Die Regel des heiligen Benedikt
Kapitel 59
De Filiis Nobilium vel Pauperum, qui offerunturVon den Söhnen der Vornehmen und Armen, die Gott dargebracht werden
Zum ganzen Kapitel
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 59
col.839 Ab adultorum receptione S. Benedictus transit ad oblationem infantium, quos olim in monasteriis admissos fuisse et enutritos constat non solum ex hoc S. Benedicti capite, sed etiam ex antiquis monachorum regulis, aliisque probatis auctoribus non paucis. Hos autem S. legislator tam ex pauperibus quam ex divitibus indifferenter recipi sancivit, quia nulla utrorumque est apud Deum distinctio, cui plerumque acceptior fit pauper humilis quam nobilis superbus ; unde et S. Augustinus, et ex eo S. Isidorus de monachis loquens dicebat (August. de Opere monach. ; Isid. lib. ii Offic. eccl.) : « Veniunt quoque ex ipsa vita rustica, et ex opificum exercitatione, et ex plebeio labore , tanto utique felicius, quanto fortius educati; qui si non admittantur, grave delictum est : multi enim ex eo numero viri magni imitandique exstiterunt : nam propterea et infirma mundi elegit Deus, ut confunderet fortia, etc. » Quamvis ista non sapuerit Leofricus decimus abbas S. Albani in Anglia, qui, ut scribit Matthæus Parisius (Vitæ viginti trium abbatum S. Alb.), « acceptor fuit personarum : nullum nisi genere clarum, vel saltem legitimum in monachatum admisit, asserens ignobiles et illegitimos, ignotos maxime et instabiles, ad enormia fore proniores. » At longe aliter sentiebat S. Fulgentius (In ejus Vita, apud Boll., 1 Januar.), qui « quos multa largiendo de temporali fame liberabat, renuntiare sæculo sapienter admonendo faciebat, et quamvis nihil habentes habendi voluntatem contemnere suadebat. » Et S. Gildasius abbas Ruyensis (Sæc. i Ben.), qui « ut plures Domino offerre posset alumnos, collegit monachos secum tam ex nobilibus quam ex pauperibus, pupillis et orphanis, » quemadmodum habent ejus acta, num. 12. Et certe vera et certa est Gerardi Belgæ monachi sententia : « Tanto indignius esse pauperem non admittere, quanto turpius est monachum superbire ; si tamen non tam fortuna quam spiritu insuper probentur Christi pauperes esse, et appareat non venire paupertatem exuere, sed diligentius quærere. » Hæc obiter dicta sint occasione tituli hujus capitis, qui est De filiis nobilium vel pauperum qui offeruntur. Ad textum venio.
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 59
p. 462 DE L’OBLATION DES FILS DE NOBLES OU DE PAUVRES
p. 462 Le chapitre précédent décrivait la réception des adultes ; celui-ci nous parle de la réception des enfants. Il ne s’agit point des enfants accueillis dans le monastère comme alumni temporaires, à dessein d’y faire leur éducation, mais bien des enfants donnés pour jamais et consacrés à la vie religieuse. Ces dispositions de la Règle n’ont plus aujourd’hui d’application, la discipline ancienne ayant été modifiée, et le concile de Trente n’admettant plus comme valides les professions émises avant seize ans accomplis. Mais il importe, pour apprécier sainement la question de fait et la question de droit, la question historique et la question doctrinale, de ne se point laisser décevoir par les préjugés que créent la législation actuelle et surtout la diminution du sens religieux (1).
(1) Lire, avec les divers Commentaires, Ménard, Concord. Regul., in h. l. — Hæften, l. IV, tract. i. — Mabillon, Acta SS. O. S. B., Saec. IV, P. II, Praef., 199 ; Saec. VI, P. I, Praef., 36. Vetera Analecta, p. 155-158. — Thomassin, Ancienne et nouvelle discipline de l’Eglise, P. I, l. III, chap. lvi-lix.
p. 462 L’usage, pour les parents, de consacrer leurs enfants à Dieu remonte très haut dans l’histoire de l’Ancien Testament. Sans parler de l’oblation extraordinaire d’Abraham, ni même du vœu de Jephté (Jud., xi), on sait comment le petit Samuel fut présenté au Temple et consacré par Anne, sa mère (I Reg., i) ; ce fut aussi l’histoire de saint Jean-Baptiste et celle de Notre-Dame. Et même, d’une façon générale, c’était une loi chez les Juifs que le premier-né appartînt au Seigneur, à moins qu’il ne fût « racheté » par ses parents. D’autre part, les droits du père de famille étaient quasi souverains dans la société antique. L’apôtre saint Paul expose tranquillement les droits que possède le père à marier sa fille, s’il le veut, ou bien à la consacrer au Seigneur : Nam qui statuit in corde suo firmus, non habens necessitatem, potestatem autem habens suae voluntatis, et hoc judicavit in corde suo servare virginem suam, bene facit (I Cor., vii, 37). Vouer sa fille à la virginité ne semble pas à l’Apôtre constituer un attentat à la vraie liberté individuelle ; c’est un esclavage que ne pouvait redouter beaucoup celui qui osait conseiller aux esclaves chrétiens de demeurer dans leur état, qu’au lieu de rechercher l’affranchissement il fallait plutôt servir avec conscience et avec cœur : Servus vocatus es? non sit tibi curae; sed et si potes fieri liber, magis utere (I Cor., vii, 21). Servi, obedite dominis carnalibus cum timore et tremore, in simplicitate cordis vestri, sicut Christo,... cum bona voluntate servientes, sicut Domino et non hominibus (Ephes., vi, 5, 7).
p. 463 Il semblait tout naturel aux premiers chrétiens d’offrir leurs enfants aux monastères. C’est un usage « qu’on trouve un peu partout en Égypte, en Thébaïde, en Palestine, en Syrie et en Asie Mineure », dit l’auteur des Moines d’Orient, qui cite plusieurs témoignages intéressants (1). Sans doute il y eut parfois des abus et des inconvénients dans ces professions précoces, car saint Basile, tout en maintenant le principe de l’admission des enfants, exige qu’on ne leur fasse émettre profession qu’à l’âge où ils pourront agir en toute connaissance et liberté (2). Saint Benoît, qui s’est inspiré pour plus d’un point de cette page célèbre sur l’accueil et l’éducation des enfants, n’a pas néanmoins accepté tout en bloc ; et spécialement il n’a pas cru devoir adopter la réserve de saint Basile au sujet de l’âge de la profession ni s’écarter de la coutume occidentale.
(1) Chap. v, p. 121.
(2) Reg. fus., xv. Cf. Reg. contr., vii.
p. 463 En Occident, en effet, et bien avant N. B. Père, des parents engageaient leurs petits enfants dans une vie religieuse perpétuelle. Un passage d’une lettre de saint Augustin, cité par Thomassin (3) en faveur d’une discipline analogue à celle de saint Basile, ne nous paraît pas bien concluant. Rien ne prouve non plus que les petites oblates dont parle saint Jérôme dans les lettres citées par le même auteur, ne fussent pas consacrées à jamais : Adhuc infantiae involuta pannis, est-il dit d’Asella, et vix annum decimum aetatis excedens, honore futurae beatitudinis consecrata est. Saint Césaire permet aux moniales d’accueillir des filles à partir de six ou sept ans ; et il est à noter qu’il ne s’agit pas seulement d’enfants destinées à recevoir au monastère une bonne éducation (4). Saint Grégoire de Tours parle de ces oblations et de celles des esclaves par leurs maîtres, comme d’un vieil et commun usage (5). Le Ve concile d’Orléans (549) (6) reconnaît que les filles entrent dans la vie religieuse, ou bien propria voluntate, ou bien offertes par leurs parents ; et le Ier concile de Mâcon (583) excommunie les oblates qui abandonneraient le monastère (7). Les enfants voués à la cléricature étaient mis en demeure, en temps voulu, soit de faire vœu de continence, ce qui leur permettait d’avancer aux Ordres sacrés, soit de prendre femme, ce qui les maintenait dans les Ordres inférieurs (1). Voyons maintenant le texte de la sainte Règle.
(3) Ancienne et nouvelle discipline de l’Eglise, P. I, l. III, chap. lvi, n° xii.
(4) Reg. ad virg., v.
(5) In gloria martyrum, 75. M. G. H. : Script. rer. merov., t. I, p. 538. In gloria confessorum, 22. M. G. H. : ibid., p. 762. De virtutibus S. Martini, ii, 4. M. G. H. : ibid., p. 610-611.
(6) Can. xix. Mansi, t. IX, col. 133.
(7) Can. xii. Mansi, t. IX, col. 934.
(1) Concil. III. Carthag. (397), can. xix. Mansi, t. III, col. 883. — Tolet. II (527), can. i. Mansi, t. VIII, col. 785. — Vasense III (529), can. i. Mansi, t. VIII, col. 726,
Si quis forte de nobilibus offert filium suum Deo in Monasterio, si ipse puer minori ætate est, parentes ejus faciant petitionem quam supra diximus.
Will etwa ein Vornehmer seinen Sohn Gott im Kloster darbringen, und ist der Knabe noch minderjährig, so stellen die Eltern eine Bitturkunde aus, wie wir schon oben gesagt haben,
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 59.1
col.839 Si quis forte de nobilibus.] Nobiles hic S. Benedictus intelligit, non stricte, pro insignitis aliquo gradu, titulo, aut dignitate, qua distinguantur a plebeiis ; sed late, pro potentibus et divitibus quibuscunque, « sive sint nobiles sive ignobiles, inquit Hildemarus, id est, de illis dicit qui divitias habent. » Et Boherius : « De nobilibus, id est divitibus et potentibus. » Et sane nobiles hic pauperibus S. Pater opponit.
col.840 Offert filium suum Deo in monasterio.] Regularibus disciplinis instituendum, et in perpetuo Dei servitio ibidem permansurum.
col.840 Si ipse puer minori ætate est.] « Id est, si est minor quatuordecim annis, » inquit Richardus de S. Angelo. Et Boherius : « Hæc est minor ætas in masculo quatuordecim annorum, et in femina duodecim. » Idem habet Nicolaus de Fractura, atque ita definitum est in concilio Toletano x (Can. 16) : « Parentibus sane filios suos religioni contradere non amplius quam usque ad quartum decimum eorum ætatis annum licentia poterit esse. » Saltem ita legit Gratianus 20, quæst. 2, cap. Si in qualibet. Sed Ivo Carnotensis in part. vii Decreti, cap. 27, non quartum decimum, sed duodecimum habet : in editione vero Conciliorum legitur decimum. Ex quo forte utrumque emendaveris, qui concilii Toletani canonem ad sui temporis praxim adaptavit. Ergo ultra hanc ætatem jam haud licitum erat parentibus filios suos in monasteriis offerre. An vero infra hujusmodi ætatem quoscunque parentes offerrent recipere oporteret S. Benedictus non aperuit, sed neque S. Basilius. Sed Regula S. Aureliani præscribit (Cap. 17), ut « minori ætate in monasterio non excipiantur, nisi ab annis decem, aut duodecim, qui et enutriri non egeant , et cavere noverint culpas. » Et synodus vi in Trullo (Can. 40), ut « qui monachicum jugum est subiturus, ne sit minor quam decem annos natus. » Nisi forte concilium intelligas de his qui sponte se offerunt, non autem de his qui offeruntur ab aliis. In plerisque monasteriis oblatos infantes haudquaquam admittebant ante septimum annum. Atque ita forsitan interpretandus est S. Joannes apud Rufinum (Lib. ii de Vit. Patr., cap. 1), ad quemdam militum præpositum de filio ejus ita loquens : « Hic nutriatur in domo tua absque ulla contaminatione gentili septem annis; quibus peractis, trade eum monachis erudiendum sanctis et cœlestibus disciplinis. » In Regula S. Cæsarii ad virgines hæc legimus (Cap. 5) : « Si fieri potest, aut difficile, aut nulla unquam in monasterio infantula parvula, nisi ab annis sex aut septem, quæ jam et litteras discere, et obedientiæ possit obtemperare suscipiatur. Nobilium filiæ, sive ignobilium ad nutriendum aut docendum penitus non accipiantur. » Idem habetur in Regula S. Donati, cap. 6. Atque hac ætate aut circiter plerosque in monasteriis nostris oblatos reperimus, ut Placidum, Faustum, Gordianum, Bertulfum, Bedam. Plurimos etiam in minori, ut Samsonem, Bonifacium, Godefridum et Petrum Diaconum quinquennes. Aliquos quoque triennes, imo anniculos. Prætermittere hic non possum pium S. Stephani Obazinensis abbatis institutum. Hic, uti legimus in ejus Vita, lib. ii, num. 4 (Tom. IV Miscel. Baluz.), duo virorum et mulierum collegia adunaverat, et in utroque pueros admittere ita decreverat, ut in feminarum monasterio usque dum quinque annorum metas excederent nutrirentur, inde ad virorum cellam transituri.
col.841 Parentes ejus.] « Parentes nominat solummodo patrem et matrem, quia parentes de patre et matre dicuntur a pariendo, » inquit Hildemarus. Similiter Smaragdus, relato S. Isidori testimonio, in quo fit mentio Samuelis ab Anna matre Deo oblati, « Hinc datur intelligi, infit, quia parentes non parentes alios quam patrem aut matrem, qui eum genuerunt, dicit. » Idem habet Boherius. Et tamen Bernardus Cassinensis fieri posse asserit, « quod juxta vulgare regionis propinquiores sibi carne parentes voluit appellare, » cui suffragari videtur Nicolaus de Fractura. At contrarium ex ipso textu evincitur, in quo filius appellatur ille qui debet offerri, quod certe nisi aut patri aut matri nulli prorsus convenire potest.
col.841 Sed quæritur a quonam parentum puer offerendus sit? Respondet Hildemarus : « Debet, si pater est vivus, dicere pater (petitionem.) Si autem mortuus est, dicere mater; nam alius propinquus non debet. » Sed Suarez (De Religione, tom. III, lib. v, cap. 2) docet potestatem offerendi pueri in utroque parente residere; altero mortuo, remanere penes superstitem. Quod si pater offerat, et mater repugnet, validam esse et licitam hujusmodi oblationem ; secus si velit mater, patre repugnante; licitam nihilominus validamque fore factam a matre absque patris consensu, modo pater non resiliat ; qui tamen infra annum filium revocare poterit. Deinde idem jus competere tutori, quia tutor parenti, quoad omnia quæ ad filii educationem pertinent, succedit, nec jus hunc casum excepit. Imo posse tutorem invita matre, non vero matrem reluciante tutore filium offerre. Econtra vir clarissimus Petrus de Gussanvilla in notis ad epist. 54 Petri Blesensis scribit non licere tutoribus, affinibus et consanguineis addicere in monasterio in perpetuum impuberes patre et matre orbatos nolentes. Citatque ad id concilium Aurelianense v, Toletanum ix et x, SS. Benedictum, Lanfrancum et Bernardum, qui voce parentes utuntur, quæ proprie patrem et matrem significat, non affines, non consanguineos, non tutores. Eadem est Mabillonii sententia in Veterum Analectorum tomo III (Pag. 479), et Caroli Cointii in Annalium Ecclesiæ Francorum tom. I, ad annum 544. Poterant tamen parentes per alios filios suos offerre, ut patet ex Othlono in Vita S. Bonifacii, cap. 2 (Sæc. iii Ben., part. ii), qui quinquennis ab ægrotante patre per legatos idoneos ad monasterium directus est; et ex formula oblationis apud Cluniacenses usitata, qua monachus puerum offert Deo in monasterio vice parentum ejus. Atque ita intelligendus videtur Petrus Boherius, dum ait in suo monasterio pueros aut a parentibus, aut ab amicis oblatos fuisse. Poterant etiam ipsi tutores et consanguinei, cum id infantes desiderarent, eos offerre ; secus si reluctarentur. Aliquando etiam adultos legimus a parentibus oblatos, de quibus vide quæ diximus in lib. v de Antiquis monachorum Ritibus, cap. 5.
col.841 Faciant petitionem, quam supra diximus.] Superiori capite nimirum, promittentes etiam pro filio stabilitatem, conversionem morum, et obedientiam, ut patet ex Smaragdo, Hildemaro, Boherio et aliis, ex quibus corrigas Bernardum Cassinensem, qui petitionem hic interpretatur illam qua parentes abbatem et congregationem simul rogant filios suos in monasterio enutriri. Sic enim ille, relata Hildemari sub nomine Pauli Diaconi sententia : « Sed certe mihi sicut modo videtur, et puto quod hanc petitionem debemus intelligere sicut in capitulo præcedenti : Post quatuor vel quinque dies persistere petitioni suæ, etc. Id est ut petant eum in monasterio recipi, nutriri, et doceri regularibus disciplinis, et quantum in se est offerant ipsum Deo. Nam secundum jura cum ad annos discretionis pervenerit, reclamare potest, et ad sæculum redire ; unde illud non intelligo de verbis professionis. » Bernardo subscribunt Richardus, et Nicolaus de Fractura. Verum contrarium évincit sequens Regulæ textus , quo præscribitur pueri manum cum ipsa petitione in palla altaris involvi. Ipsius petitionis sive oblationis formulas aliquas edidit noster Acherius in notis ad Lanfrancum; alias item noster Mabillonius, alias Carolus Cointius a nobis supra citatus, aliam insuper Smaragdus quam refert Haeftenus lib. iv, tract. 1, disq. 4; duas hic breviores adjicio, unam ex veteri ms. codice S. Cæciliæ Albiensis sæculo ix exaratam, quæ est hujusmodi.
col.841 * In S. Aredii testamento, tom. II Analect., pallas sorporales legimus.
col.842 Trado puerum istum in devotione Domini nostri Jesu Christi, coram Deo et SS. ejus, ut persistat omnibus diebus vitæ suæ, et fiat monachus usque ad mortem suam.
col.842 Alteram ex mss. codice Montis Majoris in hac verba :
col.842 Sancitum est in Veteri et Novo Testamento pueros Deo offerre, ut Abraham (Hic deest aliquod verbum) leguntur fecisse, quorum exemplo et aliorum multorum instructus, ego ille, pro remedio animæ meæ et parentum meorum, nunc offero hunc filium meum illum Deo omnipotenti, et S. Mariæ genitrici ejus, secundum Regulam B. Benedicti in monasterio Montis Majoris, in præsentia domini abbatis illius, ab hac die, ut non liceat ei collum de sub jugo Regulæ excutere, et promitto nunquam per me , neque per suspectam personam ullo modo ei occasionem dare egrediendi, quod absit ; et ut hæc scriptio firma permaneat, manu propria firmo.
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 59.1-59.2
p. 464 De filiis nobilium vel pauperum qui offeruntur. — Si quis forte de nobilibus offert filium suum Deo in monasterio, si ipse puer minori aetate est, parentes ejus faciant petitionem quam supra diximus. Et cum oblatione ipsam petitionem et manum pueri involvant in palla altaris, et sic eum offerant.
p. 464 Les nobles dont parle ici N. B. Père, ce sont les riches : il s’est exprimé selon le langage courant ; encore que bien des nobles par naissance soient pauvres, note Hildemar, et des roturiers fortunés. Peut-être saint Benoît songeait-il, en écrivant ces lignes, à la démarche d’Eutychius, le père de saint Maur, et de Tertullus, le père de saint Placide (2).
(2) S. Greg. M., Dial., l. II, c. iii.
p. 464 Saint Benoît suppose que l’enfant est trop petit pour écrire lui-même sa pétition, c’est-à-dire sa charte. Dans les Coutumes, cette estimation de l’âge oscille entre dix et quatorze ans. C’est aux parents (c’est-à-dire, selon les commentateurs et selon l’usage, au père et à la mère, à la mère, si le père est mort, parfois à d’autres parents ou au tuteur) (3), — c’est aux parents qu’il appartient de promettre pour leur fils stabilité, conversion des mœurs et obéissance ; c’est à eux que revient le soin de rédiger la pétition quam supra diximus : et ces seuls mots suffiraient pour établir qu’il s’agit d’une vraie profession, d’une profession aussi sérieuse que celle des adultes, et formulée à peu près dans les mêmes termes (4).
(3) Cf. Martène, Comment. in h. l., p. 784.
(4) On trouvera des types de ces pétitions (postérieurs à saint Benoît) dans Mabillon, Vetera Analecta, p. 155-158 ; Martène, Comment. in h. l., p. 785 ; L. Delisle, Littérature latine et histoire du moyen âge, p. 9-16 ; etc.
p. 464 La charte est posée sur l’autel avec l’offrande, c’est-à-dire avec le pain et le vin offerts pour le sacrifice, et dont l’enfant lui-même ou ses parents présentaient leur part. Nous sommes donc ici encore à l’oratoire et à la Messe. L’offrande, la pétition et la main de l’enfant sont enveloppées dans la « nappe de l’autel ». S’agit-il de ce que nous appelons aujourd’hui le corporal, lequel, beaucoup plus ample autrefois, était probablement l’unique nappe de l’autel? Ou bien s’agit-il, selon l’explication de Paul Diacre, du voile qui enveloppait l’offrande (1)? Comme le remarque N. B. Père à la fin du chapitre, il doit y avoir des témoins ; et on trouve leurs nombreuses signatures au bas des chartes qui nous ont été conservées. La même recommandation était faite par saint Basile (2).
(1) Comment. in h. l.
(2) Oportet infantes voluntate et consensu parentum, immo ab ipsis parentibus oblatos, sub testimonio plurimorum suscipi; ut omnis occasio maledicti gratia excludatur hominum pessimorum (Reg. contr., vii).
Et cum oblatione ipsam petitionem et manum pueri involvant in palla altaris, et sic eum offerant.
hüllen die Urkunde und die Hand des Knaben zugleich mit der Opfergabe in das Altartuch und bringen ihn so dar.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 59.2
col.842 Et cum oblatione.] Hæc oblatio erat ipsa incruenti sacrificii materia, panis et vinum, ut constat ex Hildemaro : « Debet ponere in dextera manu filii sui oblatam cum mappula, in sinistra autem amulam vini. » Et infra : « Oblatio attinet ad panem et vinum quæ in sacrificium offeruntur ; » quod etiam patet ex Statutis Lanfranci (Cap. 18) : « Offerendus puer, facta prius corona, manibus portans hostiam et calicem cum vino , sicut mos est ; » et ex Udalrico : « Accipit ipse puer cum offertorio patenam et calicem, hostia imposita et vino infuso , et ita vicarius ille involvit manum pueri cum palla altaris. » Ex quibus emendandus est Nicolaus de Fractura, qui oblationem intelligit « forte de rebus suis monasterio faciendam. »
col.842 Involvant in palla altaris.] Sacras altaris pallas tangere sacratis Deo feminis et monachabus Soteris papæ decreto prohibitum dicitur; et ex synodo Autissiodorensi (Can. 37) « non licet mulieri manum suam ad pallas dominicas mittere; » ut mirum sit S. Benedictum pueris adhuc laicis pallæ tactum permisisse, quem sacratis Deo feminis legimus vetitum. Sed hic Regulæ locus non de altaris palla sacrata quæ dominico corpori immediate supponitur , qua etiam aliquando obtegebatur, quamque ideo * corporale vocabant , intelligitur; sed de linteo seu velamine quo sternitur et operitur altare, cujus olim pars ante altaris faciem dependebat, qua pueri manum obvolvere facillimum erat, dicebaturque palla a palliando, eo quod altare cooperiret. Hæc pallæ expositio confirmatur tum ex libro Mirac. S. Remacli episcopi , n. 14 (Sæc. ii Ben.) : « Pallam qua prædicta materfamilias altare texerat sustulit; » tum ex Statutis Lanfranci (Cap. 18) : « Qua oblatione a sacerdote suscepta, involvant prædicti parentes manus pueri in palla qua altare coopertum est, et cujus pars anterior pendet ; » tum ex libro Usuum Cisterciensium (Cap. 114) : « Pallam altaris super quam extenditur corporale in vase ad hoc deputato separatim lavans. » Neque enim extenditur corporale, nisi super altaris mappam. Suffragantur versiones Gallicæ, quæ pallam exponunt, la nappe de l'autel ; et Nicolaus de Fractura : « In palla altaris, id est in illa tabula, vel mappa sacrata, quæ semper est super altare. » Atque ita intellexisse existimo Bernardum Cassinensem, cum dixit : « Puto ego secundum litteram intelligi debere de palla quæ est in altari, et ita vidi etiam de facto servari ; » et Richardus : « Credo quod pars superior altaris vocetur palla, sicut sumitur de Consecratione, dist. 1, c. Altaris palla. » At vero Boherius in primo comment. usum monasterii sui ita explicat : « Apud nos facta receptione in capitulo, per parentes vel amicos puer offertur ad altare, et super ipsum genibus flexum, et capite inclinatum, duo fratres imponunt pallam, seu pallium quod ante altare dependet. » Sed ab his omnibus discrepat Hildemarus, qui pallam interpretatur de mappula illa cum qua puer oblationem offert : « Non enim, inquit, dicit in illo panno altaris involvi qui sacratus est, id est qui super altare ponitur, sed de illo panno cum quo nos offerimus, quem nos mappulam vocamus, et hoc altaris pannus est, quia ipsum officium altaris per hoc agitur. »
col.843 Et sic offerant eum.] Idque ex decreto concilii Aquisgranensis, can. 36 : « Tempore oblationis, et petitionem pro eo coram laicis testibus faciant, quam tempore intelligibili ipse puer confirmet. » Sed juvat hic integrum oblationis ritum ex Hildemaro describere : « Ita faciendum est. Debet, si pater est vivus, dicere pater; si autem mortuus est, dicere mater; nam alius propinquus non debet. Id est : Promitto ego ille coram Deo et sanctis ejus, pro filio meo, de stabilitate sua, et conversione morum suorum, atque obedientiam habendam. Et debet habere petitionem scriptam, et promissionem in manu pro filio suo, verbi gratia, cum lectum fuerit Evangelium, quando debent offerre, antequam incipiant offertorium, debet ponere in dextra manu filii sui oblatam cum mappula, in sinistra autem amulam vini. Deinde debet illum pater ante se tenere infantem , et debet involvere manum filii sui in illa mappula cum qua offert ; quia de ipsa mappula dicitur palla altaris, non de altaris panno sacrato. Deinde debet tenere manu sua manum filii involutam in illa mappula, et petitionem qua firmat filium suum in illo monasterio; et debent adesse testes. Tunc abbas interrogare illum isto modo : Quid petis , frater? Ille debet respondere dicens : Volo tradere filium meum Deo omnipotenti, ad serviendum sibi in hoc monasterio, quia præcepit Dominus in lege filiis Israel, ut offerrent filios suos Deo : et propterea ego volo hunc filium meum similiter Deo offerre. Deinde debet dicere abbas testibus : Auditis, fratres, et videtis quid iste dicit? Isti debent dicere : Audimus et videmus. Tunc debet ille pater ante se filium suum ducere ad illum locum ubi homines offerre consueverunt. Deinde debet presbyter tollere oblatam et amulam de manu infantis , tenam in manu patris; et abbas debet recipere infantem , et tollere petitionem , ita tamen ut pater illam petitionem super altare ponat, eo quod abbas illam petitionem desuper altare debet tollere, quia sic in capitulo quinquagesimo octavo : Desuper altare ponat; et alibi : Non reddat illam petitionem, quam desuper altare tulerit. Verumtamen melius est, si potest fieri, ut abbas cantet missam, ut ille accipiat etiam illa oblata, et vinum. Ideo præcepit B. Benedictus cum oblatione offerri, ut per hoc, quod foris ostenditur, significetur hoc quod geritur : id est sicut oblatio efficitur holocaustum Domino, ita etiam ille infans holocaustum Domino efficiatur, etc. » Vide Lanfranci Statuta, c. 18; Udalricum, lib. iii, c. 8, et lib. v de Antiq. monach. Ritibus, cap. 5.
De rebus autem suis aut in præsenti petitione promittant sub jurejurando, quia nunquam per se, nunquam per suffectam personam, nec quolibet modo ei aliquando aliquid dent, aut tribuant occasionem habendi.
Was ihr Vermögen betrifft, so müssen sie in der betreffenden Urkunde eidlich versprechen, weder selbst noch durch Mittelspersonen noch sonst auf eine Weise ihrem Sohne jemals etwas zu schenken oder auch nur die Möglichkeit zu bieten, etwas zu besitzen.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 59.3
col.844 De rebus autem suis, aut in præsenti petitione promittant sub jurejurando, quia nunquam per se, nunquam per suffectam personam , nec quolibet modo ei aliquando aliquid dent, aut tribuant occasionem habendi.] « Multis enim modis, ut ait Bernardus Cassinensis, potest aliquis invenire occasiones, ut pote si forte rogarent aliquem ut puerum oblatum suum faceret hæredem ; vel si eum alicui substituerent instituto, et diversis aliis modis, quos malitiosi homines adinvenire noverint. » Quanam vero ratione hanc promissionem facere debeant parentes , ita exprimit Hildemarus : Pater, « quando offert filium suum , tunc debet dicere : Sancti, promitto per viventem in sæcula quia nunquam do illi hæreditatem suam, aut aliquid quidquam ; sed exhæredo illum ab omni mea hæreditate, ut exhæres sit in perpetuum, ita ut per nullum ingenium possit quærere hæreditatem meam pro successione sua. » Aliquid hujusmodi videre est in formulis petitionis apud Smaragdum et alios a nobis supra citatos. Sed Boherius in primo comment., « hoc, inquit, apud nos non servatur , » forte ex aliquo apostolicæ sedis privilegio , quo monachis potestas facta fuerit parentum hæreditatis participes fore : cujusmodi legimus olim concessum ab Innocentio IV monasterio S. Theoderici prope Remos in Hist. ms. ejusdem monasterii ad annum 1247 , et ab eodem , et a Nicolao monachis S. Germani a Pratis in hunc modum : « Auctoritate vobis præsentium indulgemus ut possessiones et alia bona mobilia et immobilia , quæ personas fratrum qui, e sæculo fugientes, in monasterio vestro habitum religionis assumunt, ibique se vinculo professionis adstringunt, contigissent ratione successionis, vel alio justo titulo in eodem sæculo permanendo, percipere, petere ac retinere libere, exceptis rebus feudalibus, valeatis. »
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 59.3-59.7
p. 465 De rebus autem suis, aut in praesenti petitione promittant sub jurejurando, quia numquam per se, numquam per suspectam personam, nec quolibet modo ei aliquando aliquid dent, aut tribuant occasionem habendi. Vel certe, si hoc facere noluerint, et aliquid offerre voluerint in eleemosynam monasterio pro mercede sua, faciant ex rebus quas dare volunt monasterio donationem, reservato sibi (si ita voluerint) usufructuario. Atque ita omnia obstruantur, ut nulla suspicio remaneat puero, per quam deceptus perire possit (quod absit), quod experimento didicimus.
p. 465 Comme au chapitre LVIII, après les dispositions relatives à la personne, viennent les dispositions relatives aux biens. L’enfant est devenu moine ; sa profession est définitive et non simplement provisoire, non fictive ou dans le seul désir des parents. L’enfant est pauvre, absolument pauvre, et pour toujours. Il importe donc de régler la question, non pas de ses biens présents, — il est trop petit pour en posséder, — mais des biens qui ont chance de lui venir un jour de sa famille. Il faut combiner les choses de telle sorte, dit avec énergie saint Benoît, que toute issue vers le monde, à l’occasion de ces biens, lui soit fermée; il faut fermer tout accès à la pensée que ces biens pourraient lui échoir s’il retournait dans le siècle. Si l’oblat pouvait un jour se croire propriétaire à un titre quelconque, il courrait risque d’être déçu par ce mirage et de glisser jusqu’à l’apostasie et la perdition (3). A Dieu ne plaise ! s’écrie N. B. Père ; mais nous avons appris par expérience que de tels malheurs arrivent (4).
(3) Cassien disait du moine qui aurait conservé quelque ressource dans le monde : Sed ubi primum exorta fuerit qualibet occasione commotio, fiducia stipis illius animatum, continuo de monasterio velut funda rotante fugiturum (Inst., IV, iii).
(4) Quod omnimodis observari debere, multis sunt experimentis frequenter edocti, remarquait aussi Cassien. mais à propos des désagréments que peut susciter au monastère l’acceptation des biens du candidat (Inst., IV, iv).
p. 466 Les infractions à la loi de pauvreté constituent un danger pour tous les moines ; mais les conditions mêmes dans lesquelles l’enfant est voué à la pauvreté exigent que la question pécunaire soit réglée avec une prévoyance spéciale. Les parents s’engagent sous serment, et par une formule qui fait corps avec la pétition susdite, à ne jamais rien donner par eux-mêmes, jamais par personne interposée, d’aucune façon et quoi que ce soit, enfin à ne fournir à l’enfant aucune occasion de posséder : toutes les hypothèses sont épuisées ; N. B. Père s’exprime en juriste.
p. 466 C’est déshériter purement et simplement l’enfant ; telle est la première ligne de conduite que saint Benoît propose aux parents. Il en suggère une autre, mais très discrètement, comme au chapitre précédent pour les adultes. S’ils ne veulent pas, dit-il, agir ainsi, c’est-à-dire jurer que leur fils n’aura jamais part à leur fortune, qu’ils joignent dès maintenant à son oblation quelques biens qui seront comme sa part d’héritage ; de même que l’adulte s’offre, s’il lui plaît, avec ses biens, l’enfant est donné avec ce dont les parents consentent à se dessaisir. Mais ce n’est réellement qu’une aumône offerte au monastère : pro mercede sua, en échange de ce que le monastère fait pour leur fils ; ou bien, selon l’interprétation de Paul Diacre et de beaucoup d’autres : pro mercede animae suae, pour le salut et le rachat de leur âme. On aura soin d’établir un acte de donation en bonne et due forme ; et les parents se réserveront, s’ils le veulent, l’usufruit des biens abandonnés. Nous avons observé déjà que saint Benoît, saint Basile et Cassien redoutaient ces dons faits au monastère.
Vel certe, si hoc facere noluerint et aliquid offerre voluerint in eleemosynam Monasterio pro mercede sua,
Wollen sie darauf nicht eingehen, sondern dem Kloster als Entschädigung ein Almosen zukommen lassen,
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 59.4
col.844 Vel certe si hoc facere noluerint, etc.] « Hoc est , inquit Hildemarus, si eum exhæredare de rebus suis noluerint, sed voluerint ejus portionem offerre in monasterium, tunc offerant ejus portionem cum ipso infantulo. Debet enim isto modo fieri, id est si voluerint offerre ejus portionem in monasterium, tunc debet etiam dicere, quando offert filium suum : Offero etiam ejus portionem pro mercede animæ meæ in hoc monasterium, ut dum ego adjunxero ejus portionem , usufructuarium habeam; post meum vero discessum, tunc veniat ejus hæreditas in hoc monasterium, aut certe aliquid plusquam portionem suam. » Hujusce donationis mentionem faciebant in formula petitionis, sub finem, quam una cum manu pueri in palla altaris involvebant, juxta antiquum morem, quo nonnunquam legimus oblationes Deo factas in palla seu pallio altaris involutas fuisse, ut videre est in Vita S. Virgilii episcopi Salzburgensis, n. 16 (Sæc. iii Ben., part. ii), ubi Gunterius comes « per pallium altaris Virgilio episcopo ipsam ecclesiam cum omnibus quæ in antea perdonavit » tradidisse dicitur. Ad hunc vero locum spectat quod scribit Regula Magistri, cap. 91 , ubi parentibus primum suadet ut filii sui portionem totam erogent pauperibus juxta præceptum Domini ; aut si noluerint, eamdem saltem portionem in tres dividant partes æquales, quarum una manu abbatis egenis distribuatur, altera parentibus vel fratribus ejus remaneat, tertia in commune monasterii commodum cedat.
faciant ex rebus, quas dare volunt Monasterio, donationem, reservato sibi (si ita voluerint) usufructuario.
dann sollen sie über diese Schenkung eine Urkunde ausstellen mit etwaigem Vorbehalte der Nutznießung.
Atque ita omnia obstruantur, ut nulla suspicio remaneat puero, per quam deceptus perire possit (quod absit), quod experimento didicimus.
So werde allem vorgebeugt, damit dem Knaben keinerlei Aussicht bleibe, die ihn blenden und, was ferne sei, ins Verderben stürzen könnte, wie wir das schon erlebt haben.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 59.6
col.844 Atque ita omnia obstruantur, ut nulla suspicio remaneat puero, per quam deceptus perire possit, quod absit, quod experimento didicimus.] In quem locum Smaragdus : « Viderat enim ille tali occasione de monasterio juvenes foras exire, et pro terrenis rebus servitium Dei relinquere, sæculumque diligere, et ideo ait, quod experimento didicimus; quod si tunc raro fiebat, nunc vero factum nos frequentissime esse cognoscimus. »
col.845 Porro ex hoc Regulæ loco recte omnino concludit noster Menardus, oblatos hoc modo in monasteriis infantes ita monachatui fuisse astrictos, ut resilire et ad sæculum redire postmodum, etiam cum ad pubertatis annos pervenissent, eis integrum non foret. Utquid enim exhæredare filios , idque cum solemni juramento nunquam se aliquid eis daturos, si venientibus ad pubertatis annos liberum fuisset excutere jugum vitæ monasticæ ? Injusta prorsus exhæredatio, et irreligiosum juramentum. Deinde si ad sæculum reverti licitum fuisset, cur ita obstruenda essent omnia, ut nulla suspicio seu occasio remaneret puero, per quam deceptus perire posset? an ideo periturus esset , quod illud vitæ genus repudiasset , ad quod sectandum nullo prorsus vinculo fuisset constrictus? nam ad sæculum tuta conscientia regredi poterat. Hæc autem ex Regula S. Benedicti illatio confirmatur ex oblationis sive petitionis formula, in qua parentes omnem filio ad sæculum redeundi libertatem tollunt, tradentes eum « regulariter permansurum , ita ut ab hac die non liceat illi collum de sub jugo excutere Regulæ, sed magis ejusdem Regulæ fideliter se cognoscat instituta debere servare, et Domino cum cæteris gratanti animo militare, » uti habetur in formulis Smaragdi, Udalrici, et aliis; sive « ut persistat omnibus diebus vitæ suæ, et fiat monachus usque ad mortem suam, » ut legitur in formula S. Ceciliæ Albiensis : unde etiam pro filio promittebant stabilitatem, conversionem morum et obedientiam , secundum Regulam S. Benedicti. Confirmatur etiam ex Regula S. Isidori (Cap. 4), in qua legimus : « Quicunque a parentibus propriis in monasterio fuerit delegatus, noverit se ibi permansurum. » Quem locum reperies in excerptis Egberti Eboracensis episcopi, n. 92 (Apud Spel., tom. I Conc. Angl.).
col.845 Idem patet ex conciliis. Concilium Toletanum iv (Can. 49) : « Monachum aut paterna devotio , aut propria professio facit: quidquid horum fuerit alligatum, tenebit. Proinde his ad mundum reverti intercludimus, et omnem ad sæculum interdicimus ingressum. » Et infra (Can. 55) : « Quicunque ex sæcularibus accipientes pœnitentiam totonderunt se, et rursus prævaricantes laici effecti sunt, comprehensi ab episcopo suo ad pœnitentiam , ex qua recesserunt, revocentur. Quod si aliqui. per pœnitentiam irrevocabiles sunt, nec admoniti revertentur, vere ut apostatæ coram Ecclesia anathematis sententia condemnentur. Non aliter et hi qui detonsi a parentibus fuerunt, aut sponte sua amissis parentibus seipsos religioni devoverunt, et postea habitum sæcularem sumpserunt, etc. » Concilium Wormatiense (Can. 22) : « Si pater, vel mater, filium filiamque intra septa monasterii in infantiæ annis sub regulari tradiderit disciplina, non liceat eis postquam ad annos pubertatis pervenerint egredi, et matrimonio copulari. Hoc ergo omnibus devitandum est, quia nefas est ut oblatis Deo a parentibus filiis voluptatis frena laxentur. Igitur, ut prædiximus, non liceat eis susceptum habitum unquam dimittere, sed convicti quod tonsuram aut religiosam vestem aliquando habuerint , in religionis cultu habituque , velint, nolint, permanere cogantur. » Concilium Triburiense (Can. 6) : « Quem progenitores ad monasterium tradiderunt, et in ecclesia cœpit canere et legere, nec uxorem ducere, nec monasterium deserere poterit; sed si discesserit, reducatur; si tonsuram dimiserit, rursus tondeatur; uxorem si usurpaverit, dimittere compellatur. » His accedit Gregorii papæ II ad S. Bonifacium Germanorum apostolum , qui summum pontificem hac de re consuluerat, responsum, cujus verba expressit concilium Wormatiense a nobis supra relatum ; hinc Lambertus quidam apud Gratianum, qui invitus inter octavum et decimum annum a patre cuculla indutus fuerat, nec multo post ab episcopo etiam invitus habitum monachicum acceperat, postea reclamans a Nicolao I pontifice absolvitur et dispensatur, non quia minori ætate veste monastica indutus postea reclamavit, sed quia invitum pater cuculla induisset, nec manum ejus palla altaris involvisset , nulla ab abbate benedictione percepta.
col.846 Sed et S. Bernardus ad Robertum nepotem , qui defectionis suæ a Cisterciensibus ad Cluniacenses inter alias rationes hanc afferebat, quod Cluniacensi cœnobio a parentibus oblatus fuerat , scribens ita respondet (Epist. 1) : « Quanquam dubium non sit promissum illum fuisse, non donatum; nec enim petitio quam Regula præcipit pro eo facta fuit a parentibus, nec manus illius cum ipsa petitione involuta palla altaris, ut sic offerretur coram testibus. » Si ergo ita oblatus fuisset, rata omnino exstitisset ejus oblatio. Et alibi (Epist. 324) docet Thomam in monasterio S. Bertini olim oblatum prohibendum non esse quominus a Bertinianis transiret ad Clarevallenses, non quia non ligaret ejus oblatio, sed quia « votum parentum integrum manet, et oblatio eorum non est exinanita, sed cumulata. »
col.846 Atque ita Aldricus puer in Centulensi monasterio a parentibus oblatus legitur apud antiquum auctorem, lib. i Mir. S. Richarii abbatis, num. 14 (Sæc. ii Ben.) : « Ea conditione vel tenore, ne in reliquo ab hac professione retro pedem vertere voluisset. » Ita Aldricum alterum in Ferrariensi cœnobio (Sæc. iv Ben.), « Deo perpetuo serviturum » parentes ejus obtulerunt, uti testatur anonymus in ipsius Vita, num. 4. Factam tamen oblationem tempore intelligibili puer ipse confirmare debebat, ex decreto 36 concilii Aquisgranensis, Statutis Lanfranci, et ex Udalrico, non ut novam sibi induceret obligationem, sed ut inductam se ratam habere et acceptare probaretur.
col.846 Quæ hactenus a nobis dicta sunt adeo clara sunt et perspicua , ut vel cæcus ea digito tangat, omnique oporteat rationis lumine destitui, qui hæc non adverterit , adeo ut mirum sit aut potius stupendum, quosdam per multiplices alienarum violentarumque glossarum invectiones in oppositum sensum illa detorquere : qui tamen nulla sive rationis, sive auctoritatis fundamento suam sententiam stabilire possunt. Quis enim neget potestatem filios in monasterio perpetuo mansuros offerendi penes parentes fuisse ? Qui possunt dare, qui possunt vendere , servitutis jugo subjicere, possunt utique suavissimo Christi jugo submittere, et Deo consecrare : qui propria voluntate Christianæ religioni astringere per baptismum potuerunt, potuerunt et vitæ monasticæ. At, inquient, hæc praxis fons est, causa et origo damnationis plurimorum, qui invite in monasteriis detenti , in deterius ruunt. Multo æquius dixissent, Hæc praxis fons exstitit , causa et origo salvationis plurimorum, et plane multo plurium, qui in sæculo mundi corruptelæ participantes æternam damnationis pœnam incurrissent. Deinde quis credat eos qui vitæ monasticæ onus leve ferre nequeunt, in sæculo meliores et salvandos fore? Utquid enim exire de monasterio volunt? ut Christi fiant discipuli , an sæculi? Plane ut sæculi, ut vanis ejus serviant pompis, perfruantur deliciis , gaudeant divitiis, efferantur honoribus. Cum his vero quis salvabitur ? Qui se negat in Christi schola salvari posse, salvabitur in schola diaboli ?
col.846 Sed econtra non sine fundamento asserere possemus, hanc ad sæculum redeundi facultatem, iis qui ad discretionis annos pervenerunt positam fuisse in ruinam multorum, quibus ipsa sæculi repetendi potestas, tanquam tentationum fomes , sola reversionis, ac consequenter perditionis exstitit occasio. Quam potestatem si non habuissent, nusquam de sæculo repetendo cogitassent, sed necessitatem ipsam convertentes in virtutem , in Dei servitio religiose et humiliter perseverassent, sæculum solo nomine cognoscentes.
col.847 Nonnulla opponunt jura , sed vel falsa, vel saltem dubia, vel solos adultos tangunt non infantes,vel tandem nova sunt. Novo enim jure infantibus a parentibus oblatis , cum ad annos discretionis pervenerint, permittitur oblationem confirmare parentum, aut ad sæculum remeare : hanc eis licentiam fecit Clemens III, cap. Cum virum, de Regularibus , et Cœlestinus III, cap. Cum simus, eodem titulo, idquè propter abusum nonnullorum qui non tam devotionis quam sublevandæ familiæ gratia, si quos gibbosos, deformes, aut sæculo ineptos habebant filios, hos in monasteria intrudebant, id quod non solum ipsis pueris, sed etiam in disciplinæ regularis ruinam vergebat. Unde nonnulli abbates, etiam antea, pueros in monasteriis haudquaquam recipere volebant. Qua de re S. Udalricus in præfatione ad Consuetudines Cluniacenses (Spicil. tom. IV), quam Willelmo Hirsaugiensi abbati nuncupat ; eumdem laudat quod lege lata providisset ne pueri in monasterio admitterentur, « ut opus sit, inquit, præfatis sæcularibus alium sibi nidum providere, ubi reponant pullos suos abortivos velut exhæredatos. »
col.847 De qua re, addit paulo post, sentiat quisque quod voluerit ; ego certus sum illam te radicem funditus exstirpasse, ex qua sola præcipue omnia sunt monasteria destructa , quæ destructa sunt vel in Teutonica, vel in Romana lingua. » Idem quoque animadverterat Guigo Carthusiæ Majoris prior quintus , uti ipse testatur in Statutis (Cap. 27) : « Pueros sive adolescentulos non recipimus, quia per eos monasteriis multa contigisse dolemus , et magna spiritualia simul et corporalia pericula formidantes. » Unde etiam Petrus Damiani ad Cassinenses scribens (Opusc. 36, cap. 16) : « Inter cæteros, inquit, virtutum flores quos in illo agro pleno, cui benedixit Dominus, reperi, fateor, hoc mihi non mediocriter placuit , quod ibi scholas puerorum, qui sæpe rigorem sanctitatis enervant, non inveni; sed omnes aut senes, cum quibus utique nobilis vir sedebat in portis ecclesiæ, aut juvenili vivendi decore lætantes. » Verum longe benignius in pueros affectus fuit S. Anselmus , qui conquerenti cuidam abbati quod indociles sustineret, respondit id non tam ex prava puerorum indole, quam ex mala præpositorum institutione oriri, ut testatur Eadmerus in lib. i de ejus Vita (Misc. Baluz., tom. IV). Anselmi sententiam confirmare possent ea quæ de mira puerorum simplicitate, pietate et sanctimonia, leguntur in Vita S. Stephani abbatis Obazinensis, lib. ii. Cæterum ut periculis quæ ex mala puerorum indole possent contingere obviaretur , non quoslibet indifferenter in monasteriis admittebant, sed probatos (saltem in aliquibus monasteriis) per annum non secus ac adultos; id quod probat concilii Aurelianensis v decretum , can. 19 : « Quæcunque puellæ seu propria voluntate monasterium appetunt, seu a parentibus offeruntur, annum in ea qua intrant veste permaneant. » Eadem haud dubium lex imposita erat pueris , qui in ipsa oblatione veste induebantur monastica. Deinde non pro libito quoscunque abbas vellet recipiebat, sed quos fratres probassent; horum enim consilium et consensum postulasse patet ex Vita S. Willibaldi a sanctimoniali scripta, in cujus num. 5 Willibaldus quinquennis abbati Egbalt oblatus dicitur (Sæc. iii Ben., part. ii), « statimque ille abbas monasterii secundum regularis vitæ disciplinam declarabat ista suæ congregationis, sicque, ut cum eorum consilio sive licentia hoc foret , ille flagitabat , cui protinus illa conventio fratrum simulque responsum seu licentiam dabant, suæ voluntatis arbitrio hæc omnia fas fore dicebant, etc. »
col.848 Quæ hactenus de oblatione infantum dicta sunt, monent me ut motam aliquando brevi resolvam quæstionem de viduis pupillos habentibus, et tamen sæculo renuntiare desiderantibus, quomodo filiorum educationi et saluti, quæ ad eos singulariter ex jure pertinet, providerent.
col.848 Quia solos in sæculo relinquere nimis periculosum foret , et aliunde jus omne in filios olim obtinebant parentes : qui speciali Spiritus sancti vocatione sæculi vanitatem abjicere, et Christi humilitatem in monasteriis sectari cupiebant, filios suos una secum offerebant Deo servituros , quorum saluti et educationi hac ratione abunde sufficiebant. Cui probando præsto est Vita S. Rictrudis abbatissæ Marcianensis, cap. 11, sæc. ii Bened.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 59.7
col.848 Similiter autem et pauperiores.] Id est minus divites; nam, ut notant hic commentatores, tria hominum genera distinguit hoc capite S. Benedictus : divitum, quos nobiles vocat ; mediocrium, quos pauperiores; et omnino pauperum, qui ex toto nihil habent.
col.848 Faciant.] Sicut supra dictum est de nobilibus , filium suum exhæredando, aut portionem ejus qualemcunque facta solemniter donatione monasterio conferendo.
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 59.7-59.8
p. 466 Similiter autem et pauperiores faciant. Qui vero ex toto nihil habent, simpliciter petitionem faciant, et cum oblatione offerant filium suum coram teslibus.
p. 466 Saint Benoît range les parents des oblats, au point de vue de la fortune, dans trois classes : les nobles ou les riches, ceux qui ont moins de ressources, ceux qui ne possèdent rien. Les pauperiores observeront les mêmes prescriptions que les riches. Quant aux pauvres gens, dont les fils sont reçus eux aussi avec empressement et affection, ils devront simplement écrire ou faire écrire la charte, et présenter leur enfant avec l’offrande du pain et du vin, devant témoins (1).
(1) Nous savons par le chapitre ii que la profession religieuse n’était point interdite aux esclaves. On exigeait sans doute le consentement préalable du maître, ou l’affranchissement, comme le prescrit le concile de Chalcédoine (451) (can. iv. Mansi, t. VII, col. 374). Voir aussi la Lettre de Gélase aux évêques de Lucanie (c. xiv. Mansi, t. VIII, col. 41). — S. Basile (Reg. fus., xi). Les maîtres offraient parfois leurs esclaves à Dieu ; quelquefois aussi le maître entrant en religion était suivi de ses esclaves (S. Greg. Turon., In gloria confessorum, 22. M. G. H. : Script. rer. merov., t. I, p. 762. De virtutibus S. Martini, ii, 4. M. G. H. : ibid., p. 610-611. Histor. Franc., x, 29. M. G. H. : ibid., p. 440-442. — Vita S. Romarici, 4 : Mabillon, Acta SS. O. S. B., Saec. II, p. 400).
p. 467 Après N. B. Père, la même ligne de conduite est suivie relativement aux oblats. En Occident, saint Isidore, le Maître et d’autres les admettent (1). Des conciles légifèrent à leur sujet. Le IVe de Tolède par exemple, en 633, décrète : Monachum aut paterna devotio aut propria professio facit; quidquid horum fuerit alligatum, tenebit. Proinde his ad mundum reverti intercludimus aditum et omnem ad saeculum interdicimus regressum (2). Saint Grégoire II (715-731), dans une lettre à saint Boniface, déclare que l’oblat n’a plus la liberté de se marier (3). S’il y eut, au début du neuvième siècle, une tendance à se rapprocher de la discipline orientale, c’est que des abus s’étaient glissés dans l’usage de l’oblature : certaines familles y trouvaient un procédé commode pour se débarrasser honnêtement d’enfants malingres, boiteux, chétifs, pour caser des cadets sans espoir de situation mondaine. Le relâchement s’introduisait par là dans les monastères. Sans interdire aux parents d’offrir les enfants non infirmes, des conciles (par exemple celui d’Aix-la-Chapelle de 817) (4) décrétaient que les oblats confirmeraient leur profession par un acte personnel, lorsqu’ils seraient en âge de l’accomplir. Mais il s’en faut que ces décisions aient été observées partout. Le concile de Worms de 868 (5) oblige encore les oblats à demeurer toujours au monastère ; et dans la seconde moitié du neuvième siècle on constate que l’ancien usage a repris le dessus.
(1) S. Aurélien (Reg. ad mon., xlvii) demande une charte quando aetate probati fuerint.
(2) Cap xlix. Mansi, t. X, col. 631.
(3) Ep. XIV ad Bonifacium episc., 7. P. L., LXXXIX, 525.
(4) Cap. xxxvi. Mansi, t. XIV, col. 396.
(5) Can xxii Mansi, t. XV, col. 873.
p. 467 A Cluny, les oblats étaient nombreux, et les Coutumes fournissent à leur sujet de jolis détails. On les traitait comme de vrais religieux ; et s’il était de règle qu’à leur quinzième année ils lussent leur charte et fussent bénits avec tout le cérémonial de la profession des adultes, cela ne prouve aucunement qu’on ne considérât point leur engagement comme irrévocable dès la première heure. C’est même précisément parce qu’ils étaient regardés comme profès qu’on ne leur donnait pas de nouveau la coule à quinze ans. On trouve les mêmes usages à Farfa, au Bec et ailleurs (6). La preuve que Cluny entendait bien l’oblature comme créant un lien sérieux et définitif entre l’enfant et le monastère, c’est que Cluny ne se résigna point à laisser le parent de saint Bernard, Robert, passer à Clairvaux. L’incident est bien connu. On sait qu’il fournit l’occasion de la lettre véhémente placée en tête de la correspondance de saint Bernard, et que le Pape, interrogé, donna raison aux moines noirs. Au fond, saint Bernard ne contestait pas que l’enfant appartînt au Seigneur et à la vie monastique ; mais dans cette affaire, comme dans un cas analogue traité au cours d’une autre lettre (1), il soutenait que l’oblat, devenu grand, pouvait passer librement à la famille religieuse de son choix ; surtout, ajoutait-il, lorsqu’elle était plus fervente et de plus stricte observance. Il est probable que Cluny goûta médiocrement l’argumentation du saint Docteur (2).
(6) Cf. Martène, De ant. monach. rit., l. V, c. v, col. 659 sq.
(1) Epist. CCCLXXXII. P. L., CLXXXII, 585 sq.
(2) Epist. I. P. L., CLXXXII, 67 sq. ; Epist. CCCLXXXII. P. L., ibid., 585-586 : Videat prudentia vestra quid habeat plus vigoris et rationis, utrum illud quod factum est de ipso per alium ipso nesciente, an illud quod sciens et prudens de se ipso fecit... Ego autem dico, quod votum parentum integrum manet, et oblatio eorum non est exinanita, sed cumulata. Nam et idem offertur quod prius oblatum est; et eidem offertur cui prius oblatum est; et quod prius a solis parentibus oblatum fuerat, nunc offertur a filio.
p. 468 Une fois contestés les effets profonds et juridiques de la profession des oblats, il ne restait plus qu’un pas à faire pour les laisser rentrer à leur gré dans le siècle. Sans doute, Clément III ratifia le décret du IVe concile de Tolède ; mais son successeur, Célestin III, reconnut aux oblats la triste liberté de revenir dans le monde ; et cette discipline prévalut peu à peu sur l’ancienne, — ce qui ne prouve aucunement que l’ancienne fût abusive, exorbitante, qu’elle vînt d’une fausse interprétation de la sainte Règle, mais simplement, comme on l’a dit, « que la foi des peuples se faisait moins jeune ».
p. 468 C’est avec une âme antique qu’il faut apprécier des usages antiques ; c’est avec une âme chrétienne qu’il faut apprécier des dispositions chrétiennes. Rappelons-nous d’abord que l’idée de la toute-puissance paternelle, la notion de la patria potestas a certainement influé sur l’oblature. Mais c’est du paganisme?... Alors, comment se fait-il que l’Ancien et le Nouveau Testament reconnaissent en partie cette discipline et que l’Église l’ait autorisée et adoptée durant tant de siècles? Il faut bien remarquer que les anathèmes dirigés contre l’oblature se fondent sur une majeure qui aurait grand besoin d’être fortement démontrée et qui ne le sera pas de sitôt, celle-ci : l’homme n’est soumis qu’aux seules lois dont il a librement accepté l’obligation et le fardeau. Nous sommes des créatures, sans l’avoir voulu, des Français, sans l’avoir voulu, des hommes du vingtième siècle, sans l’avoir autrement désiré ; nous sommes devenus chrétiens et nous avons été compromis dans la direction de Dieu, sans qu’on nous ait demandé notre avis (3). L’homme qui réfléchit reconnaît vite qu’il est un être dont Dieu dispose à son gré, dont Dieu dispose lui-même, directement ou par des intermédiaires, mais toujours en maître.
(3) Sur cette comparaison entre le baptême des enfants et l’oblature, lire Thomassin, Ancienne et nouvelle discipline de l’Eglise, P. I, l. III, chap. vi, T. I, col. 1762-1763.
p. 469 Au fond, l’inquiétude rétrospective qu’inspire l’oblature ne viendrait-elle pas aussi d’une méprise trop répandue sur le vrai caractère de la liberté ? La faculté de choisir le mal ou un moindre bien, l’indépendance de la personne vis-à-vis du bien ou du mal, l’individualisme étroit et jaloux, tout cela n’est qu’une diminution de la liberté. La véritable liberté consiste dans l’appartenance profonde, dans l’adhésion connue et aimée au bien et à Dieu. Si l’on ne se place pas à ce point de vue, on ne comprend guère l’éducation, qui a précisément pour but de créer en nous le préjugé du bien avant même que nous sachions ce qu’il est. Et ceux qui veulent que tout Français appartienne à l’État plus qu’à la famille, et qu’il soit voué à la formation de l’Université sous peine de déchéance, ne font que retourner à leur usage le procédé qu’ils reprochent à l’Église.
p. 469 Lorsque le sénateur Tertullus offrait à saint Benoît son petit Placide, il ne pensait point faire acte de tyrannie ; il croyait assurer ainsi la sécurité et la vie éternelle de son fils ; et il se persuadait que ni l’enfant, ni Dieu, ne lui reprocheraient un jour sa décision. De fait, la plupart des enfants ainsi offerts adhéraient joyeusement, plus tard, à la profession émise en leur nom. Ceux qui eussent volontiers repris le chemin du monde, sont-ils beaucoup à plaindre d’avoir été contraints de demeurer chez Dieu? Et au lieu de se laisser hypnotiser par les abus et les défections inévitables qu’a occasionnés l’oblature, ne faut-il pas plutôt bénir une institution qui a donné des fruits tels que saint Maur et saint Placide, saint Bède le Vénérable, sainte Gertrude et tant d’autres? Nous n’avons donc pas à rougir de ce chapitre LIX. S’il nous eût été appliqué à nous-mêmes, nous n’aurions connu que Dieu, nous n’aurions d’autres souvenirs que lui, nous n’aurions rien à désapprendre : où serait le malheur (1) ?
(1) C’est à ce chapitre que l’on pourrait rattacher la question des « oblats adultes » : oblats de l’intérieur, qui se donnent au monastère pour y vivre de la vie des moines et sous une règle, avec sans un habit religieux ; oblats de l’extérieur, qui sont comme la frange du vêtement monastique. Ce n’est pas à proprement parler un tiers-ordre ; les oblats appartiennent, comme les moines, au monastère de leur profession.
Nous avons dit, en parlant des frères convers, que leur histoire est étroitement liée, dans ses origines, à celle des oblats ; de même, l’histoire des « reclus ».
C’est ici encore qu’on pourrait parler des « Écoles monastiques », se divisant, elles aussi, en écoles intérieures et écoles extérieures. Cf. Léon Maître, les Ecoles épiscopales et monastiques de l’Occident depuis Charlemagne jusqu’à Philippe-Auguste, 768-1180. — Clerval, les Ecoles de Chartres au moyen âge. — Porée, Histoire de l’Abbaye du Bec, t. I, chap. iii, iv, vii, xv.
Qui vero ex toto nihil habent, simpliciter petitionem faciant, et cum oblatione offerant filium suum coram testibus.
Wer gar nichts besitzt, stelle einfach die Urkunde aus und bringe seinen Sohn mit der Opfergabe vor Zeugen dar.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 59.8
col.848 Qui vero ex toto nihil habent , simpliciter petitionem faciant.] Nulla donatione aut exhæredatione facta.
col.848 Et cum oblatione offerant filium suum.] Cum oblatione, id est, cum incruento sacrificio missæ, vel cum pane et vino ad illud offerendis ex dictis superius. Unde merito redarguas Caramuelem , qui in tam claro textu tenebras objiciens , particulam cum hic stare pro particula pro asserit, ita ut hunc sensum referat : « Simpliciter petitionem faciant , et cum oblatione et pro oblatione offerant filium suum, » quasi ipse filius sit oblatio. « Et sic debere textui exponi, inquit, clarum est, quia quam oblationem possent Deo dare, qui supponuntur non modo esse pauperes , sed et nihil omnino habere? » Verum aliam oblationem ab eis S. Benedictus non exigit.
col.848 Coram testibus.] « Forte duobus vel tribus, » inquit Richardus de S. Angelo; et quidem laicis ex concilio Aquisgranensi, can. 36, ne forte suspectum sit in re propria monachorum testimonium. Ita etiam S. Basilius (Regul. fus. cap. 15, et apud Rufin. cap. 7) : « Oportet tamen infantes voluntate et consensu parentum , imo ab ipsis parentibus oblatos, sub testimonio plurimorum suscipi, ut omnis occasio maledicti gratia excludatur hominum pessimorum. » Quod tam de nobilibus quam. de pauperibus intelli gendum esse usus comprobavit.
Lateinischer Text: Ausgabe von Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus 1906, ohne die Bibelverweise in eckigen Klammern und die Anmerkungen des Herausgebers. Übliche Verszählung. · Übersetzung von P. Pius Bihlmeyer OSB († 1931), Bibliothek der Kirchenväter, 1914. Gemeinfreier Text in Frankreich (Art. L123-1 des französischen Gesetzbuchs über geistiges Eigentum). Abschrift und Durchsicht: Abbatia Sancti Petri de Curte. Fehler melden