Die Regel des heiligen Benedikt
Kapitel 62
De Sacerdotibus MonasteriiVon den Priestern des Klosters
Zum ganzen Kapitel
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 62
p. 483 DES PRÊTRES DU MONASTÈRE
p. 483 N’oublions pas que toute cette partie de la sainte Règle a pour dessein de décrire le recrutement du monastère, sa composition, son bon ordre intérieur et l’organisation hiérarchique destinée à y maintenir la paix. Et rapprochons le commentaire de ce chapitre de celui du LXe.
p. 483 Saint Épiphane, énumérant les degrés de la hiérarchie chrétienne, réserve ceux d’en bas aux fidèles engagés dans le mariage ; vient ensuite la viduité consacrée à Dieu ; puis la vie monastique et la virginité ; enfin, comme couronnement et comme source de toute sainteté, le sacerdoce, qui se recrute parmi les vierges, parmi les moines ou les continents (1). Pour l’auteur de la Hiérarchie ecclésiastique, les moines sont les chrétiens parfaits ; ils ont par conséquent leur place au sommet de la portion passive de la hiérarchie, celle qui comprend les âmes purifiées, illuminées et achevées ; mais ils sont très distincts de la portion active, laquelle comprend ceux qui purifient, les diacres ; ceux qui illuminent, les prêtres ; ceux qui achèvent et parfont, les évêques. Il n’y a d’ailleurs, nous le remarquions au chapitre LX, aucune incompatibilité entre le sacerdoce et la profession monastique ; bien au contraire, dit saint Denys, car « les moines doivent former leur vie sur celle des prêtres, avec lesquels ils ont plusieurs points d’affinité, et dont ils sont plus proches que les initiés des autres rangs (2) ». Et ceux-là sont plus aptes aux fonctions sacerdotales qui y sont préparés par une vie plus sainte. Aussi l’Église confiait-elle souvent à des moines, dès l’antiquité, certaines œuvres pastorales et même l’administration des diocèses. Saint Athanase consacre évêques des solitaires égyptiens ; saint Martin, saint Augustin, saint Eusèbe de Verceil et d’autres, qui sont moines, recrutent leur clergé parmi les moines ou élèvent leurs clercs à la vie monastique ; le pape saint Sirice, dans sa lettre à Himérius de Tarragone (385) (3), exprime son désir que des moines exemplaires reçoivent les Ordres sacrés ; saint Augustin de Cantorbéry et ses frères évangélisent l’Angleterre. Nous n’avons à parler présentement que des moines ordonnés en vue des intérêts spirituels de la communauté (1).
(1) Adv. Haereses, l. III, t. II : Expositio fidei, xxi. P. G., XLII, 824-825.
(2) De Hierarch. eccles., c. vi.
(3) Cap. xiii. P. L., XIII, 1144.
(1) Cf., avec les Commentaires, Hæften, l. III, tract. vii.
p. 484 Les ascètes des premiers temps assistaient aux offices dans les églises de leur région. Les anachorètes se considéraient le plus souvent comme dispensés, et nous savons comment N. B. Père, dans sa solitude de Subiaco, apprit que « c’était Pâque ». Faire venir au monastère un prêtre séculier pour célébrer les saints mystères et administrer les sacrements fut encore un procédé usité dans quelques familles religieuses, chez saint Pacôme en particulier. Mais il était plus simple de se suffire et de constituer un clergé monacal : tel est l’usage qui prévalut de bonne heure, en Orient comme en Occident. Chaque monastère avait donc ses clercs, très peu nombreux, nous l’avons dit au chapitre LX; parfois un seul prêtre suffisait, d’autant que la Messe n’était pas célébrée tous les jours. Selon Pallade, dans le monastère de l’Abbé Isidore qui renfermait un millier de frères, le portier et deux autres religieux étaient prêtres (2). L’Abbé lui-même n’avait pas toujours cette dignité, et l’on conjecture que N. B. Père reçut seulement le diaconat (3). Au neuvième siècle, la discipline réclamera que l’Abbé soit prêtre (concile romain de 826) (4) : rien de plus normal, alors surtout que beaucoup de simples religieux étaient honorés du sacerdoce. Dans la liste des moines de Saint-Denys, vers 838, on compte, sur 123 religieux, un évêque, 33 prêtres, 17 diacres, 24 sous-diacres, 7 acolytes (5).
(2) Hist. Laus., c. lxxi (Vitae Patrum, VIII. Rosweyde, p. 759).
(3) Lire la copieuse dissertation de Hæften, Prolegom., xviii, p. 33-35. — D. L’Huillier, le Patriarche S. Benoît, p. 267-270.
(4) Can. xxvii. Mansi, ad ann. 853, t. XIV, col. 1007.
(5) Luc d’Achery, Spicileg., t. IV, p. 229.
p. 484 Pour assister les prêtres dans leurs fonctions, on leur donnait des diacres, et saint Benoît prévoit l’ordination « d’un prêtre ou d’un diacre ». Pourquoi ne dit-il rien des clercs inférieurs? Peut-être parce que de simples moines pouvaient aisément remplir les fonctions liturgiques réservées à ces ministres dans les églises des séculiers. Et même, des historiens comme Thomassin et Mabillon (6) pensent que la profession monastique équivalait souvent alors au sous-diaconat et qu’elle en tenait lieu. Mais si réellement un tel usage exista quelque temps, il ne fut ni universel ni durable ; il est rapporté, par exemple, dans la Vie de saint Wandrille, que saint Ouen lui conféra le sous-diaconat (7). Saint Aurélien avait dit dans sa Règle ad monachos (8) : Nullus honorem presbyterii aut diaconatus accipiat, praeter Abbatem si voluerit ordinari presbyterum, et unum diaconem, et subdiaconem, quos ipse voluerit, et quando voluerit, ordinandi habeat potestatem. Quant à l’épiscopat, saint Benoît n’a jamais songé à y élever ses fils. Ce n’est que beaucoup plus tard qu’on prit soin, en certains monastères, d’avoir un évêque qui fît à l’intérieur les ordinations : c’était tantôt l’Abbé, comme à Lobbes en Belgique ou à Saint-Martin de Tours, tantôt un simple moine, comme il arriva parfois à Saint-Denys (1).
(6) Thomassin, Ancienne et nouvelle discipline de l’Eglise, P. II, l. I, chap. lxxxv. T. II, col. 547. — Mabillon, Annales O. S. B., l. X, xx. T. I, p. 252.
(7) Mabillon, Acta SS. O. S. B., Saec. II, p. 507.
(8) Cap. xlvi.
(1) Arnold Wion, dans son Lignum vitae, a tenté de dresser la liste des évêquesmoines.
p. 485 Dans la discipline actuelle, il est interdit de recevoir parmi les choraux les candidats qui ne posséderaient pas les qualités requises en vue des Ordres sacrés. C’est Clément V qui introduisit cette innovation, au XVe concile de Vienne (1311) (2) et décréta : Quod monachi quilibet ad monitionem Abbatis se faciant ad omnes Ordines sacros (excusatione cessante legitima) promoveri; et cela, disait-il, ad ampliationem cultus divini : un chœur de prêtres et de clercs offre au Seigneur une louange plus parfaite qu’un chœur de simples religieux. Le décret Cum ad regularem de Clément VIII (19 mars 1603) a insisté encore ; mais le Droit ne permet l’accès aux Ordres majeurs qu’aux religieux qui ont émis les vœux solennels.
(2) D’après le Corpus juris : Clement., l. III, t. X, c. i, Ne in agro.
Si quis Abbas sibi presbyterum, vel diaconum ordinare petierit, de suis eligat qui dignus sit Sacerdotio fungi.
Will sich der Abt einen Priester oder Diakon weihen lassen, so wähle er einen aus den Seinigen aus, der würdig ist, des Priesteramtes zu walten.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 62.1
col.863 Si quis abbas sibi.] Sibi, hoc est suo monasterio. Ubi observat Menardus duplici olim nomine sacerdotes ordinatos fuisse : vel pro monasteriis suis, ut ex hoc capite constat ; vel pro sæcularibus ecclesiis seu parochiis, ut habetur 16, quæst. 1, cap. Si quis, cap. In parochia tua, cap. Cum pro utilitate Ecclesiæ, cap. Monachi, et cap. Ne pro cujuslibet. Ad primos spectat nostri Mabillonii observatio, qua docet (Præf. in sæc. v Bened., pag. 85), « Monachos olim , non (ut modo) sub titulo paupertatis, sed sub monasterii sui fuisse ordinatos. Id quod patet ex concilio Londoniensi anni 971, in quo Eadgarus rex Glastoniensi monasterio certas leges ac prærogativas concedit , atque inter alia : Sanxit etiam ut quoties abbas loci vel monachi aliquos suorum sacris ordinibus initiari decernerent , a quocunque præsulum canonice ordinato , aut in illius sede , aut in eodem Sanctæ Mariæ Glastigensi monasterio , tam monachos quam clericos , quos idoneos judicarent, ad titulum S. Mariæ ordinari facerent. Et ita quidem sancitum fuerat in concilio Chalcedonensi ; sed postmodum hæc disciplina mutata est. Concilii hæc verba sunt in can. 6 : Nullum absolute, id est sine titulo, ordinari debere presbyterum aut diaconum, nec quemlibet in gradu ecclesiastico , nisi specialiter in ecclesia civitatis aut pagi, aut in martyrio , aut in monasterio qui ordinandus est pronuntietur. Contrarium morem induxit Mendicantium (ut conjicimus) exemplum, et instabilitas monachorum. Hujus loci occasione observandum venit id quod in Actis S. Dunstani ad num. 29 notamus, eum primo ordinatum fuisse episcopum sine titulo, ea maxime ratione ut regali præsentiæ , propter sua provida consilia jugiter adesset. » Vide ejusdem S. Dunstani Vitam auctore Osberno, num. 12, sæc. v Benedictino. Secundos respicit id quod scribit sanctus Gregorius papa Mariniano Ravennati episcopo in gratiam monasterii SS. Joannis et Stephani (Lib. vii, epist. 18) : « Ad ecclesiasticum officium nullus exinde producatur , nisi quem abbas loci admonitus propria voluntate obtulerit. Quisquis autem ex prædicto monasterio ad ecclesiasticum ordinem pervenerit, ulterius illic nec aliquam potestatem, nec licentiam habeat habitandi. » Econtra vero qui sub titulo monasterii ordinabantur, et ita alligabantur, ut in eo perpetuo manere cogerentur, ut patet ex eodem S. Gregorio scribente (Lib. vii , epist. 92) Victori Panormitano episcopo, ut unum in Præcoritano monasterio monachum ordinare debeat sacerdotem , « atque eum nec in ecclesia, nec in loco alio observare , sed illic jugiter permanere ex nostra quoque auctoritate constituat : quatenus et ille dum alibi non fuerit occupatus, in officio suo assiduus possit et utilis inveniri, et congregatio quæ sibi eum postulat ordinari, quoties necesse fuerit, ipso sacrificii solemnitatem veneratione debita celebrante, valeat refoveri. » Hinc S. Fulgentium monasterii sui abbatem, et delitescere cupientem, Felix presbyterum ordinari curavit, « ut abbatis et presbyteri decoratus officio, nec monasterium relinquere, nec in alia posset ecclesia ordinari fortuito. » An vero huc respiciat concilium Londoniense anni 1075, decernens : « Ne aliquis alienum clericum vel monachum , sine commendatoriis litteris ordinet vel retineat? »
col.865 Presbyterum vel diaconum ordinari petierit.] Olim monachi non solebant sacris ordinibus initiari , nisi ad petitionem, aut saltem de licentia proprii abbatis, ut patet ex S. Gregorii epistola supra citata ad Marinianum, et insuper ex concilio Agathensi (Can. 27) : « Si necesse fuerit clericum de monachis ordinari, cum consensu et voluntate abbatis præsumat episcopus. » Oblatus autem ab abbate, nisi obstaret aliud, ab episcopo ordinabatur, ex decreto Gelasii papæ, quod refert Gratianus his verbis (Dist. 16, q. 1, c. Si quis monachus) : « Si quis monachus fuerit qui venerabilis vitæ merito sacerdotio dignus videatur, et abbas, sub cujus imperio Regi Christo militat , illum fieri presbyterum petierit, ab episcopo debet eligi, et in loco quo judicaverit ordinari. » Quid autem ab ordinando exigerent episcopi, discimus ex hoc concilii Cloveshoviensis canone (Apud Spelm., tom. I Conc. Angl.) : « Episcopi nullum de clericis seu monachis ad sacrum presbyterii gradum ordinent, nisi prius ejus vitam qualis exstiterit, vel tunc morum probitas ac scientia fidei existat, manifeste perquirant. »
col.865 De suis eligat.] Non de externis, ut semper præsto sit ad sacramenta fratribus administranda, nec necesse sit foras egredi ad extraneum sacerdotem perquirendum : neque enim expedit omnino monachis foras prodire : eoque respexit S. Gregorius cum ad petitionem Urbici, abbatis monasterii S. Hermæ, Victori Panormitano episcopo scribit (Lib. v, epist. 41), ut electum a congregatione, « cujus vita, mors *, et actio, tanto possint ministerio convenire, sine mora auxiliante Domino valeat consecrari : quatenus nec ille de monasterio suo hac pro causa egredi , nec extraneum sibi ad peragendum sacrum opus cogatur adducere. » Et certe hujusmodi extraneus deesse posset, et revera aliquando deerat , ut patet ex Rufino, lib. ii de Vita Patrum, cap. 11, ubi de sancto Heleno loquens hæc habet : « Alio rursus tempore dominica die venit ad monasterium quoddam fratrum, et cum vidisset eos non agentes solemnitatem diei, causam requirit : cum autem dixissent, pro eo quod presbyter non adesset, qui trans flumen maneret, etc. » Ex his manifestum est quam longe a vero aberrent qui monachos olim in ecclesiis parœchialibus divinis interfuisse mysteriis incunctanter asserunt : quod utut verum sit de eremitis , et forte de aliquibus virginibus Deo sacratis, de cœnobitis nusquam demonstrari poterit. Sane primus eorum Pater S. Pachomius, si quando inter suos sacerdotem monachum non habebat, « ubi ad peragenda sacra mysteria erat necesse, presbyterum e vicinarum ecclesiarum una aliqua evocabat, atque ita ipsis absolvebatur solemnitas, » quemadmodum legimus in ejus Vita, num. 18 (Bolland., 14 Maii). Dixi exceptis forte virginibus, quia revera moniales in civitate Antinoi sub Talida abbatissa viventes die dominico gratia communionis progrediebantur in ecclesiam, testante Palladio in Lausiaca , cap. 158.
col.865 * Legendum videtur mores, ut sensus constet. Edit.
col.866 De suis ergo eligat, non proprio duntaxat motu, sed totius congregationis assensu et consilio : nam talem fuisse monasteriorum praxim colligitur ex S. Gregorii epistola ad Victorem episcopum Panormitanum de ordinando sacerdote in monasterio Præcoritano , in qua sic loquitur (Lib. vii, epist. 92) : « Quia monachorum congregatio quæ in monasterio Præcoritano consistit, pro sacris missarum solemnibus peragendis presbyteri indigere probatur officio, atque de sua sibi congregatione in hoc ordine postulant consecrandum ; fraternitatem vestram præsentibus scriptis adhortamur ut quem sibi de congregatione sua unanimes duxerint eligendum, in prædicto monasterio, sine mora vel excusatione aliqua, presbyterum debeat ordinare. » Idem patet ex Vita S. Germani abbatis Grandivallensis, num. 7 (Sæc. ii Ben.), quem « cum cerneret B. Waldebertus virum esse industrium, eum presbyterum fieri jussit; omnisque chorus fratrum in ejus veneratione clamaverunt, dicentes Germanum dignum esse presbyterio. » Item ex Vita S. Sivardi, abbatis Anisolensis (Sæc. iii Ben.), qui « factus est non solum monachus, sed et per electionem fratrum sacerdos. » Et ex Vita V. Benedicti abbatis Clusani, auctore Guillelmo ejus discipulo (Sæc. vi Ben.), qui « fratribus annuentibus et abbate jubente ad sacerdotium » promotus est : unde et Boherius in primo commentario : « Quanquam abbas scire præsumatur conscientias monachorum, et ei competat jussio in hujusmodi ordinum receptione , consulo tamen quod seniorum utatur consilio; multa enim oculos latent prælati. » Et in secundo : « Hanc autem electionem puto debere fieri ad testimonia fratrum : nam et antiquitus presbyter monasterii Pater monasterii dicebatur, ut hæc electio inter præcipua numeretur. » Vide Vitam S. Hugonis Æduensis monachi, num. 6, sæc. v, et Vitam S. Gerardi abbatis Broniensis, num. 9, sæc. etiam v.
col.866 Porro ex hoc loco constat , nec S. Benedicti mentem fuisse, nec consuetudinem , ut omnes passim in monasteriis, quemadmodum jam usus invaluit, sacerdotio initiarentur. Si enim omnes promiscue ad sacros ordines fuissent admissi, non necessaria visa esset electio. Et certe in pluribus monasteriis aut nulli, aut pauci olim erant sacerdotes. S. Pachomius non patiebatur quemquam ex suis ad clericalem gradum ascendere, ut testatur ejus Vitæ scriptor, cap. 24 (Apud Rosweid.). In pluribus aliis monasteriis nonnisi missi ab episcopo presbyteri sacra mysteria celebrabant. In aliis quibusdam pro magno reputabatur unum aut alterum in monasterio esse sacerdotem : hinc S. Epiphanius ad Joannem Hierosolymitanum se excusans quod Paulinianum S. Hieronymi fratrem in monasterio Bethleemitano sacerdotem ordinasset (Inter epist. S. Hieron. epist. 60) : « Cum vidissem, inquit, quia multitudo sanctorum fratrum in monasterio consisteret, et sancti presbyteri Hieronymus et Vincentius propter verecundiam et humilitatem nollent debita nomini suo exercere sacrificia, et laborare in hac parte ministerii quæ Christianorum præcipua salus est : invenire autem et comprehendere servum Dei non posses, qui te, eo quod grave onus sacerdotii nollet suscipere, sæpe fugiebat; sed nec alius quis episcoporum facile eum reperiret, etc. » In monte Nitriæ erant quidem octo presbyteri pro omnibus ibi constructis monasteriis ; sed tamen ita ut quandiu primus illis ecclesiæ presbyter vixisset, nullus alius offerret, nec judicaret , nec haberet sermonem. Neque id ante S. Benedicti tempora tantum, sed etiam multo post ejus mortem, ut patet ex S. Gregorii papæ epistolis, in quibus discimus defuisse aliquando in monasteriis sacerdotes : id quod nec miramur, cum etiam in ipsis parœchiis aliquando defuisse constet ex l. i, epist. 45 et 51; l. v, epist. 2; l. vii, epist. 77, secundæ indictionis. Denique S. Aurelianus in Regula sua decernit (Cap. 46), ut « nullus honorem presbyterii aut diaconatus accipiat, præter abbatem, si voluerit ordinari presbyterum, et unum diaconem et subdiaconem, quos ipse voluerit, et quando voluerit ordinandi habeat potestatem. »
col.867 Postea vero sensim et sine sensu ita accrevit in cœnobiis sacerdotum numerus, ut ineunte sæculo ix jam plures sacris essent initiati. In Centulensi monasterio sub S. Angilberto abbate, qui anno 814 vivere desiit, ex trecentis monachis triginta duo , ut minimum, erant presbyteri, sicuti constat ex ejusdem scripto ab Hariulfo in Chronico Centulensi relato (Spicil. tom. IV), quo mandat « ut nulla dies prætereat absque sacrarum missarum decantatione : videlicet ut, si non plus, vel triginta a fratribus diversorum chororum per diversa altaria missæ quotidie agantur, exceptis illis duabus de conventu, quæ mane et meridie solemnissime celebrantur. » Non multo post sub Salomone abbate S. Galli : « Fuerunt simul in nostro monasterio presbyteri 42, diaconi 24, subdiaconi 15, pueri 20, » inquit Ekkehardus Junior in libro de Casibus S. Galli, cap. 1 (Spicil. tom. IV). In litteris monachorum S. Remigii Remensis, quibus circa annum 838 societatem ineunt cum Dionysianis, exstat fratrum monasterii S. Dionysii in Francia catalogus in quo ex monachis centum viginti tribus recensetur unus episcopus , presbyteri triginta tres, diaconi septemdecim , subdiaconi viginti quatuor , acolyti septem. Ex triginta monachis monasterii Croylandensis quos anno 870 Normannorum rabiem fugisse scribit Ingulfus (Hist. Croyl.), decem erant sacerdotes. In Chronico Piscariensi anno 1047 electioni abbatis Dominici ex triginta duobus undeviginti sacerdotes , unus diaconus, reliqui monachi subscribunt (Spicil. tom. V). Denique in subscriptionibus venditionis cujusdam terræ a monachis Laudunensibus S. Joannis monasterio S. Theoderici factæ anno 1184 (Histor. ms. S. Theod.) ex quatuordecim monachis octo presbyteri , tres diaconi et tres subdiaconi recitantur. Tandem Clemens V in concilio Viennensi ad ampliationem cultus divini statuit « quod monachi quilibet ad monitionem sui abbatis se faciant ad omnes ordines sacros, excusatione cessante legitima, promoveri. »
col.867 Qui dignus sit sacerdotio fungi.] Hanc dignitatem seu sacerdotii meritum in tribus potissimum constituit Alexander III in concilio Lateranensi, cap. 3, ubi sic loquitur : « In cunctis sacris ordinibus et ecclesiasticis ministeriis ætatis maturitas, gravitas morum, et litterarum scientia inquirenda est. » Id quod summo studio observari rogabant monachi Fuldenses in libello supplici ad Carolum Magnum, postulantes (Num. 2) ut « illi ad sacrum ordinem eligantur qui eruditi sunt verbo et sancta conversatione probati, et nec fures, nec scelerati, et qui sacerdotii juris penitus sunt ignari. » Ad ætatem vero quod spectat, exstat Petri Venerabilis statutum (Statut. 43), « ut nullus nostrorum ad sacerdotium promoveatur , usque ad triginta vel saltem viginti quinque annos. »
col.868 Optabit fortean aliquis antiquum rescire ordinem quo majores nostri suos ad sacerdotii gradum promoverent. Rem ex antiquissimo Regulæ commentatore discere est operæ pretium. Ut ergo abbas aliquis unum ex suis sacerdotali honore volebat insignire, eum cui frater ille peccata confiteri soleret conveniens, suam ei de promovendo illo monacho ad sacerdotium voluntatem aperiebat, consiliumque ejus rogabat : poterat enim latens aliquod in illo existere impedimentum abbati ipsi ignotum. Cumque ab eo abbas responsum accepisset, aliquam prætendebat occasionem qua solus ordinandus in capitulum non veniret : « Et tunc, inquit Hildemarus, debet abbas pro illo fratre dicere sermonem ad fratres : Ego volo cum Dei adjutorio facere talem fratrem presbyterum; unde rogo dilectionem vestram ut tam pro amore Dei, et salvatione nostra, et animæ suæ, qui sapit aliquid de isto fratre, per auctoritatem nostram dicat. Et hoc quidem jam de illo fratre nuntiatum est; sed nolo dicere et manifestare, sed per vos scire : nam in processu temporis majori conjuratione vos constringam, si hoc non manifestaveritis. Hoc dicto, debet dare inducias per octo dies. Deinde debet venire in capitulum , si aliquis non dixerit, et indicaverit de illo fratre, et conjurare omnes isto modo : Adjuro et conjuro per communionem corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi, et per sanctum baptismum, et remunerationem cœlestis gaudii, et professionem nostram, quam professi sumus, ut quicunque cognovit illum in tali peccato detentum, quod illum prohibet accedere ad oblationem sacrificii, nuntiet mihi atque manifestet, quatenus ego prævaricator hujus præcepti non existam. Deinde si aliquis cognoverit, veniat et nuntiet. Si autem non venerit , tunc debet specialiter vocare unumquemque, et illum interrogare de motu, de incessu illius. Deinde si non poterit cognoscere indignum, tunc offerre debet ad ordinandum. » Hanc disciplinam aliqua ex parte imitantur Fulienses monachi, in quorum Constitutionibus hæc lego (Cap. 62) : « Quoties quis erit in aliquo monasterio ordinandus, denuntietur id palam in monasterii cujus est capitulo; ut si quis labem aut vitium ejus aliquod sciat propter quod ordinari debere non videatur, indicet non publice quidem, sed privatim superiori, aut uni alicui seniorum. » Et hæc ex parte abbatis ordinandum eligentis : quid vero ex parte ipsius ordinandi? Saluberrimum omnino sequatur S. Joannis abbatis consilium (Lib. ii de Vit. Patr., c. 1) : « Sic ergo, filioli mei, neque fugiendum omnimodis dicimus clericatum vel sacerdotium, neque rursus omnimodis expetendum : Dei autem judicio relinquendum est quem velit, et si velit, assumere sibi ad ministerium vel ad sacerdotium. » Ea fuisse videtur Fromundi Tegernsensis monachi animi dispositio, quam Piringero abbati suo scribens aperit his verbis (Analect. tom. IV) : « Hunc gradum nec multum renuo, nec multum desidero; sed vobis cæterisque senioribus in hoc obedio. »
col.868 Caveat ergo imprimis ne sacerdotii honorem ambiens abbatem proprio motu conveniat, ab eo sacrum ordinem extorqueat, aut etiam eo invito ad tantum gradum ascendat : nam « Clericatum aut præsidentiam fratrum desiderare religioso haudquaquam competit : est enim morbus diabolicus, et vitium ambitionis, judicium habens extremæ diaboli malitiæ, » ut cum S. Basilio loquar (Const. mon., cap. 10) : unde et illud cujusdam imperatoris : Profecto indignus est sacerdotio nisi fuerit ordinatus invitus; et Lucius papa III ad archiepiscopum Turonensem rescribens : « Honestius et tutius est subjectis, debitam præpositis obedientiam impendendo, in inferiori ministerio deservire, quam cum præpositorum scandalo graduum appetere dignitatem ; nec est in hac parte subjectorum desiderium confovendum. » Quapropter recte omnino Cistercienses olim decreverunt, ut « qui abbates suos per se vel per alios inquietant, ut promoveantur ad ordines; a die qua hoc fecerint, usque ad biennium, non ordinentur, nisi promoti fuerint in abbates. »
col.869 Cæterum cum S. Benedictus presbyterum et diaconum simul prius nominaverit, moverit fortassis aliquem, quod solius postea sacerdotii meminerit, dicens, de suis eligat qui dignus sit sacerdotio fungi. Sed cum Menardo « notandum est sacerdotii nomen aliquando diaconis attribui. Nam diaconatus est quidam ordo sacerdotii, qui tertius appellatur, et presbyteratus secundus, ut patet ex Optato Milevitano, l. i cont. Parmenianum : Quid (commemorem) diacones in tertio, quid presbyteros in secundo sacerdotio constitutos ? ac proinde recte dici potest diaconus dignus sacerdotio fungi, quia sacerdotium non modo de episcopatu et presbyteratu, sed etiam de diaconatu dicitur. » Addi etiam cum Bernardo Cassinensi potest, istud sacerdotio fungi referri ad omnes sacros ordines, quorum sacerdotium, tanquam dignus nominaverit.
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 62.1
p. 485 De sacerdotibus monasterii. — Si quis Abbas sibi presbyterum, vel diaconum ordinare petierit, de suis eligat qui dignus sit sacerdotio fungi.
p. 485 Lorsque l’Abbé aura besoin d’un prêtre ou d’un diacre pour le service de son monastère (sibi), et que le procédé de recrutement prévu au chapitre LX n’aura pas d’application ou demeurera insuffisant, il choisira parmi les siens quelqu’un qui soit digne de remplir les fonctions sacrées (sacerdotium est pris ici au sens large, comme plus haut les mots de ordine sacerdotum) ; et il demandera son ordination, il le présentera à l’ordination. Bien des conclusions intéressantes se dégagent de ces quelques mots.
p. 485 Celle-ci d’abord, qu’au temps de N. B. Père, c’est l’Abbé qui choisit et présente, et non pas l’évêque du lieu. Et l’indication est à recueillir pour l’histoire de l’exemption monastique. Lorsqu’il s’agissait d’ordonner un moine pour le ministère extérieur et le service du diocèse, l’évêque le désignait à son gré ; aussi bien, des conciles, comme celui d’Agde en 506 (3), lui rappellent-ils qu’il doit solliciter le consentement de l’Abbé. Ce n’est pas non plus la communauté ou les anciens qui choisissent, comme à Scété, encore qu’ils soient probablement consultés (1). Ce n’est pas davantage au moine de solliciter ou de désirer d’une façon présomptueuse l’honneur et le fardeau du sacerdoce. Il faut lire à ce sujet, dans les Institutions de Cassien, les chapitres xiv et xv du livre XI. Il sied moins encore au religieux de fuir les Ordres sacrés et de s’y soustraire par de vilains procédés, par exemple en se coupant l’oreille, comme les trois fervents religieux dont parle le Paradisus Patrum (2) ! Cette humilité, observait Cassien, pourrait bien n’être qu’une des variétés de la superbe (3). Chacun devra s’en remettre à Dieu et à son Abbé (4). Saint Athanase s’efforça même de convaincre le moine Draconce, son ami, que l’épiscopat ne constitue pas fatalement l’état de perdition pour un religieux (5). Au reste, N. B. Père a tenu à rappeler tout aussitôt au moine ordonné quelle doit être son attitude dans la communauté.
(3) Can. xxvii. Mansi, t. VIII, col. 329.
(1) Verba Seniorum : Vitae Patrum, III, 22. Rosweyde, p. 499-500. — Cf. Martène, Comment. in h. l., p. 815.
(2) P. G., LXV, 456.
(3) Conlat. IV, xx.
(4) L’idéal est de faire sienne la maxime de Jean de Lycopolis : Neque fugiendum omnimodis dicimus clericatum vel sacerdotium, neque rursus omnimodis expetendum, sed danda opera est, ut vitia quidem a nobis depellantur, et virtutes animae conquirantur. Dei autem judicio relinquendum est, quem velit, et si velit assumere sibi ad ministerium vel ad sacerdotium (Rufin., Hist. monach., c. i. Rosweyde, p. 452-453).
(5) P. G., XXV, 531-534.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 62.2
col.869 Ordinatus autem caveat elationem aut superbiam.] Quoniam, ut ait S. Bernardus, « in alto posito non altum sapere, difficile est, et omnino inusitatum ; » et, ut loquitur S. Gregorius (Epist. 42), « plerumque rector eo ipso quo cæteris præeminet, elatione cogitationis intumescit. » Et item (Past. part. ii, cap. 6) : « Humana mens plerumque extollitur, etiam cum nulla potestate fulcitur ; quanto magis in altum se erigit cum se etiam potestas adjungit! » Sapienter proinde sanctus legislator ordinatum ab electione et superbia deterret, dicens : Ordinatus autem caveat elationem aut superbiam ; quæ duo, licet idem prorsus significare videantur, « in eo tamen differunt, inquit Bernardus Cassinensis, quod elatio pertineat ad interiorem hominem, superbia vero ad illa signa per quæ perpenditur et cognoscitur superbire de gradu. » Utramque autem summo studio cavere debet ordinatus, quia quanto prælatus est a iis, tanto debet esse humilior : ut dignitatis altitudo mensura sit humilitatis. Recte enim Basilius Magnus (Sermon. de Abdic. rerum) : « Non te gradus cleri extollat, sed potius humiliet : progressus enim animæ progressum humilitatis facere debet; econtra in postremis relinqui, et inhonoratum esse, ab elatione gignitur. Quanto magis ad sacros gradus te accedere contigerit, tanto magis humilia teipsum. » Hæc erat ipsissima mens S. Romani abbatis Jurensis, qui, ut scribit auctor antiquissimus in ejus Vita, n. 6 (Bolland., Februar. 28), ordinatus sacerdos « professionis pristinæ memor, auctoritatem clericalis officii monachali humilitate calcabat; ita ut cum solemnitas advenisset, vix a fratribus sacrificii causa cogeretur stare superior; reliquis vero diebus monachum monachis exhibens, nihil in se eminentiæ sacerdotalis præstabat. » S. quoque Joannes Damascenus, teste Joanne Hierosolymitano, ex monacho presbyter factus, et lauram S. Sabæ ingressus (Sur., Maii 6), « illud, quod duplici honore presbyteri digni sunt haudquaquam in mentem suam injecit; sed velut hoc dictum commutans, illud secum volvebat, presbyteris duplici humilitati studendum esse, presbyteros religiosæ vitæ exercitationem duplo quam prius majorem sibi vindicare. »
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 62.2-62.4
p. 486 Ordinatus autem caveat elationem aut superbiam; nec quidquam praesumat, nisi quod ei ab Abbate praecipitur, sciens se multo magis disciplinae regulari subditum. Nec occasione sacerdotii obliviscatur regulae obedientiam et disciplinam, sed magis ac magis in Domino proficiat.
p. 486 La situation spéciale du prêtre, dans les monastères anciens, créait, pour quelques-uns, des périls que saint Benoît énumère. Un danger de vanité et même de superbe ; un danger de paresse ou de désobéissance aux dispositions de la Règle et de l’Abbé, le prêtre s’imaginant qu’il a droit à des exceptions, qu’il peut en prendre à son aise avec tel ou tel usage monastique ; un danger d’insubordination, parce qu’il cherchera à se mettre en avant dans des circonstances données et prétendra à certaines initiatives : nec quidquam praesumat... Profiter du sacerdoce pour satisfaire les petits calculs de son égoïsme ! C’est vraiment ne rien comprendre à l’économie surnaturelle. Noblesse oblige : et précisément parce qu’il est prêtre, il est moine davantage ; beaucoup plus que les autres, il doit se considérer comme soumis à la discipline régulière (1). La loi spéciale de sa vie est une ascension, un progrès continu vers cet exemple d’obéissance et d’humilité qu’il reçoit du Seigneur à l’autel : Sed magis ac magis in Domino proficiat (2).
(1) Y compris, notent avec quelque insistance Paul Diacre et Hildemar, y compris les coups de verge, s’il les mérite. La vraie leçon est probablement subdendum.
(2) A la fin du Sermo asceticus de renuntiatione saeculi, inséré dans les œuvres de S. Basile, on lit ces paroles qui concordent avec celles de N. B. Père : Ne efferat te cleri gradus sed potius humiliet. Nam animae profectus humilitatis profectus est... Quanto ad majores sacerdotii gradus appropinquare te contigerit, tantum humilia te ipse (P. G., XXXI, 647).
nec quicquam præsumat, nisi quod ei ab Abbate præcipitur, sciens se multo magis disciplinæ regulari subditum.
Er dränge sich in keine Angelegenheit ein, die ihm nicht vom Abt übertragen ist, und wisse, daß er weit strenger an die klösterliche Zucht gebunden ist.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 62.3
col.870 Sciens se multo magis disciplinæ regulari subditum, etc.] Quem in locum Hildemarus : « In hoc loco in quo dicit, sciens se multo magis disciplinæ regulari subditum, intelligunt alii ut debeat duci per septem gradus, id est ut etiam flagelletur. Et hoc comprobatur per hoc quod inferius dicit, nec occasione sacerdotii obliviscatur regulæ obedientiam et disciplinam : obedientia ad operis exercitium ; disciplina vero ad septem gradus. » Similiter Bernardus Cassinensis : « Hæc clausula exercitium respicit operis; disciplina vero ad deductionem per gradus septem referri potest. » Boherius addit : « Vel dic disciplinam, id est regulæ rigorem , vel id est coercitionem ac correctionem. »
Nec occasione Sacerdotii obliviscatur Regulæ obedientiam et disciplinam, sed magis ac magis in Domino proficiat.
Auch werde ihm die priesterliche Würde nie Anlaß, die Regeltreue und die Klosterordnung aus dem Auge zu lassen, vielmehr soll er Gott immer näher und näher kommen.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 62.4
col.870 Sed magis ac magis in Deum proficiat.] Tanto enim perfectiorem esse oportet sacerdotem monachum, quanto perfectius sacerdos ad altare non tam imitari tenetur, quam referat Christum, et Christum quidem ad mortem usque obedientem, agniculum , factum pro nobis omnibus holocaustum et sacrificium, » inquit Gerardus Belga monachus.
Locum vero illum semper attendat quo ingressus est in Monasterio,
Er nehme stets den Platz ein, an dem er bei seinem Eintritt ins Kloster stand,
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 62.5-62.6
col.870 Locum vero illum semper attendat quo ingressus est, monasterium , præter officium altaris.] « Hoc est præter quando officium altaris agit, » inquit Hildemarus. Et Smaragdus : « Humilitatem semper intendens, locum suum in omnibus regulariter observans custodiat; et sic accedat ad pacem, ad communionem, ad psalmum imponendum, in choro standum, et in omnibus omnino locis, præter officium altaris, id est quando altario ministrat : altario enim assistens, primus stat , sacrificat, et primus pro omnibus orat, etiamsi ultimus inveniatur in ordine : et ideo nec locus ibi constituendus est, nec ordo tenendus. » Et Bernardus Cassinensis : Perinde est « ac si diceret : Non sedebit sacerdos superior seniore suo acolyto, præterquam quando exercet officium altaris : quia tunc, quando indutus est sacris, sedet post abbatem, vel præpositum, vel decanum super omnes alios; et quando celebrat, est super omnes, et pro omnibus sacrificium reddit Deo. » Et certe in catalogo monachorum S. Dionysii in Francia supra citato (Spicil. tom. IV) sacerdotes et alii sacris ordinibus initiati, imo ipse etiam episcopus cum aliis inserti monachis inscribuntur.
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 62.5-62.11
p. 487 Locum vero illum semper attendat, quo ingressus est monasterium, praeter officium altaris, et si forte electio congregationis et voluntas Abbatis pro vitae merito eum promovere voluerit : qui tamen regulam a decanis vel praepositis constitutam sibi servandam sciat; quod si aliter praesumpserit, non ut sacerdos, sed ut rebellis judicetur. Et saepe admonitus si non correxerit, etiam episcopus adhibeatur in testimonium. Quod si nec sic emendaverit, clarescentibus culpis, projiciatur de monasterio; si tamen talis fuerit ejus contumacia, ut subdi aut obedire regulae nolit.
p. 487 Nous avons déjà rencontré cette recommandation adressée à tous, et spécialement aux prêtres, de se tenir toujours à leur rang de profession et d’ancienneté : il n’y a d’exception que pour le prêtre ou le clerc qui exercent les fonctions sacrées et aussi pour ceux que le mérite de leur vie aura fait bénéficier d’un rang de faveur. Nous avons vu encore que cette préséance était pratiquement la condition commune des bons prêtres, au moins dans les offices liturgiques, dès que l’Abbé l’avait accordée, soit de son propre mouvement, soit, ajoute ici saint Benoît, sur la présentation de la communauté, comme il arrivait parfois pour le Prieur (chap. LXV). Des commentateurs estiment, à tort, selon nous, qu’il ne peut être question que d’un choix pour la charge de doyen ou de Prieur : auquel cas, aurait déclaré N. B. Père, le prêtre ne sera pas dispensé de se conformer aux dispositions établies « pour » les doyens et le Prieur. Les manuscrits les plus autorisés n’ont pas, il est vrai, la particule a avant decanis, ce qui invite à lire : pour les doyens. Mais avec cette leçon même on peut lire : « par » les doyens. Et c’est bien le sens le plus naturel : le prêtre, encore que placé avant certains doyens ou avant le Prieur (1), acceptera et accomplira fidèlement les ordres de tous ses supérieurs monastiques.
(1) Il y a, dans quelques manuscrits, le singulier praeposito. — Promovere a le même sens que le praetulerit du chapitre suivant.
p. 488 Malgré tous ces avertissements de la Règle, si le prêtre se laisse entraîner à l’indocilité, il faudra se résigner à procéder contre lui. Non ut sacerdos, sed ut rebellis judicetur. Il y a deux hommes en lui : on cessera désormais d’honorer par des privilèges un sacerdoce qu’il semble avoir voulu faire oublier par sa conduite indigne, et on ne le considérera plus que comme un moine révolté. C’est comme tel qu’on le traitera. Des commentateurs donnent à judicetur sa signification formelle de jugement, de procédure, de condamnation, ce qui ne modifie guère le sens général de la formule. Quelque traduction que l’on adopte, et surtout si l’on préfère la seconde : « Qu’il ne soit pas jugé comme prêtre mais comme rebelle », on peut reconnaître en cette distinction logique introduite par N. B. Père dans la personne du coupable, la trace de son esprit de foi et de son respect pour le caractère sacerdotal : le sacerdoce est mis hors de cause, il n’est pas question de l’humilier ; la procédure ne veut que réprimer la révolte. Le prêtre indiscipliné est d’ailleurs traité avec des égards et des ménagements. On multipliera les représentations et les exhortations affectueuses ; on patientera. Saint Benoît n’ajoute pas qu’on emploiera, s’il le faut, les châtiments corporels et l’excommunication, qui sont les degrés de la discipline régulière et auxquels n’échappait point le Prieur lui-même lorsqu’il était incorrigible. Hildemar nous avertit que, de son temps, dans les monastères de France, les prêtres désobéissants étaient fustigés comme de simples moines, mais qu’en Italie on les déférait à l’évêque, qui les jugeait et les dégradait, s’il y avait lieu : après quoi l’Abbé pouvait les châtier.
p. 488 Ce recours à l’évêque, N. B. Père le suggère comme moyen extrême : etiam episcopus, dit-il. Il serait malaisé de prouver à l’aide de ce seul etiam que le recours à l’autorité épiscopale n’était pas obligatoire; encore faut-il noter que l’évêque est appelé seulement in testimonium : il est informé, il est pris à témoin de la conduite scandaleuse du prêtre. Saint Benoît ne nous dit pas en quoi consiste l’intervention personnelle de l’évêque près du coupable : sans doute dans une admonition plus autorisée, peut-être même dans un jugement et une sentence. Il ne semble pas cependant, d’après le texte de la Règle, que ce fût lui qui prononçât définitivement l’expulsion. Tout ceci fait allusion à la situation juridique des monastères vis-à-vis des évêques. Avec ce qui en est dit brièvement au chapitre LXIV, c’est la seule circonstance où N. B. Père invoque le pouvoir épiscopal. Choisi librement par les moines, « ordonné » souvent par l’évêque et ayant, par son intermédiaire, reçu de Dieu et de l’Église juridiction plénière sur sa famille, l’Abbé exerçait cette juridiction selon sa conscience et à son gré. Quand l’Abbé veut excommunier ou chasser un de ses moines ou même les officiers de sa maison, nous ne voyons nulle part que la Règle lui prescrive de faire intervenir l’évêque.
p. 489 Il y a, dès le quatrième siècle, dans certains documents ecclésiastiques, des indices de ce qui s’appellera plus tard l’exemption monastique. Rappelons seulement que le concile de Chalcédoine (451), tout en soumettant à l’évêque diocésain les religieux et spécialement ceux qu’il avait ordonnés, voulait en même temps que les moines restassent tranquilles chez eux, — ce qui est le principal motif et le bénéfice le plus réel de l’exemption (1). Par la suite, et même dans les monastères où l’évêque n’intervenait que pour y exercer certaines fonctions pontificales, un lien canonique demeurait entre lui et les moines qu’il avait ordonnés : ceux-ci dépendaient de lui d’une certaine manière, sans doute pour l’administration des sacrements. Le IIIe concile d’Arles (entre 455 et 460), qui le rappelait, reconnaissait en même temps que l’Abbé de Lérins, Fauste (futur évêque de Riez), avait le droit d’être unique maître chez lui et que l’évêque de Fréjus ne pouvait s’immiscer dans le gouvernement de « toute la multitude des laïcs du monastère (2) ». En Afrique, l’exemption se fortifia beaucoup grâce au décret du concile de Carthage de 525 : Erunt igitur omnia omnino monasteria sicut semper fuerunt, a conditione clericorum modis omnibus libera, sibi tantum et Deo placentia (3). Le même concile et celui de 534 (ou 536) consacrèrent les libertés des moines ; mais le concile de 534 réserva à l’évêque du lieu le privilège des ordinations monastiques (4). Nous ne dirons rien des lettres de saint Grégoire le Grand, qui contiennent pourtant bien des détails intéressants sur l’exemption monastique en Italie, peu après saint Benoît.
(1) Monachos vero per unamquamque civitatem aut regionem subjectos esse episcopo et quietem diligere, et intentos esse tantummodo jejunio et orationi, in locis in quibus renunciaverunt saeculo, permanentes : nec ecclesiasticis vero, nec saecularibus negotiis communicent, vel in aliquo sint molesti, propria monasteria deserentes, nisi forte his praecipiatur propter opus necessarium ab episcopo civitatis (Can. iv. Mansi, t. VII, col. 374 ; cf. aussi les canons vi et viii). C’est ce même concile qui admet (can. vi) qu’un prêtre ou un diacre soient ordonnés titulo monasterii, origine du titulus mensae communis; le titulus paupertatis n’est venu qu’avec les Ordres mendiants.
(2) Mansi, t. VII, col. 908. — Cf. Mabillon, Annales O. S. B., l. I, xxxix. T. I, p. 15-17.
(3) Mansi, t. VIII, col. 656.
(4) Oportet enim in nullo monasterio quemlibet episcopum cathedram collocare; aut qui forte habuerint, habere : nec aliquam ordinationem, quamvis levissimam facere, nisi clericorum, si voluerint habere; esse enim debent monachi in abbatum suorum potestate... Inter sacrificia vero ordinatos suos tantummodo idem episcopus plebium ubi monasteria sunt, recitet : hoc enim convenit paci (Mansi, t. VIII, col. 841-842. — Mabillon lit : ... ordinatores suos... episcopos plebium... recitent. Annales O. S. B., l. II, xvii-xviii. T. I, p. 40). — Sur l’exemption : Cf. Calmet, Comment. sur la Règle, t. I, Préf., xxii sq. — D. Chamard, De l’immunité ecclésiastique et monastique (Rev. des quest. histor., 1877, t. XXII, p. 428-464). — D. Besse, le Monachisme africain, chap. xii ; les Moines de l’Ancienne France, passim, spécialement l. IV, chap. xvii. — Cam. Daux, la Protection apostolique au moyen âge (Rev. des quest. histor., 1902, t. LXXII, p. 5-60). — Jules Vendenne, l’Exemption de visite monastique. — G. Letonnelier, l’Abbaye de Cluny et le privilège de l’exemption (dans : Millénaire de Cluny, t. I, p. 247-263). — Aug. Hüfner, Das Rechtsinstitut der klösterlichen Exemtion in der abendländischen Kirche (Archiv für kath. Kirchenrecht, 1906, 1907). — Dom Guéranger, Abbé de Solesmes, par un Moine bénédictin de la Congrégation de France, chap. vii. T. I, p. 216-217.
p. 490 Nous comprenons mieux maintenant pourquoi N. B. Père, s’inspirant sans doute d’une discipline apparentée à celle que nous venons d’indiquer, fait intervenir « même l’évêque », auprès du prêtre rebelle, sans toutefois lui remettre le soin d’expulser le moine, s’il y a lieu. Les deux pouvoirs, épiscopal et abbatial, doivent se concerter. Donc, si les fautes deviennent criantes et scandaleuses, si le prêtre persiste à refuser son obéissance et sa soumission à la Règle, il faudra le chasser. N. B. Père laisse entendre, dans cette dernière phrase, qu’une mesure aussi radicale ne devra être adoptée que si vraiment tous les autres procédés sont inefficaces.
præter officium altaris; et si forte electio congregationis et voluntas Abbatis pro vitæ merito eum promovere voluerit.
außer beim Dienst am Altare, oder wenn die Wahl der Gemeinde und der Wille des Abtes ihn seiner Verdienste wegen an einen höheren Platz stellen will.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 62.6
col.870 Et si forte.] « Expone nisi forte, » inquit Richardus de S. Angelo.
col.870 Electio congregationis.] Boherio hic in secundo comm. electio est « votum, vel postulatio, aut approbatio. » At ex Bernardo Cassinensi electio hic pro sola approbatione sumitur.
col.870 Et voluntas abbatis.] Voluntatem Bernardus Cassinensis mandatum interpretatur ; Boherius mandatum, vel licentiam.
col.870 Promovere voluerit.] Altiori gradu, aut officio donando.
Qui tamen regulam a decanis, vel præpositis constitutam sibi servandam sciat.
Doch wisse er, daß er dann die für die Dekane und Prioren aufgestellte Satzung beobachten muß.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 62.7
col.870 Qui tamen regulam a decanis vel præpositis constitutam sibi servandam sciat.] Id est « quod a decanis et præpositis sibi imperatum fuerit custodiat, » inquit Hildemarus. Regula enim pro præcepto hoc loco sumitur, quemadmodum docet Bernardus Cassinensis : nam nec decani, nec præpositi regulam edere possunt, ut scribit Boherius : quamvis Richardus de S. Angelo ex hoc textu inferat, « quod decani, sive præpositi possunt aliquid ordinare, sive statuere in monasterio, » citatque argum. extra de constitut. Cum accessissent.
Quod si aliter præsumpserit, non ut sacerdos, sed ut rebellis judicetur;
Handelt er dieser zuwider, so sehe man in ihm nicht mehr den Priester, sondern einen Empörer.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 62.8
col.870 Quod si aliter præsumpserit, non sacerdos, sed rebellio judicetur.] Quod duobus modis intelligi potest : vel ut æstimetur rebellis, vel ut puniatur tanquam rebellis. Duplicem hunc sensum aperit Hildemarus sic scribens : « Istud. judicetur duobus modis intelligitur, id est pro condemnetur uno modo, et altero modo pro æstimetur. Et ideo varie intelligunt sapientes illum locum : sed illi qui intelligunt pro æstimetur, ut sacerdos non flagelletur aut excommunicetur, sed credatur, pro reverentia canonica, hoc intelligunt; et pro hoc quod S. Benedictus dicit : Et sæpe admonitus si non se correxerit, adhibeatur episcopus in testimonium. Si vero depositus fuerit, tunc postea potest flagellari aut excommunicari..... Tamen in monasteriis Francorum ita flagellatur presbyter veluti alius monachus. » Ipse vero infra suam sententiam ita exponit : « Sanior est sensus, ut sicut diximus de monachis, si talis est persona cui non competat flagellum , nullo modo debet illi adhiberi; si talis est quem adjuvet flagellum, et non noceat, adhibeatur flagellum. » Ita quoque sentit Bernardus Cassinensis : « Licet nonnulli aliter hoc assumant, mihi tamen sic videtur intelligendum, quod ex quo est inobediens et contumax, non jam debet judicari sacerdos, id est non debet sibi deferri sicut sacerdoti, sed judicari rebellio, id est sicut contumax et rebellis. » Similiter Richardus de S. Angelo : « Melius dicas, scilicet, quod potest et debet judicari, seu puniri tanquam contradictor. » Priorem nihilominus sententiam sequitur Menardus noster : « Ob dignitatem et reverentiam sacerdotii... neque illos flagellis aut excommunicationi subjicit; sed statuit ut judicentur ut rebelles; deinde si non emendaverint sæpius admoneantur; si nec sic correxerint, episcopus adhibeatur in testimonium : tandem clarescentibus culpis, id est patentibus et manifestis, ita ut propter dignitatem presbyteratus sint aliis scandalo, projiciantur. »
et sæpe admonitus si non correxerit, etiam Episcopus adhibeatur in testimonium.
Wenn er sich trotz öfterer Mahnung nicht bessert, nehme man auch den Bischof zum Zeugen.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 62.9
col.871 Et sæpe admonitus.] « Ac si diceret, inquit Hildemarus, non per gradus ducatur, sed admoneatur. » Illud autem sæpe Boherius in secundo comment. exponit tertio, ut supra de decanis, vel quater, ut infra de præposito monasterii.
col.871 Etiam episcopus adhibeatur in testimonium.] Hunc locum varie varii exponunt. Hildemarus mentem suam ita explicat : « Notandum est quia pro illis sacerdotibus qui sacerdotes veniunt in monasterium, non dicit regula adhiberi episcopum in testimonium, sed solummodo pro illis sacerdotibus qui in monasterio consecrantur. Ideo non pro illis qui sacerdotes veniunt in monasterium, eo quod illi in alio titulo fuerunt consecrati, non est opus episcopum adhiberi in testimonium. Illi autem sacerdotes, quia in illo titulo fuerunt consecrati, ideo necesse est ut adhibeatur episcopus in testimonium. » Bernardus Cassinensis, quod episcopus adhibeatur in testimonium, non necessitatis esse existimat, sed honestatis duntaxat : « Dictum hoc, inquit, in monasteriis non exemptis de diœcesano locum habere potest; quia ductus per septem gradus per diœcesanum habebit deponi secundum quosdam. Ego vero a littera non recedens, quando dicit adhibeatur in testimonium, puto quod solummodo exponenda est contumacia et inobedientia episcopo, ut sit quasi testis, ad justificandam correctionem et disciplinam. Et propterea hoc non credo esse necessarium, sed honestum : manifestum est enim per sequentia quod adhuc remanet in foro abbatis, judicandus ab eo; nam sequitur : Qui si nec sic emendaverit, clarescentibus culpis, etc. » Nicolaus de Fractura hæc intelligit « in monasteriis non exemptis, ubi ad episcopos in defectum abbatum non corrigentium subditorum excessus spectat correptio. » Similiter Boherius sentit hoc locum habere in monasterio non exempto ; ut deductus per septem gradus a diœcesano episcopo deponatur. Et certe olim monachi sacerdotes non minus episcopo quam abbati subjecti erant, ut probat Menardus, quod tamen improbasse videtur Glaber Radulfus in Vita S. Guillelmi, Luciacensis primum monasterii monachi, ac postea abbatis S. Benigni Divionensis, ubi hæc scribit : « Insoleverat etiam malæ arreptæ consuetudinis usus, ut nullus fratrum loci illius (Luciaci) levitici ordinis gradum prius susciperet, quam sese assertione jurandi promitteret servaturum fidelitatem episcopo.
Quod si nec sic emendaverit, clarescentibus culpis, projiciatur Monasterio;
Zeigt er dann noch keine Besserung und liegt seine Schuld offen zutage, so werde er aus dem Kloster verstoßen,
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 62.10
col.872 Quod si nec sic emendaverit, etc.] Ubi Hildemarus : « Quod vero dicit : quod si nec sic emendaverit, etc., manifestatur quia iste sacerdos per octo gradus duci debet, non per septem, sicut alius monachus vel sacerdos. Id est, primus gradus est secreta admonitio, secundus publica correptio, tertius gradus est excommunicatio simplex, quartus gradus est nimiis jejuniis, quintus gradus si dignus est flagellis, sextus gradus est oratio, septimus gradus episcopus, deinde expulsio. » Atque ex hoc loco non obscure colligitur monachos sacerdotes olim ex monasteriis inconsulto episcopo haud expulsos fuisse. Vide concil. Meldense can. 59.
si tamen talis fuerit ejus contumacia, ut subdi aut obedire Regulæ nolit.
allein nur dann, wenn er so widerspenstig ist, daß er sich der Regel nicht unterwerfen noch ihr gehorchen will.
Lateinischer Text: Ausgabe von Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus 1906, ohne die Bibelverweise in eckigen Klammern und die Anmerkungen des Herausgebers. Übliche Verszählung. · Übersetzung von P. Pius Bihlmeyer OSB († 1931), Bibliothek der Kirchenväter, 1914. Gemeinfreier Text in Frankreich (Art. L123-1 des französischen Gesetzbuchs über geistiges Eigentum). Abschrift und Durchsicht: Abbatia Sancti Petri de Curte. Fehler melden