores tunc temporis essent lectiones, nec ita facile esset legere in codicibus manuscriptis. Vide lib. ii de Antiquis monachorum Ritibus cap. 1.

col.430 Super analogium.] Quid sit analogium describit in prima expositione Boherius his verbis: « Vocatur hic analogium locus altus supra chorum, ubi stant libri sanctæ prædicationis, ut sunt legendarii , sive lectionarii, qui continent sermones SS. doctorum. » Apte omnino si nominis etymon attendamus : ἀνα Græce sursum Latine, et λόγος sermo dicitur ; unde etiam S. Isodorus (Lib. xv Orig., cap. 4), « analogium, infit, inde dictum est, quod sermo inde prædicetur, nam λόγος Græce sermo dicitur, quod et ipsum altius situm est. » Aliis tamen analogium est pulpitum, quod supponitur libro. Glossæ Isidori : « Lectrum analogium super quo legitur. » Et rursum : « Pulpitum, analogium, lectrum. » Unde Gregorius Turonensis describens analogium basilicæ S. Cypriani martyris (Lib. i de Gloria martyr. , c. 94) : « Analogius, in quo libro superposito cantatur , aut legitur. » In antiqua delineatione monasterii S. Galli tria habebantur in choro analogia; duo ex utraque parte ad legendum in nocte, et tertium paulo inferius in medio choro ad Evangelium.

col.431 Inter quas et tria responsoria canantur.] De responsoriis ita scribit S. Isidorus (Lib. i de Offic. eccl., cap. 8): « Responsoria ab Italis longo ante tempore sunt reperta, et vocata hoc nomine , quod uno canente chorus consonando respondeat : ante autem id solus quisque agebat ; nunc unus, interdum duo, vel tres communiter choro in plurimis respondente. » Ruperto vero, « responsoria dicuntur, quia respondent lectionibus, tristia tristibus, læta lætis ; vel quia choro respondente cantantur. » Ita etiam fere Nicolaus de Fractura.

col.431 Quod autem dicit S. Isidorus ( Lib. viii, cap. 8) responsoria ab Italis fuisse inventa, auctor est tamen Sozomenus S. Joannem Chrysostomum responsorias cantiones instituisse ad æmulationem Arianorum , qui in cœtus distributi, alternatim et ad modum responsoriorum canebant, et corollaria adjiciebant in gratiam suæ sectæ composita.

6

Duo responsoria sine Gloria dicantur. Post tertiam vero lectionem, qui cantat dicat Gloria;

Los dos Responsorios se dirán sin Gloria; pero despues de la tercera leccion dirá el que la canta el Gloria;

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 9.6

col.431 Duo responsoria sine Gloria dicantur. Post tertiam vero lectionem, qui cantat dicat Gloria.] « Priscis temporibus non cantabatur Gloria post versum, sed repetebatur responsorius, » inquit Amalarius (De Ordine antiph., cap. 2), sed B. Benedictus saltem in tertio responsorio decantari voluit, narratque Walfridus (De Rebus eccl., c. 25) crebrius a Romanis in responsoriis usurpatum fuisse ; sed et concilium Toletanum iv redarguit eos qui in responsoriis non adhibebant Gloria Patri ; statuitque cum hac discretione esse canendum (Can. 15), « ut in lætis sequatur Gloria, in tristioribus repetatur principium; » id quod est adhuc in usu, unde nec dicitur in officio defunctorum ex conc. Aquisg. c. 66, nec a dominica Passionis usque ad Pascha; quia tunc temporis vituperium et injuriæ Trinitatis in personam Filii recitantur, infit Boherius; licet hoc contra regulam esse asserat Hildemarus in cap. 14, aitque in suo monasterio semper dici Gloria in fine responsorii , præterquam in triduo ante Pascha, quo, juxta definitionem concilii in Francia celebrati, Romanum dicebant officium.

7

quam dum incipit cantor dicere, mox omnes de sedilibus surgant ob honorem et reverentiam Sanctæ Trinitatis.

y al empezarle levántense todos inmediatamente de sus asientos en honor, y reverencia de la Santísima Trinidad.

8

Codices autem legantur in Vigiliis divinæ auctoritatis, tam veteris Testamenti, quam novi; sed et expositiones earum quæ a nominatissimis et orthodoxis, et Catholicis Patribus factæ sunt.

Léanse en el Oficio de la noche los libros Canónicos, así del Viejo, como del Nuevo Testamento, y las exposiciones que han hecho sobre ellos los mas célebres Doctores Ortodoxos, y Católicos Padres de la Iglesia.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 9.8

col.431 Codices autem legantur in vigiliis tam Veteris Testamenti quam Novi divinæ auctoritatis.] Hic aperit S. Pater unde lectiones in nocturnis recitandæ desumi debeant, scilicet a codicibus Veteris ac Novi Testamenti divinæ auctoritatis : divinæ, inquit, auctoritatis, id est quos tanquam vere canonicos agnoscit Ecclesia, quales sunt ii quorum indicem contexuit Tridentina synodus (Sessione 4). Horum per anni circulum legendorum ordinem distribuisse fertur Gelasius papa in concilio Romano cum septuaginta episcopis, quod probant ex Gratiani decreto dist. 15 , cap. Sancta Romana Ecclesia. Ea tamen quæ hac de re habentur in dicto Gratiani decreto, in ejus mss. haud reperiuntur ; scribitque Theodemarus ante Gregorium papam in Ecclesia Romana Scripturas non esse lectas.

col.431 Sed et expositiones earum quæ a nominatissimis doctoribus orthodoxis et catholicis Patribus factæ sunt.] « Non dixit a nominatis , inquit Hildemarus, sed a nominatissimis ; quia fuerunt multi nominati, et tamen in eorum libris inventus est error; et ideo dixit a nominatissimis, ac si diceret, illorum doctorum legant expositiones quorum in libris non invenitur error, sicut est Augustinus, et Gregorius, sive Ambrosius, et cæteri alii Patres catholici. » Nicolao de Fractura doctores nominatissimi sunt Gregorius , Augustinus, Hieronymus, Ambrosius. Addit tamen : « Alii enim doctores, ut est Hilarius, Basilius, Joannes Chrysost., Gregorius Nazianzenus, Beda presbyter , nominatissimi similiter possunt dici , ex eo quod eorum dicta sunt ab Ecclesia approbata, etc. »

col.432 Hujusmodi expositiones in Ecclesia legi, dummodo sincerus et optimus fiat earum delectus, tanquam pium et utile satis approbat S. Gregorius, Joanni Ravennensis Ecclesiæ subdiacono sic scribens (Lib. x, ep. 22): « Illud quod ad me quorumdam relatione perlatum est, quia reverendissimus frater et cœpiscopus meus Marianus legi commenta B. Job publice ad vigilias faciat, non grate suscepi; quia non est illud opus populare, et rudibus auditoribus impedimentum magis quam provectum generat. Sed dic ei ut commenta Psalmorum legi ad vigilias faciat, quæ mentes sæcularium ad bonos mores præcipue informant, » Ex quibus verbis observare licet nondum in Ecclesia ordinata fuisse lectionaria , ut vocant , ex SS. Patrum homiliis compilata; sed in arbitrio episcoporum et prælatorum fuisse, assignare libros unde lectiones desumerentur. Primus id feliciter aggressus esse videtur Carolus Magnus imperator, qui per manum Pauli diaconi Cassinensis duo volumina ex SS. Patrum homiliis et sermonibus per anni circulum legenda confecit , cum hoc titulo : Opus præclarum omnium homeliarum et postillarum venerabilium ac egregiorum doctorum Gregorii, Augustini , Hieronymi, Ambrosii, Bedæ, Herici, Leonis, Maximi, Joannis episcopi, atque Origenis integraliter de Tempore et de Sanctis per totius anni circulum, cum quibusdam eorum sparsim interpositis sermonibus hinc inde suis locis collectis, et coaptis temporibus in partem hiemalem ac æstivalem divisum. Quod quidem opus ab Alcuino adornatum Paulus Diaconus jussu Caroli Magni elimavit. Exstat (Tom. I Anal.) ea de re epistola Caroli omnibus religiosis lectoribus suæ ditionis, quam publici juris fecit noster Mabillonius, in qua asserit « ad nocturnale officium compilatus quorumdam casso labore, licet recto intuitu, minus tamen idonee lectiones. » Antequam vero prædictum lectionarium Paulus concinnaret, auctorum eorum quorum homiliæ recitabantur in divinis officiis, nomina haud præcinebantur, uti Carolus in præfata epistola est auctor.

col.432 De passionibus SS. martyrum ne quidem mentionem facit S. Benedictus. Usus tamen in nonnullis Ecclesiis jam invaluerat ante ejus tempora eas in Ecclesia publice legendi ; cujus rei præclarum habemus S. Augustini testimonium in serm. 2 de S. Stephano, ubi sic loquitur (Serm. 315) : « Cum aliorum martyrum vix gesta inveniamus, quæ in solemnitatibus eorum recitare possimus , hujus passio in canonico libro est. » Et certe in concilio Carthaginensi iii, sub finem sæculi iv celebrato, permissum fuerat legi passiones martyrum, cum anniversarii dies eorum celebrantur. In Regula etiam S. Cæsarii ad virgines apud Boll. n. 69 (Jan. 12), decernitur, ut « quando festivitates martyrum celebrantur , prima missa de Evangeliis legatur, reliquæ de Passionibus martyrum. » Idem habetur in regula S. Aureliani in ordine psallendi ; et in Regula S. Ferreoli cap. 18. Gravis igitur existit error Agobardi episcopi Lugdunensis , qui in opusculo de veteri ritu canendi psalmos, et de correctione antiphonarii nihil divinis in officiis audiri debere propugnat, nisi sacram Scripturam, ne, inquit, ignem alienum offeramus Deo. Errandi occasionem præbere potuit concilii Laodiceni canon 59, quo prohibetur alios quam sacros et canonicos libros, quos sigillatim recenset, legi.

9

Post has vero tres lectiones cum responsoriis suis, sequantur reliqui sex psalmi cum Alleluia canendi.

Despues de las tres lecciones con sus Responsorios se seguirán otros seis Salmos, que se cantarán con Alleluia

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 9.9

col.432 Post has vero tres lectiones cum responsoriis suis , sequantur reliqui sex psalmi cum alleluia canendi.] Ad instar sancti illius angeli, qui cum in conventu Ægyptiorum monachorum undecim psalmos decantasset, duodecimum sub alleluia responsione consummans , ab universorum oculis repente subtractus est (Cassian. lib. ii, cap. 5).

Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 9.9-9.11

p. 172 Post has vero tres Lectiones cum Responsoriis suis, sequantur reliqui sex Psalmi cum « Alleluia » cantandi. Post hos Lectio Apostoli sequatur, ex corde recitanda, et Versus, et supplicatio Litaniae, id est, « Kyrie eleison ». Et sic finiantur Vigiliae nocturnae.

p. 173 On ne laissait pas d’intervalle entre les nocturnes ; mais, aussitôt le premier terminé, on chantait les six autres psaumes, non plus avec antienne, mais avec Alleluia. Nous avons rencontré chez Cassien cet emploi de l'Alleluia. Il est probable que chez saint Benoît on le répétait, comme une antienne, au cours du psaume. Vient ensuite une leçon empruntée à l’apôtre saint Paul, assez brève pour qu’on puisse la réciter de mémoire ; et, après le verset, la supplication litanique, c’est-à-dire, explique saint Benoît, le Kyrie eleison (1). Mais le Kyrie, plusieurs fois répété, n’était que le début de toute une série d’invocations pressantes qui terminaient, dans les premiers siècles, les principales fonctions liturgiques : ce sont les capitella dont parlent par exemple le concile d’Agde de 506, les Règles de saint Césaire et de saint Aurélien, ce sont les preces feriales conservées au Bréviaire romain. Encore que saint Benoît ne parle pas ici du Pater, il est bien probable qu’on le récitait, et tout bas (voir le chap. XIII) : il faisait partie de la litanie. Selon beaucoup de commentateurs et de liturgistes, N. B. Père sous-entendrait aussi la collecte traditionnelle, et c’est avec elle seulement que se seraient achevées les Vigiles de la nuit, comme du reste toutes les Heures : nous aurons l’occasion d’y revenir.

(1) Le concile de Vaison de 529 (can. iii. Mansi, t. VIII, col. 727) décrète : Ut Kyrie eleison frequentius cum grandi affectu et compunctione dicatur,... ad Matutinos et ad Missas et ad Vesperam.

10

Post hos lectio Apostoli sequatur, ex corde recitanda, et versus, et supplicatio Litaniæ, id est, Kyrie eleison.

Despues de estos una leccion del Apóstol, que se dirá de memoria, y el verso, y las preces de la Letanía, ó Kyrie eleison,

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 9.10

col.433 Post hos lectio Apostoli.] Pauli scilicet, qui semper intelligendus est cum vox Apostoli sine addito auditur.

col.433 Ex corde recitanda.] Id est memoriter, et sine codice, « in hoc ostendens, inquit S. Hildegardis, quod cum fratres lectionibus et meditationibus inserviunt, ea quæ in divina Scriptura necessaria habent, memoriæ commendent, ita ut cum opportunum tempus institerit, aut cum necessitas se immerserit, absque materialiter scripto illa in medium proferant, quemadmodum et prædictas lectiones (scilicet quæ cap. 9 et 10 præscribuntur) ex corde et memoriter , id est sine libro , quoniam breves sunt , recitabunt, ne in brevitate earum impedimentum sustineant , si aut codicem ad legendum , aut lumen ad videndum in promptu non habuerint, etc. » Cujus expositionem confirmat Regula Magistri cap. 44 : « Lectionem vero cui jussum fuerit, ut ex animo recitet non ex codice legat, nisi in vigiliis solummodo, hoc est quod constituimus , ut frequentius aliqua meditentur , et memoria teneant Scripturas fratres, ut quando in quovis loco, quod ex deesse (Sic) textum lectionis vel paginæ, si opus fuerit, memoria recitetur. » Ex quibus patet quam male quidam exponant ex corde, id est cum magno devotionis affectu , maxime cum contrarium ex sequenti capite eluceat.

col.434 Supplicatio litaniæ.] Per supplicationem Bernardus Cassinensis et Boherius in utraque expositione inclinationem aut genuflectionem intelligunt, forte quia ad litaniam olim genua flectebant, sicuti præscribitur in capitulo 7 monachorum Sangallensium, « ut finitis cursibus , incœpturi Kyrie eleison genua flectant, et non ante surgant quam SS. Trinitatis vocabulis perdictis, presbyter dicat, Per omnia sæcula sæculorum. Amen. »

col.434 Quid autem sit litania exponit ipse S. P. Benedictus cum subjicit, id est Kyrie eleison ; quo sensu sumitur in Græcis SS. Jacobi, Basilii, et Chrysostomi liturgiis. De hac voce ita definit concilium Vasionense sub Leone Magno (Can. 2) : « Et quia tam in sede apostolica quam etiam per totas Orientales atque Italiæ provincias dulcis et salubris consuetudo intromissa est, ut Kyrie eleison frequentius cum grandi affectu ac compunctione dicatur; placuit etiam nobis ut in omnibus ecclesiis nostris ista consuetudo sancta, et ad matutinum , et ad missas, et ad vesperam Deo propitiante intromittatur. » Vide Joan. Bona de Divina Psalmod. cap. 14, ὃ 4.

11

Et sic finiantur Vigiliæ nocturnæ.

y de este modo se concluirán los oficios de la noche.

Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 9.11

col.434 Et sic finiantur vigiliæ nocturnæ.] Per collectam sive orationem , quæ semper divinum terminabat officium.

Texto latino: edición de Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, sin las referencias bíblicas entre corchetes ni las notas del editor. Numeración usual de los versículos. · Versión castellana, Barcelona, V. Torras y J. Corominas, 1850 (ortografía de la época). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error