Juan Casiano, Colaciones
Colación XVII. El abad José: de las promesas
Conlatio abbatis Ioseph secunda. De definiendo.COLLACION DIEZ Y SIETE, SEGVNDA DE EL ABAD IOSEF. DE LA DELIBERACION.
I. De uigiliis quas pertulimus.
Praecedente igitur conlatione finita pariterque nocturno intercedente silentio cum fuissemus a sancto abbate Ioseph ad sepositam cellulam causa quietis adducti et sermonibus eius igne quodam in nostris cordibus excitato totam noctem habuissemus insomnem, egressi cellam et centum fere ab ea passibus secedentes in loco remotiore consedimus. cum itaque secreti conloquii nobis familiariter etiam nocturnis tenebris oportunitas praeberetur, ilico ut resedimus abba Germanus grauiter ingemescens:
Cap. 1. De nuesta Vigilia.
Concluyda al anochecer la Collacion passada, nos llevò el Abad Iosef a vna Celda apartada, donde reposassemos. Con la devocion, que nos causò su platica, no podimos dormir en toda la noche, y antes de el dia nos levantamos, y nos assentamos cien passos lexos de la Celda, en vn lugar retirado, y combidandonos a hablar de secreto, la escuridad de la noche, al punto, que nos assentamos, començò a llorar el Abad Germano, y dixo.
II. De abbatis Germani anxietate super sponsionis nostrae recordatione.
Quid agimus? inquit, ingenti namque discrimine nos uidemus et perquam miserabili condicione constrictos, quos et ratio ipsa conuersatioque sanctorum quid salubrius sit ad profectum uitae spiritalis efficaciter docet et eligere id quod expedit data senioribus sponsio non admittit. etenim potuimus exemplis talium ac tantorum uirorum ad perfectiorem uitam propositumque formari, nisi nos instanter ad coenobium recurrere promissi pactio coartaret. quo si reuersi fuerimus, copia nobis ulterius huc remeandi nulla tribuetur. sin uero hic residentes desiderium nostrum maluerimus explere, quid agimus de sacramenti fide, quam senioribus nostris uelocissimum reditum pollicentes dedisse nos nouimus, ut uel cursim liceret nobis huius prouinciae sanctos ac monasteria circuire? cumque sic aestuantes quid super statu salutis nostrae definiendum esset nequaquam inuenire possemus, solo gemitu testabamur durissimae condicionis necessitatem, accusantes teneritudinem frontis nostrae et ingenitam nobis uerecundiam detestantes, cuius onere praegrauati etiam contra utilitatem ac propositum nostrum retinentium precibus alias non potuissemus obsistere nisi maturissimo reditu repromisso, illius scilicet nos pudoris uitio laborasse deflentes, de quo dicitur: est pudor adferens peccatum.
Cap. 2. Deseos del Abad Germano, de su aprovechamiento.
Que hazemos, viendonos puestos en vn gran peligro, y obligados, con vna condicion, y promesa desdichada? Por vna parte la dotrina, y conversacion de los Padres deste yermo, nos enseñan, con eficacia, qual es el mejor camino, para el aprovechamiento de la vida espiritual: por otra, la promesa que dimos a los Padres ancianos de nuestro Convento de Belen, nos impide elegir lo que mas conviene. Podiamos aprender a ser perfectos, con los exemplos de tales, y tan santos varones, como estos; sino nos obligara à bolver luego a la tierra Santa, la promesa que hizimos. Si vna vez vamos allà, no avra remedio de bolver: si quedandonos aqui, queremos satisfazer nuestro buen deseo, como cumplieremos con aquella promesa, que dimos a nuestros Maestros, ofreciendoles, que bolveriamos presto, pues solo veniamos a ver de passo, los Santos Religiosos de estos Monasterios? Dudosos, y no sabiendo que hazernos, con solos gemidos manifestavamos el estado miserable de nuestra condicion, condenando nuestro corrimiento, y la verguença, que nos causava el no guardar la palabra; que aviamos dado: porque, en confiança de ella, nos dieron nuestros hermanos licencia de venir acà, y la dimos contra nuestro dictamen, y conciencia; porque no podimos alcançar de otra manera, que nos dexassen venir, sino fue ofreciendoles de bolver a Belem, con brevedad. Viendonos en este estado, lamentavamos el hallarnos enredados, en vn labirinto, de que dize el Sabio: Ay vna verguença que es ocasion de pecar.
III. Quid mihi ad hoc uisum sit.
Tum ego: Conpendium, inquam, angoribus adferat nostris consilium, immo auctoritas senis, ad quem oportet ut nostras sollicitudines deferamus, et quidquid eius fuerit sententia definitum, uelut diuinum et caeleste responsum cunctis aestibus nostris terminum ponat. quod quidem nobis per os sancti huius a domino tribuendum et ob illius meritum et ob nostram fidem minime dubitemus. ipsius enim munere salubre consilium et creduli ab indignis et increduli a sanctis frequenter adepti sunt, domino id uel propter meritum respondentium uel propter fidem consulentium largiente. his itaque sermonibus a sancto abbate Germano ea alacritate susceptis, acsi eos non a me ipso, sed instinctu domini protulissem, aduentum senis atque instantem iam horam nocturnae synaxeos paululum praestolati, postquam eum solita salutatione suscepimus et legitimus orationum atque psalmorum inpletus est numerus, isdem rursus quibus ad quietem conpositi fueramus psiathiis ex more consedimus.
Cap. 3. Respuesta de Casiano, a estos deseos.
Entonces dixe yo: tengo por cierto, que ha de hallar remedio a nuestros males el consejo, y autoridad del Santo Abad Ioseph: y assi conviene le demos cuenta de nuestros cuydados, y nos sujetemos a su parecer, como a oraculo celestial, y divino, que ha de encaminar todas nuestras acciones, y dar solucion, en esta dificultad: y tengo por sinduda, que avemos de alcançar de Dios esto, ò por sus merecimientos, è intercession, ò por nuestra fe. Sabemos, que por este medio han tenido buen successo, los que tenian fe, por ministerio de personas indignas, è imperfectas, y los que no la tenian, por las oraciones de santas, y perfectas, disponiendolo assi el Señor, ò por los merecimientos de los que respondian, ò por la fe de los que preguntavan. Oya el el Abad Germano estas palabras, con tanto gusto, como sino las dixera yo de mio, sino por particular inspiracion de Dios. Detuvimonos en estas platicas poco aguardando que bolviesse el Abad Iosef, pues ya se acercava la noche; llegado, le dimos la bien venida, y acabamos de rezar las oraciones, y Psalmos que se acostumbran, y despues nos assentamos en las mismas esteras donde soliamos dormir.
IIII. Interrogatio abbatis Ioseph nostraque responsio, unde anxietas emersisset.
Tum uenerabilis Ioseph deiectiores nos animo contemplatus atque hoc nobis non sine causa coniciens accidisse illo nos patriarchae Ioseph sermone conpellat: quid utique uultus uestri tristes sunt hodie? cui nos: non sicut uinculati illi Pharaonis ministri somnium uidimus et qui interpretetur non est, sed insomnem, inquam, duximus noctem, et qui aestuum nostrorum moles subleuet non est, nisi eas dominus tua discretione submouerit. tum ille, qui patriarchae uirtutem et merito referret et nomine: nonne per dominum, inquit, est humanarum cogitationum curatio? proferantur in medium: potens enim est diuina clementia secundum fidem uestram nostro eis medellam praestare consilio.
Cap. 4. Pregunta del Abad Ioseph.
Viendonos el Santo Abad [...] rostro triste, y juzgando [...] alguna causa de esto, nos hablò con aquellas palabras, que dixo el Patriarca Ioseph a los criados de Faraon, que estavan presos: Porque teneys oy el aspecto mas melancolico, que otros dias? Nosotros le respondimos, no como aquellos, que estavan encarcelados, por orden de dicho Rey, que dixeron al Patriarcha Ioseph: Avemos tenido vn sueño, y no sabemos quien nos lo interprete, y declare, sino antes le diximos: No avemos podido dormir en toda la noche, y dudamos aya quien pueda aliviar el peso de nuestra tristeza, si Dios por tu medio, no pone la mano en ello. Entonces èl, que tenia el nombre de Ioseph, y en quien campeavan las virtudes, y merecimientos del mismo Patriarcha, nos respondiò diziendo: El Señor sabe dar buenos sucessos a los pensamientos, è intenciones de los hombres: manifestadme los vuestros, pues es poderosa la divina clemencia para remediarlos, por mi consejo; y esto no por merecimientos mios, sino de vuestra fe.
V. Expositio abbatis Germani, cur uel in Aegypto residere mallemus uel retraheremur ad Syriam.
Ad haec Germanus: Credebamus, inquit, nos uestrae beatitudinis uisione non solum laetitia spiritali, sed etiam profectu abunde repletos ad nostrum coenobium recursuros et ea, quae fuissemus uestro magisterio consecuti, a nobis post reditum uel tenui aemulatione sectanda. hoc enim et seniorum nostrorum dilectio sibi spondere nos conpulit, dum sublimitatem uitae uestrae atque doctrinae posse nos aliquatenus imitari in illo coenobio crederemus. unde cum ex hoc nobis omnem aestimaremus laetitiam conferendam, intolerabili e contrario dolore conficimur, considerantes illo nos ordine id quod salutare nobis esse cognoscimus obtinere non posse, ex utroque ergo nunc latere coartamur. si enim promissioni, quam coram cunctis fratribus in spelaeo in quo dominus noster ex aula uteri uirginalis effulsit ipso teste deprompsimus, satisfacere uoluerimus, summum spiritalis uitae incurrimus detrimentum: sin autem sponsionis inmemores et in his regionibus residentes utilitati perfectionis nostrae illa uoluerimus postponere sacramenta, abrupta mendacii atque periurii pericula formidamus. sed ne hoc quidem aestus nostros possumus releuare consilio, ut postquam uelocissimo reditu iuris iurandi fuerit inpleta condicio, haec denuo loca celeri repetamus recursu. nam quamuis ad profectum spiritalium rerum uirtutemque tendentibus periculosa ac noxia sit etiam parua dilatio, tamen pollicitationem fidei nostrae quamuis moroso reditu solueremus, nisi nos non solum auctoritate, uerum etiam caritate seniorum nostrorum sciremus inexsolubiliter conligandos, ita ut remeandi ad haec loca nobis potestas deinceps nullo modo tribuatur.
Cap. 5. Respuesta de Germano: acerca de quedar nosotros en Egipto, ò bolver a Siria.
Aqui començò a hablar Germano diziendo: Teniamos por cierto, que vuestra vista avia de ser ocasion que bolvieramos [a nuestro] Monasterio, no solo alegres, y consolados, pero aun aprovechados; y que allà podriamos imitar, lo que aca aviamos aprendido. Obligonos a prometer el bolver a Belem, y vivir lo restante de la vida, con los Religiosos de nuestro Convento, el pensar que podriamos, seguir en aquel lugar las pisadas de la perfeccion de vuestra vida, y dotrina: por vna parte esta esperança, nos hazia estar entonces alegres, pero por otra aora estamos tristes, considerando, que si hazemos lo que aviamos prometido, no podemos alcançar lo que nos importa, para ser perfectos. Hallamonos embaraçados por vno, y otro camino. Si queremos satisfazer a la promesa, que hizimos delante de todos nuestros hermanos, en aquella cuevezilla, donde naciò nuestro Salvador, de la Virgen Santissima, de cuya promesa el mismo Señor es testigo, perderemos mucho en el aprovechamiento espiritual, que deseamos; sino guardamos nuestra palabra, y quedandonos aqui hazemos mas caso de lo que nos importa, que de guardar nuestra promesa, tememos la infamia, y nota de la mala corespondencia, la falta, y culpa de no guardar la palabra, y la pena de la mentira. Tampoco podemos consolarnos con pensar, de que si bolviendo presto allà, cumplimos lo prometido, nos dexen bolver nuestros hermanos, a vuestra compañia; y dado que para los que tratan de perfecion, y virtud es peligrosa qualquiera dilacion, aunque tardassemos de bolver a esta tierra, cumpliriamos primero nuestra palabra; pero tememos, que la autoridad, y caridad de aquellos Santos viejos, nos obligarà a que aunque queramos venir, no podamos, ni nos daran lugar aquellos Religiosos de salir de alli; ni veros jamas.
VI. Interrogatio abbatis Ioseph, an in Aegypto maior profectus nobis quam in Syria conferretur.
Ad haec beatus Ioseph interposito aliquantisper silentio: certi, inquit, estis maiorem spiritalium rerum profectum in regione hac uobis posse conferri?
Cap. 6 Pregunta de Ioseph, acerca de nuestro mayor aprovechamiento.
A esto dixo el Abad Ioseph, despues de aver callado vn rato: de donde sabeys, que si os quedays entre nosotros, tendreys ocasion de ser perfetos?
VII. Responsio de differentia institutionum utriusque prouinciae.
Germanus: Quamuis etiam illorum doctrinae summas grates rependere debeamus, qui nos docuerunt a paruulis magna conari et dato boni sui gustu egregiam perfectionis sitim nostris uisceribus indiderunt, si quid tamen iudicio nostro creditur, nullam ducimus conparationem inter haec atque illa quae illic percepimus instituta, ut sileamus conuersationis uestrae inimitabilem puritatem, quam uobis non solum mentis ac propositi districtione, sed etiam locorum credimus beneficio patrocinante conferri. unde non dubitamus ad imitandam perfectionis uestrae magnificentiam hanc quae cursim traditur doctrinam non posse sufficere, nisi nobis etiam conmorationis ipsius adfuerint adiumenta, longique temporis eruditio cotidiana institutione torporem nostri cordis utcumque discusserit.
Cap. 7. Respuesta de los diferentes modos de vivir en cada Provincia.
GERMANO. Aunque tenemos mucho que agradecer a aquellos, que con su dotrina nos enseñaron desde niños a emprender cosas de importancia, y aficionandonos al bien, que ellos posseyan, nos infundieron vn gran deseo de ser perfectos; si avemos de dezir nuestro sentir, no nos parece que ay comparacion entre vuestro modo de vida, y el que ellos professan, por la pureza inimitable de vuestra conversacion, y exercicios, para los quales creemos, que os ayuda, no solo el rigor de vuestras constituciones, y reglas; pero el assiento, y disposicion de los lugares, donde vivis; y assi tenemos por cierto, que para imitar la grandeza de vuestra perfecion, no basta la dotrina, que avemos oydo de vosotros de passo; sino nos valemos tambien de la ayuda de vivir, en vuestra compañia; y los buenos consejos, que nos diereis, oydos mas de espacio, y la dotrina de cada dia, confiamos que desterraran de nuestro coraçon toda la tibieza, que antes nos dava pena.
VIII. Quod perfecti uiri nihil absolute debeant definire, uel utrum sine peccato possint definita rescindere.
Ioseph: Sanum quidem est atque perfectum nostraeque professioni omnino conueniens, ut ea quae sub aliqua sponsione decernimus efficaciter inpleamus. ob quam rem nihil oportet abrupte monachum definire, ne aut id quod incaute promisit inplere cogatur aut consideratione honestioris intuitus reuocatus sponsionis suae praeuaricator exsistat. sed quia nunc propositum nobis est non tam de sanitatis statu quam de infirmitatis curatione tractare, non quid primore loco a uobis fuerit actitandum, sed quemadmodum de scopulo huius perniciosi naufragii possitis euadere salubri est consilio requirendum. quando ergo nullum nos coartat uinculum nec condicio ulla constringit, de conparatione secundarum rerum optione proposita id quod maioris est conmodi praelegatur: quando uero aliqua dispendiorum obsistit aduersitas, in conparatione damnorum illud est adpetendum quod leuioribus subiacet detrimentis. proinde quantum uestra patefecit adsertio, cum ad id uos loci sponsio inconsulta perduxerit, ut ex utroque uobis grauis inconmodi subeunda iactura sit, in eam partem inclinandum est electionis arbitrium, quae uel tolerabiliora dispendia inferat uel satisfactionis remedio facilius expietur. si ergo maiora spiritui uestro lucra ex hac conmoratione creditis conferenda quam illa sunt quae uobis de conuersatione illius coenobii nascebantur, neque sine iactura ingentium conmodorum potest condicio uestrae sponsionis impleri, satius est hoc uos mendacii uel non inpletae promissionis subire dispendium, quod semel praeteritum nec ipsum ultra iam repeti nec alia per semet poterit generare peccata, quam in illud incidere per quod tepidioris uitae ut dicitis status cotidiano uos atque interminabili adficiat detrimento. ueniabiliter enim, immo uero etiam laudabiliter definitio incauta mutabitur, si ad salubriorem transeat partem, nec constantiae praeuaricatio, sed temeritatis emendatio esse credenda est, quotiens sponsio uitiosa corrigitur. quae omnia scripturarum quoque possunt testimoniis apertissime conprobari, quam multis etiam letaliter cesserit statuta conplesse et e contrario quam multis eadem refugisse conmodum fuerit ac salubre.
Cap. 8. Que el varon perfeto no deve prometer cosa absolutamente: y si puede sin pecado, no cumplir lo que ofrecio?
IOSEF. Cosa es muy acertada, y conveniente a nuestra profession, que cumplamos, con puntualidad, las cosas, que avemos prometido. Y assi no se ha de determinar ninguno de repente a prometer alguna cosa; para que no le suceda, ò que contra el dictamen de su conciencia aya de cumplir lo que prometiò inconsideradamente, o arrepentido con la consideracion de otra cosa, que le importe mas, aya de mudar de parecer, y no cumpla lo que ofreciò. Pero porque aora, no se trata, de lo que se devia hazer, sino de como se ha de emendar, lo que se ha errado, avemos de buscar con maduro consejo, no lo que aviays de aver hecho primero; sino el como os podreys librar del escollo, y naufragio, en que os aveys puesto, con la promesa, que hizistes a aquellos Padres de vuestro Monasterio. Quando no nos coarta, y estrecha alguna obligacion, ni nos constriñe condicion admitida, ni palabra dada, si dudamos, que cosa avemos de escoger, entre muchas buenas, comparadas vnas con otras, avemos de hechar mano de aquella, que es mejor, y de mas comodidad; pero quando ay peligro, de que por qualquier camino, que dieremos ha de aver algun inconveniente, comparando vna perdida con otra, avemos de escoger aquella, que tiene menos inconvenientes, como lo dize aquel proverbio: Del mal; el menos. Por tanto, pues confessays, que vuestra promesa inconsiderada, os ha traydo a punto que ò cumplays con ella, ò se os ha de seguir algun inconveniente, avemonos de inclinar a aquella parte, ò que tiene menos dificultades, ò que se puede remediar con mas facilidad, y satisfazer, con menos quiebras. Si os parece, que de habitar con nosotros, se os han de seguir mayores medros de espritu, que los que aveys de tener allà, en el Convento de donde salisteys, y no podeys cumplir vuestra palabra, sin arrojaros a esta descomodidad, y grande perdida, mas os vale, no cumplir lo prometido, y que os tengan por hombres faciles, y livianos, cosa que se olvidarà en aviendo passado, y no podrà ser causa de nuevos pecados, que no cumpliendo la palabra, que dezis, que os ocasionarà a vivir en vn estado mas tibio, y remisso, caer cada dia en faltas No abra culpa; sino antes alabança en mudar de vn parecer mal considerado, particularmente, si de hazerlo, se siguen mayores aciertos, y enmienda de el error passado; ni se ha de juzgar por liviandad: sino antes por remedio de la primera resolucion inconsiderada, el corregir vna promesa mal hecha. Toda esta dotrina se puede provar en evidencia, con testimonios de la Sagrada Escritura; porque a muchos les ha salido mal el cumplir, lo que avian prometido, y por el contrario a otros les ha importado mucho el aver mudado de parecer, y no cumplir su palabra.
VIIII. Quod plerumque utilius sit statuta inrumpere quam inplere.
Quod utrumque liquidissime sancti apostoli Petri et Herodis exempla testantur. ille enim quia discessit a definitione sententiae quam uelut sacramento firmauerat dicens: non mihi lauabis pedes in aeternum, inmortale Christi consortium promeretur, abscidendus procul dubio ab huius beatitudinis gratia, si in sermonis sui obstinatione mansisset. hic uero fidem inconsulti retinens sacramenti cruentissimus praecursoris domini extitit interemptor uanoque timore periurii damnationi semet ipsum atque suppliciis perpetuae mortis inmersit. in omnibus ergo rebus considerandus est finis et secundum eum propositi nostri dirigendus est cursus: quem si superueniente salubriore consilio ad deteriorem partem uergere uiderimus, rectius est incongrua constitutione submota ad meliorem transire sententiam quam statutis pertinaciter inhaerendo peccatis grauioribus obligari.
Cap. 9. Que muchas vezes es mejor rescindir la promesa, que cumplirla.
Coligese esto claramente, de lo que le sucediò, por vna parte al Apostol San Pedro, y por otra a Iudas. El primero porque se apartò de aquella resolucion desacertada, que avia tomado, en porfiar que Christo, no le avia de lavar los pies, mereciò la compañia immortal de Iesu Christo, y sus Santos: cosa que la huviera perdido, si permaneciera en su parecer. Este otro queriendo guardar con pertinacia la promesa, que avia hecho a los Principes de los Sacerdotes, se condenò: cosa de que se huviera librado, si quisiera faltar a la promesa, y no celar tanto el cumplirla. Lo mismo les sucediò a aquellos dos hermanos, de quien dize el Evangelio, que su padre imbiò a trabajar a vna viña suya; el vno le dixo a su padre, que no queria ir, y arrepentido, despues fue; el otro dixo que iria de muy buena gana, y no fue. Ni a este le aprovechò la respuesta con palabras humildes, pues no puso por obra lo que le avia mandado el padre, ni a aquel le hizo dano la mala respuesta, que diò; pues mudando de parecer, puso por obra el mandato, y con vna Deliberacion acertada, enmendando la mala resolucion, que antes avia tomado. Lo mismo le sucediò al Rey Herodes, exemplo de Reyes crueles, que por conservar, y guardar la promesa, que avia hecho, mandò matar a S. Iuan Bautista, Precursor de el Señor, y con el vano temor de parecerle que avia de ser perjuro, se sujetò a la condenacion, y castigo de muerte perpetua Lo primero que se ha de hazer, es prometer cosas, que se puedan cumplir sin ofensa de Dios; pero caso que se aya errado, en la promesa, se sigue en segundo lugar, enmendar lo que se avia errado primero, y por dezillo con simile mas propio, alargar la mano derecha, y detener nuestras Deliberaciones desacertadas, que se van despeñando. Quando el seguir los primeros consejos, no ha de salir bien, es prudencia repararlos con nueva consulta. Si cogea la primera Deliberacion, enmiendelo la segunda. En todas las cosas se ha de mirar el fin, que se pretende, y segun esso se han de encaminar los medios para alcançarlo, pero si mirandolo mejor vemos, que aquel fin no es bueno, mas vale dexada la primera Deliberacion mudar de parecer, que no por estarse siempre firme en ella, enredarse de nuevo en pecados graves.
X. Interrogatio nostra de metu praebiti in coenobio Syriae sacramenti.
Germanus: Quantum spectat ad desiderium nostrum, quod a nobis pro spiritalis conmodi utilitate susceptum est, optaremus aedificari uestri iugitate consortii. si enim ad coenobium nostrum fuerimus reuersi, non solum nos ab hoc tam sublimi proposito relapsuros, sed etiam pro mediocritate conuersationis illius multis certum est dispendiis quatiendos. uerum illud nos euangelicum mandatum uehementer absterret: sit sermo uester est est, non non: quod autem his abundantius est, a malo est. credimus enim tanti transgressionem praecepti nulla conpensari posse iustitia, nec in extremis recte cedere quod malo initio semel fuerit inchoatum.
Cap. 10. Pregunta: De nuestros recelos acerca de lo que en Syria prometimos.
GERMANO. En quanto toca a nuestra parte, y pide el deseo, que tenemos de ser perfectos, querriamos estar en vuestra compañia, y animarnos con vuestro exemplo; porque si bolvemos a nuestro Convento, no solo quedaremos frustrados deste buen proposito; pero caeremos en muchas faltas con ocasion de la vida ordinaria, que alli se profesa; pero amedrentanos aquel precepto Evangelico, que dize: Sea vuestra palabra si, ò no lo que desdize de esto, es obra de el enemigo, y assi creemos, que el traspassar vn precepto como este, no se puede recompensar con ninguna buena obra, ni puede tener buen fin, lo que tuvo malos principios.
XI. Responsio, quod propositum gerentis, non negotii sit considerandus effectus.
Ioseph: In omnibus ut diximus causis non processus operis, sed uoluntas operantis est intuenda, nec statim quis quid egerit, sed quo uoto egerit inquirendum, ita ut nonnullos pro his factis de quibus bona postea orta sunt repperiamus fuisse damnatos et e contrario quosdam per reprehensibiles actus ad summam peruenisse iustitiam. et nec illi utilis rerum exitus profuit qui pessimo rem adgressus proposito non illam quae subsecuta est utilitatem, sed quiddam contrarium uoluit operari, nec huic nocuit reprehensibiliter inchoasse qui non pro contemptu dei nec delinquendi proposito, sed necessarii et sancti finis intuitu uituperabilis initii sustinuit necessitatem.
Cap. 11. Respuesta: Que deve mas atenderse a la voluntad, que al sucesso.
IOSEF. En todas las cosas como diximos, no se ha de mirar tanto al sucesso, que se ha seguido, quanto a la voluntad de el que obra; ni avemos de inquirir con tanto cuydado lo que haze vno, como saber la voluntad, con que lo haze. Es tanta verdad esta, que alganos se condenaron por aver hecho cosas de que despues se siguieron buenos efectos, y por el contrario otros por aver hecho con buena intencion cosas que parecian reprehensibles, vinieron a agradar a Dios. Ni a los primeros les valieron los buenos efectos, que se siguieron de sus acciones, puesto que començando a obrar con mala intencion, no pretendieron lo bueno, que se siguiò sino el mal de su proximo; ni a los segundos les dañò el principio que parecia reprehensible, pues no lo eligieron por olvidarse de Dios, ni con intento de pecar, sino que con motivo de vn fin bueno, y necessario vsaron de principios, y medios al parecer desacertados.
XII. Quod boni prouentus malignis auctoribus non profuerint nec bonis mala gesta nocuerint.
Et ut haec eadem sanctarum scripturarum dilucidemus exemplis, quid salubrius, quid utilius uniuerso orbi potuit procurari quam dominicae passionis salutare remedium? et tamen non solum non profuit, uerum etiam in tantum illi obfuit traditori cuius ministerio probatur inpletum, ut absolute de illo pronuntietur: bonum erat ei si natus non fuisset homo ille. non enim secundum hoc quod euenit fructus illi est sui operis repensandus, sed secundum id quod facere uoluit uel effecturum esse se credidit. et rursum quid criminosius dolo atque mendacio etiam in extraneum, ne dixerim in germanum patremue conmisso? et tamen non solum nullam pro his damnationem aut reprehensionem Iacob patriarcha contraxit, uerum etiam perpetua benedictionis hereditate ditatus est. nec inmerito, quia et iste benedictionem primogenitis destinatam non ex praesentis lucri auaritia, sed ex fide sanctificationis perpetuae concupiuit, et ille non humanae salutis obtentu, sed filargyriae crimine morti tradidit omnium redemptorem. et idcirco utrique eorum fructus operationis suae secundum destinationem mentis ac propositum uoluntatis adscriptus est, qua nec ille fraudem nec iste salutem statuit operari. illud enim pro retributione mercedis iuste unicuique repensatur quod principaliter mente conceperit, non quod exinde uel bene uel male contra uotum operantis emerserit. ideoque iustissimus iudex excusabilem, immo laudabilem talis mendacii censuit praesumptorem, quia sine eo ad benedictionem primitiuorum non poterat peruenire, nec debuit in crimen uocari quod desiderio benedictionis exortum est. alioquin non modo iniquus in fratrem patriarcha praedictus, sed etiam circumuentor in patrem et sacrilegus extitisset, si habens aliam uiam qua ad benedictionis illius gratiam perueniret hanc quae fratri damnosa esset ac noxia expetere maluisset. uidetis igitur apud deum non processum operis, sed destinationem mentis inquiri. his itaque praestructis ut ad propositam quaestionem ob quam haec uniuersa praemissa sunt reuertamur, respondeatis mihi primitus uelim, cuius rei causa uos illius sponsionis nexibus uinxeritis.
Cap. 12. Que los buenos successos no aprovecharon a los que obraron mal; ni los malos dañaron a los que hizieron bien.
Explicaremos mas esto con exemplos de la Sagrada Escritura. Que cosa pudo aver de mas importancia, ni de mayor vtilidad para el genero humano que el remedio saludable de la passion de Christo? Y vn bien tan grande no le aprovechò a Iudas, que fue el medianero de que se executasse mas presto; antes le causò tanto daño, que absolutamente se dize de el: Mejor fuera que no huviera nacido vn hombre como aquel. No se le ha de dar a este lo que merece con atendencia de el bien que se siguiò en los efectos de sus obras, sino de la voluntad con que lo quiso hazer, y de el efecto que creyò el que se siguiria. Que cosa mas culpable que privar de el drecho de la primogenitura con artificio, no solo a vn estraño; pero a vn hermano propio? Esto hizo Iacob con su hermano Esau, y no solo no fue reprehendido por esta accion; pero antes por medio de ella alcançò la bendicion, y mayorazgo de su padre. Y no ay de que admirarse; porque Iacob deseò con particular inspiracion, y orden de Dios, la bendicion de ser primogenito, no con motivo de avaricia; sino con intento de ser mas querido de su Divina Magestad el, y toda su generacion, y Iudas entregò a la muerte, y vendiò al Salvador de el mundo, no con intento de la saluacion de el genero humano, sino de hazerse rico con el precio de la venta. Essa fue la causa, porque cada vno de los dos alcançò lo que merecia segun el proposito, è intento de su voluntad; porque ni Iacob tuvo intento de engañar a su hermano, ni Iudas de la salud de el mundo. Aquello se le da a cada vno en pago de sus obras que merecia el intento que tuvo quando las hazia, y no lo que merecia lo que se siguiò de ellas contra el intento de su Autor. Por esso el justo Iuez disculpò, y aun alabò el hecho de Iacob; porque sin aquella traça no podia llegar a alcançar la bendicion de el primogenito, como Dios tenia ordenado, y parece que no era razon, que se condenasse por malo lo que se avia hecho con deseos de alcançar aquella bendicion, que Esau tenia desmerecida por su mal natural, y proceder. De otra manera no solo no huviera sido traydor contra su hermano Esau, el Patriarca Iacob; pero fuera Sacrilego, y engañador de su padre, si teniendo otro camino mejor para alcançar aquella bendicion, se huviera valido de este que era en perjuyzio de su hermano. De aqui podeis colegir, que delante de Dios, no se atiende tanto al sucesso de la obra, quanto al intento de quien la haze. Puestos estos fundamentos, para que bolvamos a la question, para cuya explicacion se ha dicho todo lo passado, quiero que me digais en primer lugar, qual fue la causa; porque os obligasteys, con aquella promesa que aveis dicho?
XIII. Responsio nostra, quae causa nobis exegerit sacramentum.
Germanus: Prima ut diximus extitit causa, qua nostros maestificare seniores ac praeceptis eorum obsistere uerebamur, secunda, qua, si quid perfectum atque magnificum uel uisu uel auditu percepissemus a uobis, cum reuersi ad coenobium fuissemus, exercere nos posse inconsultissima persuasione credidimus.
Cap. 13. Respuesta a cerca de la causa que nos obligò a prometer nuestra buelta a Syria.
GERMANO. La primera fue como diximos, porque no nos atreviamos a entristecer a los padres mas antiguos de nuestro Convento, ni hazer cosa contra su voluntad. La segunda que estavamos persuadidos entonces, que si veiamos, ò oiamos algunas acciones insignes entre vosotros podiamos imitarlas, quando bolvieramos a nuestro Convento sin impedimiento alguno, y por esso les ofrecimos el bolver allà.
XIIII. Disputatio senis, quod sine culpa actionis ordo mutetur, dummodo boni studii capiatur effectus.
Ioseph: Sicut praefati sumus, destinatio mentis uel remuneratur hominem uel condemnat secundum illud: et inter se inuicem cogitationibus accusantibus aut etiam defendentibus, in die qua iudicabit deus occulta hominum, illud etiam: ego autem opera et cogitationes eorum uenio ut congregem cum omnibus gentibus et linguis. quamobrem desiderio perfectionis, ut uideo, hoc uos sacramenti uinculo conligastis, dum creditis illo eam posse ordine conprehendi quo nunc superueniente pleniore iudicio ad sublimitatem eius conscendi non posse perspicitis. non ergo praeiudicat quidquid discrepans ab illa dispositione uisum fuerit accidisse, si modo nulla principalis illius propositi diuersitas subsequatur. neque enim opificii cuiusquam desertio est demutatio ferramenti aut segnitiam arguit uiatoris uiae conpendiosioris ac directioris electio: ita igitur et in hac parte emendatio dispositionis inprouidae non spiritalis uoti est iudicanda transgressio. quidquid enim pro caritate dei et pietatis amore perficitur, quae promissionem habet uitae quae nunc est et futurae, tametsi duris atque aduersis uideatur principiis inchoari, non solum nulla reprehensione, sed etiam laude dignissimum est. et idcirco nihil praeiudicat refragatio sponsionis incautae, si quolibet genere scopos tantum, id est proposita pietatis destinatio teneatur. omnia namque ob hoc agimus, ut deo cor mundum exhibere possimus: cuius consummatio si in his locis facilior iudicatur, nihil uobis oberit extortae mutatio pactionis, dummodo principalis illius perfectio puritatis, pro qua sponsio uestra processerat, secundum domini uoluntatem maturius adquiratur.
Cap. 14. Disputa de Iosef: Que sin culpa se pueden variar las acciones, con atencion al aprovechamiento.
IOSEF. Como avemos dicho arriba la intencion de el hombre es la que le libra, ò condena delante de Dios. Segun aquello de S. Pablo: Los pensamientos, è intentos seràn los que acusaràn, ò defenderan a cada qual el dia de el Iuyzio, quando juzgarà Dios las acciones, y motivos encubiertos de los hombres A este proposito dize el Señor por Isaias: Yo vengo para juntar las obras, y pensamientos de los de mi Pueblo con las demás gentes, y lenguas. Y assi colijo, que vosotros hizisteis aquella promessa con deseo de ser mas perfectos, creyendo que se podia cumplir esso, executando el intento, que entonces teniais, aunque aora, considerandolo con mas madurez, juzgays que no es possible llegar, por aquel camino, a la perfeccion, que pretendeys. Qualquiere cosa que despues se aya seguido, que parece que impide aquella promessa, no se ha de condenar por pecado, como no sea tal que estorve el buen intento principal que tuvisteys de vuestra mayor perfeccion. No es desamparar el vso de vna arte el mudar de herramienta, ò instrumentos, con que exercitarla, ni supone pereça en vn caminante, el dexar el camino real, è irse por vna senda mas breve, llana, y derecha. A semejança de lo dicho, en este caso, no se ha de juzgar por liviandad; ni transgression de promessa, el enmendar, lo que se avia prometido inconsideradamente. Todo lo que se haze por la piedad; y amor de Dios (a quien se promete la quietud de la vida presente, y venidera) aunque se aya de executar por medios dificultosos, y segun la opinion comun, asperos, y contrarios a los que primero aviamos intentado, no solo no es digno de reprehension, sino antes merecedor de alabança; y assi si alcançamos el buen fin que pretendiamos, y llegamos a la perfeccion, que aviamos intentado; no es inconveniente, que no cumplamos la promessa que se hizo, con poca advertencia. Todas las cosas las deuemos hazer con intento de alcançar la pureza de nuestras almas; si esso juzgais; que podrà hazerse mejor en esta tierra, no os serà de impedimiento el no cumplir la promessa, con tal que se alcance, con mas seguridad, aquella perfecion principal de pureza, que os moviò a hazerla. Por essa mudança, ninguguno os tendrà por mentirosos; sino antes por hombres, que aveys corregido, y enmendado la resolucion desacertada, que primero aviays tomado. Quiero traer vn exemplo de cosas naturales, que nos explique la dificultad de esta question. La misma naturaleza por orden de Dios, va mudando de quando en quando sus obras, y passando de vnos exercicios a otros. De la niñez passamos a la mocedad, de la mocedad a la juventud, de la juventud a la vejez, y ordena el Señor el cumplimiento de todas estas cosas, sin que de la mudança de ellas, se siga falta, ni imperfeccion en la edad. Assi nuestro hombre interior, instituydo primero con reglas de principiante, quando passando por diversas edades, llega de vna, a otra mas perfecta, y de alli a la madurez de mayores exercicios de devocion, y a ser varon perfecto, segun la medida de la plenitud de la edad de Christo, y se desnuda de las obras de principiante, no avemos de dezir, que no ha tenido constancia, ò que es variable, y mentiroso, sino antes, que ha sido tan diligente, y cuydadoso, que ha llegado a alcançar el cumplimiento de la perfeccion. A este modo el exercicio de muchas acciones, que mandava el Testamento viejo, que se hiziessen por particular orden de Dios, se han mudado en otras mas perfectas de la Ley Evangelica, y esto ni lo juzgamos por mudança reprehensible, ni por diversidad fuera de proposito, ò imperfeccion de todos los preceptos de la Ley, sino por cumplimiento, y alteza de otros mas sublimes, y celestiales; ni la promulgacion de la Ley nueva, se ha de tener por contraria a la vieja; sino por acrecentamiento de mayor perfeccion; ni se ha de juzgar esto por variedad; sino por cosa mejorada. A este proposito dixo el Señor: No penseys que he venido a deshazer la Ley, y las Profecias; no he venido a deshazerlas; sino a cumplirlas. Como si dixera; no he venido a desacreditar la Ley primera; sino a perficionarla con la segunda.
XV. Interrogatio, an absque peccato sit quod infirmis nostra scientia occasionem ingerit mentiendi.
Germanus: Quantum spectat ad uim sermonum qui rationabiliter prudenterque digesti sunt, haud difficile sponsionis nostrae scrupulus a nobis potuisset extrudi, nisi illud nos uehementissime deterreret, quod infirmioribus quibusque intromitti per haec uidetur exempla occasio mentiendi, si ullo modo pacti fidem licito dissolui posse cognouerint, quippe cum tantis hoc ipsum et tam minacibus interdicatur eloquiis propheta dicente: perdes omnes, qui loquuntur mendacium, et: os quod mentitur, occidet animam.
Cap. 15. Pregunta: Si se puede sin pecado, dar ocasion al proximo de mentir?
GERMANO. Con la fuerça de las razones que tan aguda, y prudentemente has propuesto, cosa facil era vencer el escrupulo que teniamos, de no cumplir nuestra promessa; si por otra parte no nos espantara el terror de ser ocasion nosotros, que con nuestro exemplo, alguna gente ignorante tenga motivo de mentir, si tienen noticia que puede aver caso, donde no sea pecado, el no cumplir lo prometido, estando esto tan prohibido en las Escrituras Sagradas. Primeramente hablando con Dios dixo el Psalmista: Arruinaràs a todos los que mienten, y el Sabio: La boca que miente, es causa de la muerte del alma.
XVI. Responsio, quod non propter infirmorum scandalum scripturarum ueritas sit mutanda.
Ioseph: Occasiones causaeque perditionum his qui perituri sunt, immo qui perire desiderant, deesse non possunt. neque enim abicienda sunt testimonia scripturarum ac de suo corpore penitus abradenda, quibus uel haereticorum prauitas animatur uel Iudaeorum infidelitas obduratur uel tumor sapientiae gentilis offenditur, sed utique et pie credenda et inmobiliter sunt tenenda et secundum ueritatis regulam praedicanda. et idcirco non debemus alienae infidelitatis obtentu οἰκονομίας, id est dispensationes prophetarum atque sanctorum quas scriptura conmemorat abdicare, ne, dum infirmitati eorum condescendere debere nos credimus, non solum mendacii, uerum etiam sacrilegii crimine polluamur: sed quemadmodum diximus oportet nos ea et secundum historiam confiteri et quemadmodum pie gesta sint explanare. ceterum his qui praui propositi sunt non ex hoc mentiendi aditus obstruetur, si earum rerum quas uel prolaturi sumus uel protulimus ueritatem aut penitus abnegare aut extenuare allegoricis interpretationibus laboremus. quid enim illis horum testimoniorum nocebit auctoritas, quibus etiam sola corruptio uoluntatis sufficit ad peccandum?
Cap. 16. Respuesta: Que no por el escandalo de los flacos se ha de alterar la verdad de la Sagrada Escritura.
IOSEF. A los que han de perderse, ò por mejor dezirlo, dessean hazerlo, no les faltaràn causas, ni ocasiones de executarlo. Esta es la razon, porque no avemos de desechar los testimonios de la Escritura, ni borrarlos de el cuerpo de ella, aunque por entenderlos mal, los tomen los Hereges por medio, para defender sus errores, y los Iudios para estarse en su dureça, y la hinchaçon de los Sabios, y Filosofos de el mundo, para escandalizarse; antes los avemos de conservar, y creer con firmeça, è interpretarlos segun las reglas mas verdaderas. Por temor de la malicia de los Infieles, no serà bien juzgar por desacertadas las licencias, de que vsaron los Santos Profetas, de quien haze memoria la Escritura Sagrada; para que no suceda, que por condescender con la ignorancia, ò malicia de ellos, no solo nos noten de mentirosos, pero aun de sacrilegos, conviene como diximos, confessar la historia, y explicar de que manera no tuvieron culpa. Aunque quisieramos negar la verdad de las cosas, que avemos dicho, y diremos, ò encubrirla con sentidos alegoricos, no por esso les faltarà ocasion de mentir a la gente mal intencionada. Poco daño les puede hazer la autoridad de estos testimonios, a los que sola la malicia de su voluntad les basta para ser ruynes.
XVII. Quod utiliter mendacio sancti tamquam elleboro usi sint.
Itaque taliter de mendacio sentiendum atque ita eo utendum est, quasi natura ei insit ellebori. quod si inminente exitiali morbo sumptum fuerit, fit salubre, ceterum absque summi discriminis necessitate perceptum praesentis exitii est. ita namque etiam sanctos ac probatissimos deo uiros utiliter legimus usos fuisse mendacio, ut non solum nullum ex hoc peccati crimen incurrerint, uerum etiam summam sint iustitiam consecuti: quibus si gloriam potuit conferre fallacia, quid eis e contrario nisi condemnationem ueritas intulisset? sicut Raab, cuius cum non solum nulla uirtutum, sed etiam inpudicitiae monumenta scriptura conmemoret, pro solo mendacio, quo exploratores maluit occultare quam prodere, admisceri populo dei aeterna benedictione promeruit. quae si ueritatem loqui aut saluti ciuium consulere maluisset, nulli dubium quod nec inminentem cum uniuersa domo sua fugisset interitum nec auctoribus dominicae natiuitatis inserta et in patriarcharum adnumerata catalogo per successionem suae prolis edere meruisset omnium saluatorem. denique Dalila, quae utilitati ciuium consulens exploratam prodidit ueritatem, perpetuae perditionis uicissitudinem consecuta solam criminis sui cunctis memoriam dereliquit. quando ergo graue aliquod inminet de ueritatis confessione discrimen, tunc mendaciorum sunt recipienda perfugia, ita tamen ut reatu humilis conscientiae salubriter mordeamur. ubi autem nulla condicio summae necessitatis incumbit, omni cautione mendacium uelut mortiferum deuitandum est: quemadmodum de ellebori diximus potu, quod salubre est quidem si tunc demum sumatur cum ineuitabilis atque mortifera inminet aegritudo, sin uero integra et inperturbata corporis sanitate sumatur, statim ad praeoccupanda uitalia uis perniciosa pertendit. quod de Raab Hierichuntina et de Iacob patriarcha euidenter ostensum est, e quibus nec illa mortem alias quam hoc remedio potuisset euadere nec iste ad benedictionem primogeniti peruenire. non enim deus uerborum tantum actuumque nostrorum discussor et iudex, sed etiam propositi ac destinationis inspector est. qui si quid causa salutis aeternae ac diuinae contemplationis intuitu ab unoquoque uel factum uiderit uel promissum, tametsi hominibus durum atque iniquum esse uideatur, ille tamen intimam cordis inspiciens pietatem non uerborum sonum, sed uotum diiudicat uoluntatis, quia finis operis et adfectus considerandus est perpetrantis, quo potest quis, ut supra dictum est, etiam per mendacium iustificari et alius per ueritatis adsertionem peccatum perpetuae mortis incurrere. ad quem finem etiam Iacob patriarcha respiciens hispidam fraterni corporis speciem obuolutione pellium simulare non timuit et instiganti ad hoc mendacium matri laudabiliter adquieuit. uidebat enim ex hoc maiora sibi lucra benedictionis atque iustitiae quam per simplicitatis obseruantiam conferenda. non enim dubitabat mendacii huius maculam inundatione paternae benedictionis protinus abluendam et uelut nubiculam quandam flatu sancti spiritus uelociter absumendam, atque uberiora sibi per hanc adfectaticiam simulationem quam per illam ingenitam ueritatem meritorum praemia conferenda.
Cap. 17. Que algunas vezes los Santos, sin culpa disimularon la verdad.
El mentir nunca es licito, mas de el disimular, y encubrir la verdad, quando no ay obligacion de dezirla; solo se ha de vsar como de vna purga fuerte, que si se toma con ocasion de alguna enfermedad, ò aprieto, es saludable; pero si se vsa della, sin necessidad, ni causa, y estando sanos, es dañosa, y a vezes mata, de este modo avemos visto, que algunos Santos, personas devotas han disimulado la verdad, sin aver ofendido a Dios por esso; como le sucediò a Rahab, de quien la Sagrada Escritura, no nos acuerda algunas virtudes, sino acciones poco honestas, con todo esso por aver disimulado, con buena intencion, la noticia, que tenia, de donde estavan escondidas las espias de los hijos de Israel, y no averlas querido descubrir, no teniendo obligacion de hazerlo, mereciò, que la admitiessen, en el numero, y vezindad de los hijos de Israel. Y si ella quisiera dezir la verdad, de que los tenia escondidos, mirando mas pot el bien de los de su Ciudad, que por los del Pueblo de Dios, es cierto, que la huvieran muerto, en el saco de la Ciudad, y no la huvieran nombrado S. Mateo entre los Patriarcas, y Progenitores de Christo, ni nuestro Salvador fuera descendiente suyo. Dalida, que por mirar mas por la vtilidad de sus Ciudadanos, que por los del Pueblo de Dios; y de su marido Sanson les descubriò la enigma que deviera encubrir; aunque les dixo lo que passava, en hecho de verdad lo errò, y solo dexò para los venideros memoria de sus pecados. Quando se sigue algun grande inconveniente, ò ofensa de Dios, de dezir puntualmente lo que passa, entonces es licito vsar de algun rodeo, de palabras, ò ficcion de obras, andando con cautela de no tener intencion de mentir, ni de hazer daño a sus proximos; pero donde no concurre dicho inconveniente, se ha de huir de toda ficcion, y rebozo, de que solo es licito vsar en caso de necessidad, como vsamos de vna purga, que si la tomamos en salud es dañosa, pero si se haze en tiempo de necessidad, y aprieto es saludable. Pruevase esto con las acciones de Rahab, y el Patriarca Iacob, que ni ella pudo escaparse de la muerte; por otro medio; ni el alcançar la bendicion de primogenito, que le tocava de justicia, por aversela renunciado su hermano; aunque en entrambos se cree huvo particular inspiracion de Dios, para hazer aquello. Nuestro Señor no solo es Iuez de nuestras palabras, y obras, sino tambien del intento, con que las hazemos, y assi se vee que si avemos hecho, ò prometido alguna cosa con buen intento, y de servir a Dios, y despues por particulares circunstancias licitas, conviniere mudar de parecer, aunque es cosa que parece mal al vulgo, mas el Señor, que atiende mas a la pia intencion, voluntad, y deseo del que obra bien, que no al sonido riguroso de las palabras, no condena esso. En ocasiones como estas, ha se de mirar la buena intencion que se tuvo de hazer la voluntad de Dios, y de aqui procede, que como poco ha diximos, en vnos, el descubrir la verdad fue culpable, y en otros el encubrirla, merecio premio delante de Dios, y de los hombres. Atendiendo el Patriarca Iacob a esta doctrina, se atreviò a dar a entender a su padre viejo, que era el Esau el hermano mayor; y esto hizo con aquella dissimulacion de cubrirse las manos, y cuello con la piel de vn cabrito, por parecer velloso, como lo era su hermano, y vsò de la ficcion, a que lo inducia su madre, porque conocia que era mas del servicio de Dios, y provecho suyo, alcançar por aquel medio la primogenitura, que perderla, no valiendose del; aunque aquella ficcion a algunos despues les pareciera mal, bien seguro estava el que podia vsar de ella, y que la bendicion de su padre, y la inspiracion de Dios le avian de librar de la nota de los hombres, y que le avia de ser de mas provecho aquella ficcion afectada, que el descubrir la verdad, sin tener obligacion de hazerlo.
XVIII. Obiectio, eo quod illi tantum inpune mendacio usi sint qui sub lege uixerunt.
Germanus: Non mirum est has dispensationes in ueteri testamento probabiliter usurpatas ac nonnumquam uiros sanctos laudabiliter uel certe ueniabiliter fuisse mentitos, cum multo maiora eis pro temporum rudimentis licuisse uideamus. cur enim mirum sit, quod beatus Dauid fugiens Saulem percontanti Abimelech sacerdoti atque dicenti: quare tu solus, et nullus est tecum? ita respondit: rex, inquit, praecepit mihi sermonem, et dixit: nemo sciat rem, propter quam missus es: nam et pueris condixi in illum et illum locum, et iterum: si habes hic ad manum hastam, aut gladium? quia gladium meum, et arma mea non tuli mecum. sermo enim regis urguebat, uel illud, cum perductus ad Achis regem Geth insanum furiosumque simulauit ac mutauit os suum coram eis, et conlabebatur inter manus eorum: et inpingebat in ostium portae, defluebantque saliuae eius in barbam, cum etiam uxorum concubinarumque gregibus licito fruerentur nec ullum eis inputaretur ex hac parte peccatum, insuper etiam inimicorum sanguinem propria manu frequenter effunderent idque non solum non reprehensibile, uerum etiam laudabile crederetur? quae ita nunc euangelio coruscante uidemus omnimodis interdicta, ut sine ingenti crimine ac sacrilegio horum quicquam non possit admitti. in quem modum nec mendacium ullum, quamlibet pio colore contectum, non dicam probabiliter, sed nec ueniabiliter a quoquam credimus usurpari dicente domino: sit sermo uester est est, non non: quod autem his abundantius est, a malo est, apostolo quoque in eadem congruente: et nolite mentiri inuicem.
Cap. 18. Objecion: Que parece se concediò la licencia de fingir, ò disimular algo, solamente a los de la ley Antigua, no a los de la Nueva.
GERMANO. Aunque Dios les huviera prometido esso, a los que vivian debaxo de la ley Antigua, y leamos que algunas personas santas ayan vsado entonces de essas ficiones, que has dicho, sin culpa suya, no ay que admirarse, pues les concediò el Legislador, el vso de otras cosas mas dificultosas, ora sea por acomodarse con el tiempo y ocasion, ò como dixo el Señor, por la dureza de coraçon de los Hebreos. En consequencia de esto, no es mucho, que David, huyendo de Saul, le respondiese a Achimelec (que le preguntava porque venia solo, ò con tan poca compañia) en esta forma: el Rey me ha mandado, que nadie sepa la causa, porque me ha embiado, y assi he despedido a mis soldados, vnos a vna parte, y otros a otra, y añadiò: si tienes aqui alguna lança, ò espada, damela, porque se me ha olvidado la mia, y me vine sin armas, por la priessa que el Rey me dava. Otra cosa fingiò por obra, en presencia de Achis Rey de Geth, quando quiso dar a entender que estava loco, y furioso, y mudò de gesto, y semblante, delante de los Philisteos, y les iva dando de embiones, y aun chocava con las puertas cerradas, y se dexava caer las bavas por la barba abaxo. Tambien se les permitiò a los Hebreos tener muchas mugeres, y concubinas, que eran mugeres menos principales, sin atribuyrseles a pecado. Otras vezes vemos, que vn enemigo con propria autoridad matava a otro, que le auia muerto a su pariente, y aquello, no solo no era reprehensible entonces; pero aun se creia, que era cosa bien hecha. Aunque estas cosas se permitian, en la Ley vieja; pero vemos que estàn prohibidas en la Evangelica, y qualquiere de ellas, se tiene aora por sacrilegio; y assi no puedo yo creer, que sea licita en la ley nueva, ninguna ficcion, ni mentira, por mas color, que le des de causas justificadas; particularmente, diziendo el Senor sea vuestra palabra, si ò, no; lo que se excede de esso, es obra del demonio, y añade el Apostol, en confirmacion de esto: No digays mentiras, no os engañeys, vnos a otros.
XVIIII. Responsio, eo quod licentia mendacii, quae ne in ueteri quidem indulta est testamento, probabiliter a multis fuerit usurpata.
Ioseph: Vxorum quidem concubinarumque multarum antiqua illa libertas instante iam temporum fine et multiplicatione humanae generationis expleta non inmerito uelut minus iam necessaria per euangelicam perfectionem debuit amputari. nam usque ad aduentum Christi oportuit benedictionem primordialis illius uigere sententiae qua dictum est: crescite et multiplicamini, et replete terram. et idcirco iustissimum fuit, ut ex illa radice fecunditatis humanae, quae in synagoga pro dispensatione temporis utiliter uiguit, angelicae uirginitatis flosculi germinarent ac suaue olentes continentiae fructus in ecclesia gignerentur. mendacia uero etiam tunc fuisse damnata totius ueteris instrumenti textus euidenter ostendit dicens: perdes omnes, qui loquuntur mendacium, et iterum: suauis est homini panis mendacii: et postea replebitur os eius calculo, et ipse legislator mendacium, inquit, fugies. sed tunc demum id probabiliter diximus usurpatum, cum ei necessitas aliqua seu dispensatio salutaris adiuncta est, ob quam non debuerit condemnari. quale est illud quod conmemorastis de Dauid rege, cum fugiens insectationem Saulis iniustam ad Abimelech sacerdotem non proposito cuiusdam lucri nec studio laedendi quempiam, sed ut tantummodo semet ipsum ab inpiissima eius insectatione saluaret, mendacibus utitur uerbis, quippe qui manus suas inimici regis sanguine et quidem a deo sibi totiens traditi contaminare noluerit dicens: propitius mihi sit deus, ne faciam rem hanc domino meo, christo domini, ut mittam manum meam in eum, quia christus domini est. et idcirco dispensationes has quasi uel ob uoluntatem dei uel ob praefigurationem spiritalium sacramentorum uel ob quorundam salutem sanctos uiros in ueteri testamento legimus exsecutos, in tantum nos quoque, cum necessitas coartauerit, non possumus abdicare, ut ne ipsos quidem apostolos, ubi consideratio alicuius utilitatis exegit, ab eis declinasse cernamus. quae paulisper interim differentes digestis primitus quae adhuc de ueteri testamento proferre disponimus post haec congruentius inferemus, ut facilius adprobetur uiros iustos et sanctos tam in nouo quam in ueteri testamento in his oeconomiis sibi per omnia concordasse. quid enim de illa Chusi ad Absalom pro salute regis Dauid pia simulatione dicemus, quae cum tota fallentis et circumuenientis promatur affectu et utilitatem consulentis inpugnet, scripturae diuinae testimonio conprobatur ita dicentis: domini autem nutu dissipatum est consilium Achitofel utile, ut induceret dominus super Absalom malum? nec enim reprehendi poterat id quod recto proposito ac pio iudicio pro iustis partibus gerebatur ac pro illius cuius pietas deo placebat salute atque uictoria religiosa fuerat simulatione conceptum. quid etiam de illius feminae pronuntiabimus facto, quae suscipiens illos qui ad regem Dauid a praedicto Chusi fuerant destinati abscondit in puteo et expandens uelamen super os eius, cum ptisanas se torrere simulasset, transierunt, inquit, gustata paululum aqua, atque hoc eos figmento ab insequentium manibus liberauit? quapropter respondete quaeso mihi, quid fuissetis acturi, si qua uobis nunc sub euangelio constitutis similis fuisset exorta condicio: utrumnam maluissetis eos simili celare mendacio dicentes eodem modo: transierunt gustata paululum aqua, et inplere illud quod praecipitur: erue eos, qui ducuntur ad mortem: et redime eos qui interficiuntur, ne parcas, an ueritatis confessione latitantes prodere perempturis? et ubi illud apostoli: nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius, et: caritas non quaerit quae sua sunt, sed ea quae aliorum, ac de se ipso: non quaero, inquit, quod mihi utile est sed quod multis, ut salui fiant? si enim ea quae nostra sunt quaerimus et id quod nobis utile est pertinaciter uolumus retentare, etiam in huiusmodi necessitatibus loqui nos necesse est ueritatem et reos fieri mortis alienae: si uero ea quae aliis salutaria sunt nostris utilitatibus praeponentes apostolico satisfecerimus imperio, sine dubio subeunda est nobis necessitas mentiendi. et idcirco nec integra caritatis uiscera possidere nec ea quae aliorum sunt secundum apostolicam disciplinam quaerere poterimus, nisi his quae districtioni nostrae perfectionique conueniunt paululum relaxatis condescendere utilitatibus aliorum prono maluerimus affectu et ita cum apostolo infirmis efficiamur infirmi, ut lucrari possimus infirmos.
Cap. 19. Respuesta, que nunca en la ley fue licito el mentir, aunque lo fue el disimular, ò callar la verdad.
IOSEF. Razon ay para que no se conceda aora tener muchas mugeres, ni concubinas, estando nosotros, en la vltima edad del mundo, y harto multiplicado el genero humano; y por esso ha cessado aquello en la Ley Evangelica como cosa ya no necessaria. Importò que durara hasta la venida de Christo la bendicion de aquella primera sentencia: con que dixo Dios: Creced, y multiplicaos, y llenad la tierra: aora ya era justo que de aquella raiz de fecundidad de los hombres, que se avia permitido, por dispensacion de el supremo Legislador, en tiempo de la Ley, salieran flores de la virginidad Evangelica, y produxesse la Iglesia suaves frutos de continencia Pero de que la mentira no fuesse permitida aun en la Ley antigua, vemoslo en toda la Historia de el Testamento viejo. Dize el Psalmista en vn lugar. Arruinaràs a todos los que mienten, y Salomon: El pan de la mentira es suave al principio, para el hombre, y al fin se halla con la boca llena de piedras, y Moysen dize tambien. Guardarte has de mentir. Con todo ninguno està obligado a dezir la verdad manifestamente, quando de dezirla se sigue algun notable inconveniente, ò ofensa de Dios, en este caso puede vn hombre vsar de rodeos, y palabras encubiertas, ò areboçadas para no descubrir lo que le preguntan; como se hecha de ver en el guardar el secreto de la confession, y el natural, y en algunas respuestas a las interrogaciones del fuero judicial, quando no se interroga el testigo, como se deve. El no dezir la verdad, en estos casos, no es mentir formalmente, sino encubrirla, quando se deve ocultar. En ocasiones como estas, ò quando ay inspiracion particular de Dios, ò necessidad para librarse de algun mal de culpa; es licito dissimular, y encubrir la verdad, quando no nos la preguntan juridicamente. Alguna de estas causas se cree que tuvo David, quando no quiso descubrir el motivo de su huyda al Sacerdote Achimelech; hizolo, no por interesses humanos, ni por hazer mal a nadie, sino por librarse de la cruel persecucion, y rigor injusto, con que su suegro Saul le persiguia, hechase de ver que el no tenia mala intencion, aun contra el sobredicho Saul su enemigo; pues aviendoselo entregado Dios tantas vezes, nunca quiso matarle, è incitandole vna vez sus soldados, a que le matasse, aviendole hallado solo en vna cueva no quiso hazerlo; antes dixo: Dios me libre de que yo haga vna cosa como essa, con el Rey mi Señor, y que ponga las manos en el, siendo persona vngida para el Reino, por orden de Dios. Estas disimulaciones de la verdad, ò mentiras oficiosas, y jocosas de que vsaron los Santos, y varones prudentes de el viejo Testamento, por ignorancia, ò por ser aquellas acciones figuras de Sacramentos espirituales, ò por resultar en gran vtilidad del bien comun, ò finalmente porque creemos que fue voluntad, è inspiracion de Dios, el hazer aquello, y lo hizieron con buena intencion, las escusan de culpa los mas de les interpretes de la Sagrada Escritura. Vemos que los mismos Apostoles hallandose en las ocasiones sobredichas, disimulavan tambien su sentir, y parecer, y a nosotros nos es forçoso hazerlo alguna vez. Trataremos primero de otros exemplos del Testamento viejo: y en el capitulo siguiente pondremos los que hallamos de los Apostoles en el nuevo; para que conste mejor, que personas temerosas de Dios, tanto en la Ley, como en el Evangelio, concordaron en este modo de proceder. Mostrose Chusi ser amigo de Absalon, por librar a David su padre de las manos de el hijo cruel, y no obstante que engañò a dicho Absalon enemigo comun de la republica, y le impidiò lo que le importava, para vencer a David su padre, alaba la Escritura, lo que hizo Chusi, con estas palabras. Por ordinacion de Dios se desbarato el Consejo, que dava Architophel a Absalon, y esso fue la causa, que se siguiesse el de Chusi, y aunque lo que aconsejò Architophel a Absalon era cosa vtil para salir entrambos con la suya; pero Dios guiò el negocio por otro camino, para que los dos pagassen su pecado. No se puede reprehender lo que se hizo con vna disimulacion religiosa, y con vn juyzio, è intencion pia en favor de la parte mas sana, que era la de David, y por la victoria de aquel, cuya piedad agradava a nuestro Señor, y contra vn enemigo comun, y en guerra descubierta. Lo mismo dezimos de aquella buena muger que recibiendo en su casa las espias que embiava Chusi al sobredicho Rey, las escondiò en vn poço, y echando encima de la boca de el, vna manta, donde secava al Sol almidon, y ordeate, respondiò a los que buscavan las espias: No hizieron mas que bever vn trago de agua, è irse: y con esta dissimulacion libro a las espias de los enemigos que las buscavan. Pienso que hariais lo mismo vosotros, que vivis en la ley Evangelica, si os viesseis en semejantes aprietos, y que sin mentir las encubrierades, con la misma disimulacion, por cumplir con lo que dize el Sabio: Libra a los que estan en peligro de muerte, y no te descuydes de sacar de las manos de sus enemigos a los que tienen ya el cuchillo a la garganta; y sino hizierades esto, os podian culpar de homicidas, pues entregariades los afligidos, y perseguidos sin culpa, en manos de sus emulos. A esta obra de misericordia nos anima el Apostol, diziendo: Ninguno busque sola su comodidad; sino tambien la de el proximo, y despues: La caridad no busca solo su interes sino juntamente el de los otros. Lo mismo dixo en persona suya, por estas palabras. No busco solo mi provecho, sino el de muchos para que se salven Si solo miramos lo que nos conviene, y solo atendemos a conservar lo que nos parece mas vtil para nosotros, puestos en semejantes casos diriamos claramente la verdad; y seriamos causa de la muerte de los Inocentes. Por tanto si queremos mirar assi por el interes nuestro, como el de nuestros hermanos, y acomodarnos con los sobredichos consejos de el Apostol, es fuerça que en estas ocasiones ayamos de disimular la verdad. No podemos preciarnos de caritativos, ni como dize San Pablo de cuydadosos de el bien de nuestros proximos, sino es que perdiendo algo de nuestra comodidad, y arriesgandonos a algun inconveniente menor, por evitar el mayor condescendieremos en lo que pide el remedio de los necesitados, y como dize el mismo Apostol: Con los enfermos nos hagamos enfermos, para acudir al remedio de ellos, y ayudarles en sus necessidades.
XX. Quod utile plerumque mendacium et noxiam ueritatem etiam apostoli esse censuerint.
Quibus eruditus exemplis beatus quoque apostolus Iacobus omnesque illius ecclesiae primitiuae praecipui principes apostolum Paulum ad simulationis figmenta descendere pro inbecillitate infirmantium cohortantur eumque purificari secundum obseruantiam legis, caput radere, uota offerre conpellunt, praesens illud dispendium quod ex hac hypocrisi gignebatur nihili reputantes, sed contemplantes potius lucra quae erant ex illius diutina praedicatione parienda. non enim tantum apostolo Paulo lucrum ex hac eius fuerat districtione conlatum, quantum celeri eius exitio uniuersis gentibus detrimentum. quod sine dubio uniuersae tunc euenisset ecclesiae, nisi illum haec utilis ac salubris hypocrisis praedicationi euangelicae reseruasset. tunc enim necessario ac ueniabiliter adquiescitur mendacii detrimento, quando maius ut diximus inminet de ueritatis confessione dispendium et utilitas quae nobis de ueritate confertur conpensare illa quae generanda sunt damna non praeualet. quod temperamentum etiam aliis uerbis idem beatus apostolus ubique se semper tenuisse testatur. nam cum dicit: factus sum Iudaeis sicut Iudaeus, ut Iudaeos lucri facerem: his qui sub lege erant quasi sub lege essem, cum ipse non essem sub lege, ut eos qui sub lege erant lucri facerem: his qui sine lege erant tamquam sine lege essem, cum sine lege dei non essem sed in lege essem Christi, ut eos qui sine lege erant lucri facerem: factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucri facerem: omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem saluos, quid aliud ostendit quam secundum infirmitatem atque mensuram eorum qui instituebantur condescendisse se semper et a perfectionis rigore aliquid relaxasse, nec tenuisse se id quod districtio poscere uidebatur, sed illud magis praeposuisse quod infirmantium utilitas exigebat? et ut haec eadem adtentius indagantes singillatim apostolicarum uirtutum insignia replicemus, quaeret aliquis, quomodo omnibus per omnia beatus apostolus suam probetur aptasse personam? ubi factus sit Iudaeis sicut Iudaeus? profecto ibi, ubi illam sententiam intimo corde custodiens qua Galatis denuntiauerat dicens: ecce ego Paulus dico uobis quia si circumcidamini, Christus uobis nihil proderit, in Timothei tamen circumcisione imaginem quodammodo Iudaicae superstitionis adsumpsit. et rursus ubi factus est eis qui sub lege erant tamquam sub lege esset? nempe ibi, ubi Iacobus omnesque seniores ecclesiae formidantes, ne in eum illa inrueret Iudaeorum credentium, immo Christianorum iudaizantium multitudo, quae ita fidem Christi receperat ut adhuc ritu caerimoniarum legalium teneretur, discrimini eius hoc consilio ac persuasione succurrunt dicentes: uides, frater, quot milia sint in Iudaeis qui crediderunt, et hi omnes aemulatores sunt legis. audierunt autem de te quia discessionem doceas a Moysi eorum qui per gentes sunt Iudaeorum, dicens non debere eos circumcidere filios suos, et infra: hoc ergo fac quod tibi dicimus. sunt nobis uiri quattuor uotum habentes super se: his adsumptis sanctifica te cum illis, et inpende in illis ut radant capita, et scient omnes quoniam ea quae de te audierunt falsa sunt, sed ambulas et ipse custodiens legem, et ita pro illorum qui sub lege erant salute illam paulisper districtionem sententiae suae calcans qua dixerat: ego enim per legem legi mortuus sum ut deo uiuam, caput radere, purificari secundum legem atque in templo Moysaico ritu uota offerre conpellitur. quaeres etiam ubi pro salute eorum qui legem dei penitus ignorabant, tamquam et ipse sine lege esset effectus sit? lege, in Atheniensi urbe, ubi gentilium uigebat inpietas, quo usus sit praedicationis exordio: praeteriens, inquit, uidi simulacra uestra et aram in qua scriptum erat: ignoto deo. cumque de eorum superstitione fuisset orditus, tamquam si et ipse absque lege esset, sub occasione profani illius tituli fidem Christi intulit dicens: quod ergo ignorantes uos colitis, hoc ego adnuntio uobis. et post pauca, uelut si diuinae legis penitus esset ignarus, gentilis poetae uersum potius quam Moysi aut Christi maluit proferre sententiam et sicut quidam, inquiens, uestrorum poetarum dixerunt: ipsius enim et genus sumus. cum itaque suis eos quae refutare non possent testimoniis fuisset adgressus, ita de falsis uera confirmans subdidit dicens: genus ergo cum sumus dei, non debemus aestimare auro aut argento aut lapidi, sculpturae artis et cogitationis hominis, diuinitatem esse similem. infirmis autem infirmus effectus est, cum secundum indulgentiam, non secundum imperium his qui se continere non poterant in id ipsum redire concessit, siue cum lacte, non esca Corinthios potans in infirmitate et timore et tremore multo apud eos fuisse se dicit. omnia autem omnibus factus est, ut omnes faceret saluos, cum dicit: qui manducat non manducantem non spernat, et qui non manducat manducantem non iudicet, et: qui matrimonio iungit uirginem suam, bene facit, et qui non iungit, melius facit, et alibi quis, inquit, infirmatur, et ego non infirmor? quis scandalizatur, et ego non uror? atque hoc modo illud quod Corinthiis praeceperat adimpleuit dicens: sine offensione estote Iudaeis et Graecis et ecclesiae Christi, sicut et ego per omnia omnibus placeo, non quaerens quod mihi utile est sed quod multis, ut salui fiant. utile enim sine dubio fuerat Timotheum non circumcidere, caput non radere, purificationem Iudaicam non adsumere, nudipedalia non exercere, uota legalia non offerre: sed facit haec omnia, quia non quaerit quod sibi utile est, sed quod multis. quod quamuis dei contemplatione sit factum, tamen simulatione non caruit. qui enim per legem Christi legi mortuus fuerat ut deo uiueret, quique illam iustitiam legis in qua conuersatus fuerat sine querella detrimentum fecerat et arbitrabatur ut stercora, ut Christum lucri faceret, ea quae legis erant uero cordis affectu offerre non potuit: nec fas est credi eum qui dixerat: si enim quae destruxi haec iterum reaedifico, praeuaricatorem me constituo in id incidere quod ipse damnauerat. et in tantum non magis res ipsa quae geritur quam gerentis pensatur affectus, ut e contrario quibusdam repperiatur ueritas nocuisse et profuisse mendacium. nam Doec Idumaeus regi Sauli de fuga Dauid coram famulis conquerenti ac dicenti: numquid omnibus uobis dabit filius Iesse agros et uineas, et uniuersos uos faciet tribunos, et centuriones, quoniam coniurastis omnes aduersus me, et non est qui mihi renuntiet? quid nisi uerum prodidit dicens: uidi filium Iesse in Nob ad Abimelech filium Achitob sacerdotem, qui consuluit pro eo dominum, et cibaria dedit ei: sed et gladium Goliath Philistaei dedit ei? pro qua ueritate eradicari de terra uiuentium meruit, ac de eo dicitur per prophetam: propterea deus destruet te in finem, euellet te, et emigrabit te de tabernaculo tuo: et radicem tuam de terra uiuentium. ex illa igitur terra hic pro indicio ueritatis perpetua eradicatione conuellitur, in qua Raab meretrix pro mendacio cum sua cognatione plantatur: sicut etiam Samson illam diu occultatam mendacio ueritatem inpiae coniugi perniciosissime prodidisse reminiscimur, cui propterea deceptionem intulit ueritas inconsultissime patefacta, quia illud mandatum propheticum custodire neglexit: ab ea, quae dormit in sinu tuo, custodi claustra oris tui.
Cap. 20. Que aun los Apostoles tuvieron por licita esta disimulacion.
A este proposito el Apostol Santiago, y los mas viejos, y principales de la primitiva Iglesia, aconsejaron al Apostol San Pablo, que por acomodarse con los Iudios, que de nuevo se convertian hiziesse como que guardava las cerimonias de la ley, de coraçon, purificandose, rayendose la cabeça, y ofreciendo votos al modo de ellos, arriesgandose a alguna nota, entre los otros Christianos, a trueque de no privarse, de los bienes, que podia causar su predicacion, si tenia bien affectos assi tanto a los Iudios, como a los Gentiles. Porque mayor inconveniente era ponerse a peligro de que los Iudios le matassen, ò persiguiessen, como a transgressor de la Ley, que no dissimular, que en algo la guardava; desgracia, que quiça huviera tenido effecto, si el no conservarà su persona, para la Predicacion Evangelica, por medio de aquella dissimulacion. Entonces podemos sin pecado vsar de ella, quando es tan grande el mal, que se puede seguir, de dezir manifiestamente la verdad, que nos obliga, y fuerça a dissimularla, por librarnos de èl. De esta moderacion vsò el Apostol, en muchos lugares. En el primero dize. Entre los Iudios, me tratè como Iudio, por convertirlos; entre los que guardavan la Ley, mostrè, que era acertado el guardarla, no obstante, que me conocia por desobligado de hazerlo, y esto lo hize por no escandaliçar a los que vivian debaxo de la ley; sino ganarlos; con los que no tenian ley me tratè, como sino la tuviera, no obstante que estava sugeto a la ley de Christo; valime de este medio para atraer los Gentiles al Evangelio, con los imperfectos, y enfermos, me hize enfermo por ganarles la voluntad; con todos me hize todo, por convertirlos a todos. Esto fue acomodarse a la flaqueza, è imperfeccion de los nuevos discipulos, y afloxar algo en la observancia rigurosa del Evangelio, que no estava aan plenamente promulgado, y no cumplir a la letra lo que avian de platicar los Christianos mas fundados en la ley Evangelica, fuera de ocasion como esta; sino antes atender a lo que pidia la disposicion, y mayor vtilidad de los oyentes Por tratar por su orden de cada vna de estas cosas que hazia el Apostol, quando dize que: Se hizo todo para todos, digo que se mostrò en primer lugar Iudio, con los Iudios, quando (no obstante que interiormente sentia, que el circuncidarse como por obligacion, segun dixo a los de Galacia; era privarse de los merecimientos de Christo, con todo esso) hizo circuncidar a su discipulo Timoteo, mostrando con esta accion, que no condenava por entonces todas las ceremonias de la ley. Hizo como que guardava la ley, entre los que la guardavan, quando el Apostol Santiago, y los mas Viejos de la primitiva Iglesia, temiendo que no cargase sobre el Apostol S. Pablo, la persecucion de los Iudios que creian, ò de los Christianos que judaizavan, y que avian recibido la Fe de Christo, demanera que entendian que juntamente con ella avian de guardar las ceremonias de la ley, quisieron acudir al remedio de su temor, dandole este consejo: Ya veis Pablo hermano nuestro, quantos millares de Iudios se han convertido, y todos piensan que juntamente con el Evangelio han de guardar la ley, y por otra parte se dizen, que tu persuades a los Iudios que viven entre los Gentiles, que se aparten de las ceremonias Moisaicas, y que no circunciden sus hijos: para que deshagas esse concepto que tienen de ti, toma este consejo que te damos: aqui ay quatro Iudios que han hecho voto de ofrecerse en el Templo, juntate con ellos, purificate, y diles que se raygan las cabeças, y con esto haràn concepto todos, que es falso lo que de ti se ha dicho; pues pensaràn que guardas tambien la ley. Por la salvacio de los Hebreos se obliga a raer la cabeça, a purificarse segun la ley, y ofrecer votos en el Templo, conforme la ceremonia Moisaica, dispensando algo en lo que dixo a los de Galicia por estas palabras: Yo por amor de la ley Evangelica estoy muerto para la ley Vieja, por vivir en servicio de Dios. Con la gente que no conocia la ley de Dios, hizo como que no la conocia, quando en Atenas, Ciudad donde reinava la vanidad de los Gentiles, començò a predicarles deste modo: Passeandome por la Ciudad he visto vuestras imagines, y en particular vna que tenia este titulo: Al Dios desconocido, è ignorado, y hablando de las supersticiones de ellos, como si el no fuera Christiano; con ocasion de aquel titulo profano, les començò a hablar de Christo diziendo: yo os quiero dar a conocer a este Dios que llamais desconocido; y passando mas adelante, como sino huviera noticia de testimonios divinos, mas quiso valerse de vno de los Poetas de los Gentiles, que de la doctrina de Moysen, ni de Christo, y assi les dixo: Como dize vno de vuestros Poetas, todos somos hijos de esse Dios. Argumentandoles con razones que ellos admitian, y confirmando con aquella doctrina falsa la verdadera suya, añadiò: siendo pues hijos de Dios nosotros, no avemos de pensar, que Dios es semejante a las Imagenes que hazen los hombres, de oro, de plata, de piedras. Mostrose imperfecto, con los imperfectos, quando a los que no podian guardar continencia, no les mandò, pero les aconsejò que se casasse, y a los casados, que con titulo de amor de la castidad, vivian apartados de sus mugeres, les persuadiò que bolviessen a habitar con ellas, porque no diessen lugar a alguna tentacion del demonio. Lo mismo hizo, quando como el dize, sustentando a los Corintios, no con manjares solidos, y gruessos de perfectos, sino con leche de principiantes, escrive que se hallò con flaqueza entre ellos, temor, y temblor. Hizose todo para todos, para convertirlos a todos, quando les diò consejos, diziendo: El que come, no menosprecie al que ayuna, y el que ayuna no juzgue al que come. El que casa su hija donzella, bien haze, pero mejor, el que la conserva virgen, y en otro lugar: Quien esta flaco, que yo no lo sienta mucho? Quien se escandeliza, que yo no me abrase? con esto cumpliò lo que avia aconsajado a los de Corinto, diziendo: Tened paz estad bien con los Iudios, con los Griegos, y con todos los de la Iglesia, como lo hago yo en todas ocasiones, no buscando, solo mi comodidad, sino la de muchos, para que se salven: Bien le estava al Apostol no circuncidar a Thimoteo, no raerse la cabeça, no purificarse al modo de los Iudios, no guardar las ceremonias de ellos, yendo descalço algunos dias, no ofrecer sacrificios de la ley: pero haze todo esto para acomodarse con la capacidad de sus discipulos; porque no busca lo que le està bien a el, sino a muchos para que alcançen su salvacion. Aunque esto se hizo con intento de servir mas a Dios, pero no carece de dissimulacion. El que por la ley de Christo estava muerto para la ley Vieja, por vivir para Dios; el que avia renunciado las obras justas ceremoniales del testamento Viejo que hasta entonces avia guardado, dando buen exemplo a los Iudios; el que las tenia por inutiles para servir a Iesu Christo, no pudo hazer de coraçon, y de veras las ceremonias, que la Ley antigua mandava. No es creible que el que avia dicho: Si lo que he derribado por amor de Dios lo buelvo a redificar, me hago transgressor de la Ley; cayga de nuevo en las faltas, que el mismo avia condenado. Es tanta verdad, que Dios atiende mas a la voluntad con que se haze vna obra, que no a la misma obra exterior, que por lo contrario a algunos les fue dañoso el dezir claramente la verdad, y a otros les aprovechò la disimulacion. Quexavase el Rey Saul a sus erados, de que ninguno de ellos le queria dezir donde estava David; deziaselos por estas palabras. Por ventura el hijo de Iesse os da a vosotros campos, viñas, os harà Tribunos, ò Centuriones, que todos os conjurastes contra mi, y no ay quien me diga la verdad? Dixosela Doec Idumeo de este modo: He visto al hijo de Iesè, en Nobe, en casa de Achimelech Sacerdote, hijo de Achitob, que consultò al Señor en favor de David, y le diò los panes de la proposicion, y la espada del Gigante Golias. Por dezir esta verdad que deviera encubrir, dize el Psalmista que fue borrado de el libro de la vida, quando escrive hablando de el: Por esso te destruirà Dios para siempre, arrancarteha, y te desterrarà de tu casa, y sacarà tus rayzes de la tierra de los vivientes. Este fue desarraygado de dicha tierra por aver dicho la verdad que diximos; en la qual tierra hechò Raab rayzes muy hondas con toda su parentela, por aquella disimulacion, y caridad con que encubriò a las espias de el Pueblo de Dios. Disimulò Sanson muchos meses la verdad, y nunca quiso dezir a su muger el secreto, en que consistia su fortaleza; despues vencido de los alagos de ella se la declarò. Esta verdad que deviera callar le saliò a la cara, y le costò la vida porque no quiso guardar lo que dixo despues el Profeta Micheas: No descubras tus secretos, aun a la muger que duerme contigo.
XXI. An interrogantibus occultam continentiam sine mendacio oporteat propalari, et an suscipienda sint quae semel fuerint recusata.
Et ut exempla quaedam de nostris quoque ineuitabilibus ac paene cotidianis necessitatibus proferamus, quas quantalibet obseruantia numquam ita possumus praecauere, ut non uel inuiti uel uolentes in eas cogamur incurrere: quid quaeso faciendum est, cum refectionem procrastinare disponentibus nobis, utrum refecerimus, ad uesperam frater adueniens percontatur: celandumne ieiunium est et uirtus parsimoniae contegenda, an ueritatis professione prodenda? si celamus, ut dominico satisfaciamus imperio quo dicitur: non uidearis hominibus ieiunans sed patri tuo qui est in abscondito, et iterum: ne sciat sinistra tua quid dextera tua, profecto mentimur. si uirtutem continentiae propalamus, euangelica nos sententia iure percellet: amen dico uobis, receperunt mercedem suam. quid si oblatum a fratre quispiam poculum cum definitione rennuerit, absolute accepturum esse se denegans quod ille gaudens aduentu eius suppliciter ut sumatur exorat? rectumne est ut fratri ad genua prouoluto in terramque prostrato, qui non nisi his officiis uiscera caritatis expleturum esse se credit, etiam cum labore suo pareat, an in sermonis sui atque propositi pertinacia perseueret?
Cap. 21. Si por no mentir avemos de manifestar nuestras virtudes a quien nos las pregunta? Y si avemos de admitir lo que vna vez rehusamos?
Pondre aora algunos exemplos, en que nos vemos en ocasiones, y necessidadas quotidianas, è inevitables; que por mas que procuremos guardarnos dellas, ò forçados, ò voluntariamente disimulamos alguna cosa, y la encubrimos, ò mudamos de el parecer que primero teniamos. Sucede tal vez, que ayunando nosotros por devocion, viene a la noche vn huesped Religioso, y nos pregunta si ayunamos, ò no, si dezimos que no ayunamos, por cumplir con lo que aconseja el Señor, que dize: No des a entender a los hombres, que ayunas, basta que lo sepa tu padre celestial, que vee tu interior, y luego: No sepa tu mano izquierda lo que haze la derecha; en este caso no dezimos verdad; si la dezimos, y descubrimos nuestra continencia, porque los hombres la conozcan, el mismo Señor nos condena alli, diziendo: De verdad os digo que estos que buscan el agradar a los hombres, y que los alaben, ya tienen lo que merecen sus obras con esso. El segundo exemplo es este: Si a vno le combidase su hermano a bever, y no quisiesse recibir aquella cortesia, y dixesse que por todo el mundo no tomaria aquel refresco, que su proximo le da, alegrandose de su venida; serà bueno que a vn hermano suyo, que con humildad, y cortesia le ruega que tome vn trago de vino, y que piensa hazer en esso vna obra de caridad, no le quiera conceder aquella merced; por estarse en sus treze, ni acomodarse al buen deseo de su proximo, aunque no tenga necessidad de bever?
XXII. Obiectio, quod oporteat quidem abscondi continentiam, sed suscipi recusata non debeant.
Germanus: In illo quidem superiore exemplo dubium ut credimus non est quin expediat abscondi continentiam nostram potius quam percontantibus prodi, ac super huiuscemodi causis nos quoque fatemur ineuitabile esse mendacium. in secundo autem nulla nobis incumbit necessitas mentiendi, primum quia possumus ea quae fratrum ministerio porriguntur ita rennuere, ut nullo nos definitionis uinculo conligemus, deinde quod semel rennuentes possumus inmobilem tenere sententiam.
Cap. 22. Objeccion: Que parece se deve disimular el ayuno, y no admitir lo que vna vez se rehusò.
GERMANO. En el primer caso soy de parecer, que es mejor disimular el ayuno, que no darlo a entender al que nos pregunta si ayunamos; pero por otra parte tengo por opinion que en tal caso mentimos. En lo segundo no ay necessidad de disimular nada, porque podemos rehusar el regalo de aquel refresco, sin dezir, que por todo el mundo no lo recibiremos, y caso que lo huvieramos dicho podemos guardar sin pecado, ni descortesia notable nuestra promessa.
XXIII. Responsio, quod inrationabilis sit huius definitionis pertinacia.
Ioseph: Has definitiones illorum monasteriorum esse non dubium est, in quibus renuntiationis uestrae ut dicitis rudimenta formata sunt, quorum principes fratrum refectioni suas adsolent praeponere uoluntates et obstinatissime id quod semel mente conceperint exsequuntur. ceterum seniores nostri, quorum fidei apostolicarum signa uirtutum testimonium reddiderunt quique uniuersa iudicio potius ac discretione spiritus quam rigida animi obstinatione gesserunt, eos qui alienis infirmitatibus adquiescerent multo uberiores fructus quam eos qui in suis definitionibus perdurarent capere censuerunt, sublimiorisque pronuntiauerunt esse uirtutis contegere potius continentiam necessario hoc ut dictum est humilique mendacio quam patefacere superbo ueritatis indicio.
Cap. 23. Respuesta: Que no deve procederse de la manera dicha.
IOSEF. Essa es tu opinion, y de los Monjes de aquellos Monasterios, donde dezis vosotros, que os aveis criado. Alli los que presumen saber mas, antes quieren cumplir con su propia voluntad, y proseguir con obstinacion lo que vna vez han intentado, que acomodarse a cenar con sus hermanos. Pero entre nosotros los mas viejos, cuya vida esta acreditada con algunos milagros, y que se goviernan en estas ocasiones, mas por la discrecion equidad, y juyzio, que no por su propio, y porfiado parecer, fueron de opinion, que es mas acertado acomodarse con la flaqueza, ò necessidad de los proximos, y que es de mayor merecimiento hazer esto, que dexar de hazerlo, por cumplir con su propia voluntad, y devocion voluntaria, y que es de gente mas perfecta encubrir la verdad de la abstinencia; admitiendo algun refresco, con vna necessaria, y humilde dissimulacion, y sin mentir, que descubrirla, con peligro, ò motivos de vanidad.
XXIIII. Quomodo abbas Piamun continentiam suam celare maluerit.
Denique abbas Piamun post uiginti et quinque annos oblatam sibi a quodam fratre uuam ac uinum absque haesitatione suscipiens confestim ea quae ingesta fuerant contra consuetudinem degustare quam ignotae cunctis continentiae maluit propalare uirtutem. nam si illud quoque considerare uelimus quod seniores nostros incunctanter fecisse meminimus, qui mirabilia uirtutum suarum uel proprios actus, quos necesse erat ad instructionem iuniorum in conlatione proferri, sub aliorum solebant colorare personis, quid aliud possumus quam apertum super his iudicare mendacium? atque utinam nos quoque dignum aliquid haberemus quod ad incitandam fidem proponi iunioribus possit! profecto minime uereremur huiuscemodi illorum figmenta sectari. rectius enim est sub talis figurae colore mentiri quam pro obseruantia inrationabilis istius ueritatis aut ea quae audientes aedificare potuerunt incongrua taciturnitate contegere aut si ex nostra persona ueraciter proferantur iactantiam noxiae uanitatis incurrere. ad quod etiam nos magisterio suo doctor gentium euidenter instituit, qui reuelationum suarum magnitudinem ex alterius maluit proferre persona dicens: scio hominem in Christo, siue in corpore siue extra corpus nescio, deus scit, raptum usque ad tertium caelum, et scio huiusmodi hominem, quia raptus est in paradiso et audiuit ineffabilia uerba, quae non licet homini loqui.
Cap. 24. Como el Abad Piamon dissimulò su abstinencia.
Avia veinte y cinco años que el Abad Piamon no comia sino pan; y fruta seca, ofreciòle vn Religioso vna vba, y vn poco de vino, tomòlo, y sin escrupulo ni ceremonia comiò, y beviò, cosa que no avia gustado en todo el tiempo sobredicho; queriendo mas hazer esso, que no descubrir al otro el rigor de la abstinencia, de que avia vsado tanto tiempo. Tambien es dissimulacion manifiesta, lo que hazian nuestros antipassados, y me acuerdo que lo oì dezir muchas vezes: que quando era necessario para instruccion de los Novicios manifestar algunas virtudes excelentes, en que ellos se avian exercitado, las contavan en nombre de tercera persona, por librarse de la vanidad, y propia estimacion, y ojalà nosotros tuvieramos alguna cosa insigne que referir de nuestras acciones, que pudiera animar a ser mejores a los Novicios, que no repararàmos en vsar tambien de aquella dissimulacion. Harto mjeor es dissimular el propio aprovechamiento referido en nombre de vn tercero, que por temor de no dissimular, encubrir con silencio, lo que podia edificar a nuestros proximos, ò dezir la verdad descubierta de lo que ha passado por nuestra persona, con peligro, de jactancia, y vanidad. Exemplo nos diò de esto el Apostol S. Pablo, que las admirables revelaciones que tuvo, no las contò, como que huvieran passado por tercera persona, diziendo: Conozco a vn siervo de Dios, que ni se si siendo muerto, ò vivo, Dios lo sabe, fue arrebatado hasta lo mas alto del Cielo, y se que este, quando llegò a aquel Parayso, oyò vnas palabras admirables, y tuvo conocimiento de vnos misterios tan profundos, que no es licito, ni conviene manifestarlos a los hombres.
XXV. Testimonia scripturarum de conmutatis definitionibus.
Inpossibile nobis est breuiter uniuersa percurrere. quis etenim enumerare sufficiat omnes propemodum patriarchas sanctosque innumerabiles, alios pro uitae tutamine, alios pro benedictionis desiderio, alios pro misericordia, alios pro alicuius occultatione mysterii, alios pro zelo dei, alios pro examine ueritatis patrocinium ut ita dixerim adsumpsisse mendacii? quae sicut enumerari cuncta non possunt, ita praetermitti penitus uniuersa non debent, nam beatum Ioseph pietas conpulit, ut falsum fratribus crimen etiam cum obtestatione regiae salutis inpingeret dicens: exploratores estis: infirmiora terrae uenistis inspicere, et infra mittite, inquit, ex uestris unum, et adducite fratrem uestrum huc: uos autem custodimini hic, usque dum manifesta fiant uerba uestra, an uerum dicatis an non: sin autem, per salutem Pharaonis, exploratores estis. si enim non eos hoc misericordi mendacio terruisset, nec patrem fratremque reuisere nec eos in tantis inopiae periculis alere nec conscientiam postremo fratrum a reatu uenditionis suae expurgare potuisset. non ergo tam reprehensibile fuit metum fratribus incussisse mendacio quam sanctum atque laudabile occasione ficti periculi inimicos ac uenditores suos ad salutarem paenitentiam conpulisse. denique cum grauissimae insimulationis urguerentur inuidia, non illius quod falso obiciebatur, sed anterioris criminis conscientia frangebantur, dicentes ad inuicem: merito haec patimur, quia peccauimus in fratrem nostrum, quia despeximus tribulationem animae eius, cum rogaret nos, et non audiuimus eum: propter hoc uenit nobis omnis tribulatio haec. quae quidem confessio non solum apud fratrem in quem inpia crudelitate peccauerant, uerum etiam apud deum humilitate saluberrima tantum eorum facinus, ut credimus, expiauit. quid Salomon, qui perceptum a deo sapientiae donum in primo iudicio suo non nisi adsumptione mendacii declarauit? nam ut ueritatem quae muliebri mendacio tegebatur exculperet, etiam ipse mendacii utique astutissime excogitati usurpauit auxilium dicens: adferte mihi gladium, et diuidite infantem uiuum in duas partes, et date dimidiam partem uni, et dimidiam partem alteri. quae simulatio crudelitatis cum uerae matris uiscera permouisset, ab ea autem quae mater non erat laudaretur, tunc demum sagacissimo ueritatis indicio illam sententiam promulgauit quam nemo a deo inspiratam esse non credidit date, inquiens, huic infantem uiuum, et non occidatur: haec est mater eius. proinde nec debere nec posse nos uniuersa conplere quae uel cum quiete animi uel conmotione decernimus, etiam aliis scripturarum testimoniis copiosius edocemur, quibus uel uiros sanctos uel angelos uel ipsum omnipotentem deum ea quae definierant frequenter legimus inmutasse. nam beatus Dauid cum iuris iurandi definitione decreuit dicens: haec faciat deus inimicis Dauid, et haec addat, si reliquero de omnibus quae pertinent ad Nabal usque mane mingentem ad parietem. et continuo intercedente Abigail uxore eius ac pro eodem supplicante remittit minas, mollit sententiam et mauult transgressor propositi iudicari quam sacramenti sui fidem cum crudelitatis exsecutione seruare, dicens: uiuit dominus: nisi cito uenisses in occursum mihi, non remansisset Nabal usque ad lucem matutinam, mingens ad parietem. cuius sicut illam praecipitis sacramenti facilitatem quae de perturbatae mentis conmotione descenderat nequaquam imitandam esse censemus, ita remissionem atque emendationem statuti sectandam esse decernimus. electionis uas Corinthiis scribens reditum suum absoluta definitione promittit dicens: ueniam autem ad uos cum Macedoniam pertransiero: Macedoniam enim pertransibo. apud uos autem manebo uel etiam hiemabo, ut uos me deducatis quocumque iero. nolo enim uos modo in transitu uidere: spero enim me aliquanto tempore manere apud uos. cuius rei etiam in secunda epistula ita meminit: et hac confidentia uolui prius uenire ad uos, ut secundam gratiam haberetis, et per uos transire in Macedoniam, et iterum a Macedonia uenire ad uos et a uobis deduci in Iudaeam. sed superueniente salubriore consilio nequaquam se id quod promiserat exsecutum euidentissime confitetur. cum hoc, inquit, uoluissem, numquid leuitate usus sum? aut quae cogito secundum carnem cogito, ut sit apud me est est et non non? denique cur maluerit definitionem sui praeterire sermonis quam aduentu suo onerosam discipulis inferre tristitiam, etiam cum sacramenti obtestatione declarat: ego autem testem deum inuoco in animam meam, quod parcens uobis non ueni ultra Corinthum. statui enim hoc ipsum apud me, ut non in tristitia uenirem ad uos. cum intraturos se domum Loth Sodomis angeli denegassent dicentes ad eum: non intrabimus, sed in platea manebimus, continuo eius precibus conpelluntur statutum mutare sermonem, sicut scriptura subiungit: et coegit eos Loth, et deuerterunt ad eum. qui utique si deuersuros ad eum esse se nouerant, inuitantis petitionem simulatoria excusatione rennuerunt: sin autem ueraciter excusabant, euidenter inmutasse sententiam conprobantur. quae utique non ob aliam credimus causam spiritum sanctum sacris uoluminibus indidisse, nisi ut istis erudiamur exemplis in definitionibus nostris non pertinaciter permanere, sed eas arbitrio nostro debere subicere et ita iudicium nostrum ab omni legis uinculo liberum conseruare, ut promptum sit ad sequendum quocumque uocauerit salubre consilium, nec differat aut recuset ad id quod utilius discretio salutaris inuenerit absque ulla cunctatione transire. et ut ad sublimiora adhuc ascendamus exempla, decumbentem in lecto regem Ezechiam grauique aegritudine laborantem ex persona dei Esaias propheta adorsus est dicens: haec dicit dominus: dispone domui tuae, quia morieris tu, et non uiues. et conuertit, inquit, Ezechias faciem suam ad parietem, et orauit ad dominum, et dixit: obsecro domine, memento quaeso quomodo ambulauerim coram te in ueritate, et in corde perfecto, et quod bonum est in oculis tuis, fecerim. effleuit Ezechias fletu magno. post quae rursus dicitur ad eundem: reuertere, et dic Ezechiae regi Iuda dicens: haec dicit dominus deus Dauid patris tui: audiui orationem tuam, uidi lacrimam tuam: et ecce adiciam super dies tuos quindecim annos: et de manu regis Assyriorum liberabo te, et ciuitatem hanc protegam propter me, et propter Dauid seruum meum. quid euidentius hoc testimonio, quo misericordiae ac pietatis intuitu mauult dominus suum cassare sermonem et a praestituto mortis termino quindecim annis uitam precantis extendere quam per inmobilitatem decreti sui inexorabilis inueniri? similiter etiam loquitur ad Nineuitas censura diuina: adhuc triduum et Nineue subuertetur, moxque paenitentia eorum ieiuniisque mollitur tam minax et abrupta sententia atque ad partem misericordiae prona pietate deflectitur. quodsi quis uelut praescium conuersionis eorum subuersionem ciuitatis ad hoc eis dominum adserat conminatum, ut eos ad salutarem paenitentiam prouocaret, consequens est, ut hi qui fratribus praesunt absque reprehensione mendacii his qui indigent emendari aliqua etiam districtiora quam facturi sunt, si opus fuerit, conminentur. sin uero dixerit deum seueram illam sententiam suam paenitentiae eorum consideratione reuocasse secundum illud quod per Ezechielem ait: si dixero inpio: morte morieris: et egerit paenitentiam a peccato suo, feceritque iudicium et iustitiam, uita uiuet, non morietur, similiter edocemur non debere nos obstinate in nostris definitionibus perdurare, sed conminationem ex necessitate propositam clementi miseratione mollire. quod ne solis specialiter Nineuitis crederetur dominus praestitisse, etiam generaliter erga omnes eadem se esse facturum per Hieremiam perpetuo protestatur, et, cum necesse fuerit, incunctanter suam se sententiam mutaturum pro nostris meritis repromittit dicens: repente loquar aduersus gentem et aduersus regnum, ut uellam, et destruam, et disperdam illud. si paenitentiam egerit gens illa a malo, quod locutus sum aduersus eam: agam et ego paenitentiam super malum, quod cogitaui ut facerem ei. et subito loquar de gente et regno, ut aedificem et plantem illud. si fecerit malum in oculis meis, ut non audiat uocem meam: paenitentiam agam super bonum, quod locutus sum ut facerem ei. ad Ezechiel quoque: noli subtrahere uerbum, si forte audiant et conuertantur unusquisque a uia sua mala: et paenitebit me mali quod cogitaui facere eis propter malitiam studiorum eorum. quibus testimoniis declaratur non oportere ut pertinaciter in nostris definitionibus haereamus, sed ratione eas ac iudicio temperandas semperque praelegenda ac praeferenda esse meliora et ad illam quae utilior iudicata fuerit partem sine cunctatione aliqua transeundum. illud etiam prae omnibus inaestimabilis illa censura nos instruit, quod cum sit ei ante ortum uniuscuiusque praecognitus finis, ita ordine ac ratione conmuni et humanis quodammodo omnia dispensat affectibus, ut non potentialiter nec secundum praescientiae suae ineffabilem notitiam, sed secundum praesentes hominum actus uniuersa diiudicans uel respuat unumquemque uel adtrahat et uel infundat cotidie suam gratiam uel auertat. quod ita esse etiam illa Saulis manifestat electio: cuius utique cum uituperabilem finem praescientia dei ignorare non posset, de tot milibus Israhelis eligit eum et unguit in regem, praesentis in illo meritum uitae remunerans, non peccatum futurae praeuaricationis intendens, ita ut, postquam reprobus factus est, uelut paenitudinem gerens electionis suae deus humanis quodammodo de eodem uocibus atque affectibus conqueratur dicens: paenitet me quod constituerim Saul regem: quia dereliquit me, et uerba mea opere non inpleuit, et iterum: uerumtamen lugebat Samuhel Saulem, quoniam dominum paenitebat quod constituisset regem Saul super Israhel. denique hoc quod opere fuerat exsecutus postea etiam per Ezechielem prophetam dominus protestatur cum omnibus se hominibus cotidiano gesturum esse iudicio etiam si dixero, inquiens, iusto quod uita uiuat, et confisus in iustitia sua fecerit iniquitatem: omnes iustitiae eius obliuioni tradentur, et in iniquitate, quam operatus est, in ipsa morietur. sin autem dixero inpio: morte morieris: et egerit paenitentiam a peccato suo, feceritque iudicium et iustitiam, pignus restituerit ille inpius, rapinamque reddiderit, in mandatis uitae ambulauerit, nec fecerit quicquam iniustum: uita uiuet, non morietur. omnia peccata eius, quae peccauit, non inputabuntur ei. denique cum ab illo populo, quem ex omnibus gentibus dominus adoptauit, propter subitam praeuaricationem misericordiae suae auertisset aspectum, interueniens pro eo legislator exclamat: obsecro, domine: peccauit populus iste peccatum magnum, fecerunt sibi deos aureos: et nunc si remittis peccatum eorum, remitte sin alias, dele me de libro tuo quem scripsisti. cui dominus: si quis, inquit, peccauerit coram me, delebo eum de libro meo. Dauid quoque, dum de Iuda et persecutoribus Christi prophetico spiritu quereretur, deleantur, inquit, de libro uiuentium. et quia non merebantur ad paenitentiam salutarem pro reatu tanti criminis peruenire, subiungit: et cum iustis non scribantur. denique in ipso Iuda uis propheticae maledictionis euidenter inpleta est. nam expleto proditionis crimine suspendio se necauit, ne post illam deletionem nominis sui conuersus ad paenitentiam iterum scribi cum iustis mereretur in caelo. non ergo est ambigendum etiam Iudae nomen illo tempore, quo electus a Christo apostolatus sortitus est gradum, in libro uiuentium fuisse conscriptum ac pariter eum audisse cum ceteris: nolite gaudere quia daemonia uobis subiciuntur, gaudete autem quia nomina uestra scripta sunt in caelis. sed quia filargyriae peste corruptus de adscriptione caelesti ad terrena deiectus est, conpetenter de eo ac de similibus eius dicitur per prophetam: domine, omnes qui te derelinquunt confundantur, recedentes in terra scribantur, quia dereliquerunt uenam aquarum uiuentium dominum, et alibi: in consilio populi mei non erunt, et in scriptura domus Israhel non scribentur, et in terra Israhel non ingredientur.
Cap. 25. Testimonios de la Sagrada Escritura, de muchos que mudaron de resolucion.
No podemos en breve espacio de tiempo dezirlo todo, ni hazer memoria de los Patriarcas, y Santos Varones que se valieron del patrocinio de la dissimulacion; vnos por conservar su vida, otros por ser bendecidos de sus padres; vnos, movidos de misericordia, otros por encubrir algun misterio; vnos con zelo de Dios, otros por examinar mas la verdad. Hazer arançel de todos, seria nunca acabar; pero tambien seria culpable no referir algunos. Al Patriarca Iosef el motivo de piedad le obligò a fingir, que creia el que sus hermanos serian espias: y esto se los assegurò con estas palabras: Por vida del Rey que tengo por cierto que sois espias y aveis venido a informaros de la flaqueza, ò fortaleza de nuestra gente: vaya vno de vosotros a vuestra tierra a traer esse hermano menor, que dezis que quedo allà, y los demas quedaran aqui presos, hasta que sepa si dezis verdad, ò no: si esto no sale bien, vive el Rey Pharaon, que sois espias. No huviera visto Iosef a su padre, ni a su hermano Benjamin, ni huviera sustentado a todo su linaje en tiempo de tanta hambre, ni les huviera pesado a sus hermanos de averle vendido; sino los huviera atemoriçado con aquella piadosa dissimulacion. Tan azertado fue aver aterrado a sus hermanos con aquel artificio, quanto loable, y santa obra, aver incitado a sus enemigos que le avian vendido a tener dolor de su pecado, con ocasion del peligro en que se veian, y viendose mal quistos con el Governador de la tierra, con titulo de traydores, no les dava tanta pena el verse infamados falsamente, quanta tenian con la memoria de aver vendido a su hermano, y assi dezian vnos a otros: Iustamente padecemos este trabajo, porque pecamos contra nuestro hermano, y no nos compadecimos de la tribulacion de su animo, ni lo quisimos oir quando nos rogava que no le vendiesemos; esta es la causa porque ha venido sobre nosotros este castigo. Creese que esta confession hecha con humildad, satisfizo, no solo a su hermano, contra quien avian pecado cruelmente; pero aun al mismo Dios. Salomon tambien començò a executar el don de la sabiduria, que Dios le avia dado, con vna dissimulacion muy aguda; porque para sacar la verdad encubierta que aquella muger negava, se valiò de vna dissimulacion muy astuta. Cada vna de las dos mugeres dezia, que el niño vivo era su hijo, el Rey dixo: Venga vna espada, y partan por medio el niño, y denle a cada vna su parte. Esta sentencia, y muestra de crueldad, le parecio mal, a la que era verdadera madre del niño; la que no lo era, la alabò, y dixo que se hiziesse assi; entonces el Rey con vn indicio evidente de la verdad promulgo aquella sentencia que se cree, que le fue inspirada por Dios, y assi le dixo a la que rehusava que lo partiessen: Desele a esta el niño vivo, y no le matemos, porque ella es su verdadera madre. No avemos de poner por obra, todas las cosas que determinamos, ora sea en tiempo de quietud, de animo, ò ira, y comocion. Porque vemos en las Escrituras Sagradas, que no siempre executaron la primera resolucion que avian significado, no solo los Varones Santos, y los Angeles, pero aun el mismo Dios. El Santo Rey David hizo vn juramento diziendo: Mal me haga Dios, y bien a mis enemigos, sino mato mañana todos los de la casa de Nabal hasta perros, y gatos. Con todo al punto que le saliò al encuentro Abigail, y le rogò por su marido Nabal, se le passò la colera, y mudò de parecer, y mas quiso que le tuviessen por hombre que no guardava a su palabra, que guardarla a costa de tanta crueldad, y daño suyo, y del otro; y assi dixo. Por vida del Señor que sino te huvieras puesto por medianera, y intercessora, que no le quedara mañana a tu marido en casa perro ni gato. De la manera que somos de parecer que no es loable aquella facilidad de jurar, que procede de vn animo ayrado, ni se ha de imitar; assi mismo dezimos que es azertado el mudar de parecer en ocasiones como estas, y remediar con buenos medios, y fines el desacierto de los principios. El Apostol S. Pablo, vaso de eleccion, escriviendo a los Corintios, les promete que les irà a ver, diziendo: Yo passarè por ay, quando vaya a Macedonia, pero a vosotros os verè de espacio, y aun estarè en vuestra compañia todo el Invierno; para que me encamineis a donde quiera que huviera de ir. No me contentarè con veros de passo, sino que os quiero tratar muchos dias. De esto mismo hizo mencion en otro lugar, quando dixo. He querido visitaros con confiança que me veais segunda vez, vna a la ida, y otra a la buelta de Macedonia, y me acompañeis hasta Iudea. Pero mirandolo mejor confiessa que no cumpliò su palabra, y assi añade. Queriendo ir a veros, y no yendo me tendreis por liviano, y hombre variable. y que se dexa llevar de respetos humanos, y que ya dize si, ya dize no; mas quiero daros razon de la causa porque he mudado de parecer, que es por no entristeceros con mi llegada, y presencia; porque por merecerlo vosotros os avia de reprehender. Dizelo (valiendose de la autoridad de Dios) por estas palabras: Pongo a Dios por testigo de mi intencion, que por no afligiros no he querido bolver mas a Corinto, porque he tomado resolucion de no entristecerme, viendoos a vosotros tristes. Dixeronle los Angeles a Lot en Sodoma: No queremos entrar en tu casa, ni ser tus huespedes, sino quedarnos aqui en la plaça toda la noche, mas rogandoselo Lot segunda vez, les fue forçoso mudar de parecer, como lo dize la Escritura assi: Porfiòles Lot que cenassen en su casa, y le admitiessen el combite. Si tuvieran resolucion, y sabian. que avian de cenar con el, no fue de coraçon la primera repuesta, si se escusaron de veras, y con intento de no ir, mudaron despues de parecer. Estos exemplos creemos que los puso Dios en la Sagrada Escritura, por ocasion de que en semejantes lances no seamos porfiados en lo que vna vez avemos determinado; sino que si es menester, mudemos de parecer, y estè la resolucion siempre libre en nuestra voluntad, demanera que nos sea facil tomar otra, si conviene mas para el servicio de Dios, y no reparemos el inclinarnos a la parte que la discrecion nos enseñare, que es mas a proposito: Por contar exemplos de personas mas autoriçadas, conviene se nos acuerde el Rey Ezequias, que estava enfermo, y con peligro de su vida, a quien dixo el Profeta Isaias, de parte de Dios: Esto dize el Señor, haz testamento; porque moriras de esta enfermedad, y no viviràs. Bolviò el Rey Ezequias la cara a la pared, y hizo oracion diziendo: Ruegote Señor que te acuerdes, como siempre he tratado verdad en tu presencia, y he andado con buena intencion, y he hecho buenas obras. Y lo dixo todo con grandes lagrimas. Despues de esto dixo Dios al Profeta: Buelve, y dile a Ezequias Rei de Iudà; esto dize el Señor; Dios de tu padre David, he oydo tu oracion, he visto tus lagrimas, y te añadirè quinze años mas de vida, te librarè del poder del Rey de los Assirios; y ampararè esta Ciudad, porque gusto de ello, y tambien por respeto de mi Siervo David. Testimonio es este bien claro, de que quiere Dios, movido de misericordia, y piedad, mudar de parecer a nuestro modo de entender, y añadir quinze años de vida al enfermo, y no estar inexorable, por la imobilidad de su decreto. condicionado, A este modo se huvo Dios con los Ninivitas, quando dixo: Dentro de tres dias se destruirà la Ciudad de Ninive, y luego se templò, y corrigiò aquella sentencia tan rigurosa, y se moviò Dios a misericordia con los ayunos, y penitencia de ellos. Si alguno dixere que les hizo esta amenaça (sabiendo que se avian de convertir) para inducirlos a penitencia saludable, siguese que es licito, que los Perlados sin nota de mentira, hagan algunas amenaças a los subditos que tienen necessidad de enmendarse, aunque no tengan intencion de executarlas, y si afirmare otro que Dios revocò aquella sentencia rigurosa, atendiendo a la penitencia de ellos (segun aquello que dize por Ezechiel: Si dixere yo al malo, moriràs, y hiziere penitencia de su pecado, y se exercitare en buenas obras, sepa que vivirà, y no morirà) de esso mismo podemos aprender, que no avemos destar porfiados en nuestro primer parecer; sino templar con misericordia las amenaças que la necessidad nos avia hecho hazer. Y porque no se crea que solo vsò Dios de esta misericordia con los Ninivitas, ofrece por Ieremias que lo harà con todos, y que si fuere necessario revocarà la sentencia que nos avia dado, dizelo por estas palabras: De repente hablarè contra vna gente, y vn Reino, para arrancarlo, destruirlo, y esparcirlo, pero si la gente de el cessare de pecar, y temiere no les venga el mal que yo he pronosticado, yo tambien revocarè la amenaça del castigo que avia de hazer en ellos, y de repente tratarè de plantar, y edificar el Reino, y renovar la gente. Pero si pecare en mi presencia, y no oyere mis palabras, lo privarè de los bienes que le avia prometido. Al mismo Ieremias tambien le dize: No dexes de predicarles, por si se convirtieren, y dado esse caso, yo no los castigarè con los males que pensava hazerles, por la malicia de sus obras. De estos testimonios se colige que no avemos de estar firmes en nuestras deliberaciones, sino templarlas con el juizio de la razon, y siempre se han de preferir las cosas mejores a las buenas, y hemos de declinar en qualquier ocasion, a aquella parte que fuere mas honesta, vtil, y provechosa.
Cap. 26. Que Dios castiga, ò premia, no segun lo que sabe que ha de ser, sino segun lo que de presente vee en nosotros.
Danos a mas desto a entender, entre otras, vna cosa, aquella inestimable centura, y juyzio de Dios, y es, que no obstante que sabe, desde su eternidad, el fin que cada vno ha de tener, con todo juzga de el estado de los hombres con vn modo ordinario, y vsado entre ellos; y a nuestro modo de entender. parece que muda de parecer, y assi segun su potencia, y presciencia inefable, a vno que sabe que se ha de salvar, si le vee en pecado, no le juzga por su amigo, ni siervo, ni al que sabe que se ha de condenar, si le vee en gracia, le tiene por enemigo suyo, sino que califica los estados de los hombres, que de presente se veen en ellos, y conforme a ellos, los alaba, ò reprehende, y les aumenta su gracia, ò la quita. Prueuase esto con lo que hizo Dios en la eleccion de Saul, que sabiendo con su presciencia, que avia de acabar mal, lo eligiò, y vngio para Rey de su pueblo, escogiendole de entre tantos millares, y premiando, y acreditando las acciones presentes, y sencillez de Saul, sin que lo impidiesse el pecado venidero, de que Dios tenia noticia: tanto, que quando despues començò a querer obedecer a Samuel, y por su ambicion perseguir injustamente a David, como que le huviera penado a su divina Magestad de averle elegido por Rey; al modo de los hombres, y sus palabras, y afectos, dize: Pename de auer hecho Rey a Saul, porque se ha apartado de mi, y no ha cumplido por obra mis mandamientos; y luego dize la escritura hablando de Samuel: Pero Samuel llorava por la desgracia de Saul, porque sabia, que le avia penado a Dios de averle hecho Rey de Israel. Lo que hizo aqui con Saul, dixo despues por Ezequiel, que lo haria con todos los hombres, pintandonoslos entonces, segun la presente justicia, o injusticia, dizelo por estas palabras; Si yo dixere a vn justo, que vivira en paz, y confiado de su justicia pecare, me olvidarè de todas sus buenas obras, y sino se emendare, morirà en su pecado: Si yo dixere a vn malo, condenartehas, y este hiziere penitencia de su pecado, se empleare en buenas obras, restituyere las prendas al pobre, y lo mal ganado, y guardare mis mandamientos, y no hiziere cosa mala, vivira en paz, y no se condenarà; y se pondran todos sus pecados en oluido. Mostrandose enojado Dios con su pueblo, que avia escogido de entre las demas gentes, y queriendo castigarle con rigor, porque avia adorado la imagen de vn becerro, poniendose Moysen de por medio le dixo: yo te confiesso, Senor, que ha hecho este pueblo vn gran pecado, adorando Dioses de oro, si se lo perdonas, muy en buen ora; pero sino borrame de tu libro, donde dizes que me tienes escrito. Quexandose David de Iudas, y de los enemigos de Christo, con espiritu profetico, dize: Sean borrados del libro de la vida, y porque eran tan grandes los pecados de estos que desmerecian, que Dios los llamasse a verdadera penitencia, añade: y no sean escritos entre los justos. Cumpliose la verdad desta profecia en la persona de Iudas Escariote; porque en aviendo vendido a Christo, dentro de poco se colgò, y con esto le sucediò, que despues de borrado vna vez su nombre del libro de la vida, por no aver hecho verdadera penitencia, no mereciò bolverse a escrivir entre los justos. Es muy verisimil, que quando Christo nuestro Señor llamò a Iudas al Apostolado, era justo, y estava escrito en el libro de la vida, segun la presente justicia, y que oyò con los demas, aquellas palabras que Christo les dixo: No os alegreis de que se os sujetan los Demonios, mas alegraos de que vuestros nombres estan escriros en los Cielos Pero porque Iudas vencido de la avaricia dexò el Cielo, por la tierra, se dize de el, con propiedad, y de sus semejantes, lo que escrive el Profeta: Señor todos los que te dexan se confundiràn; los que se apartan de ti, quedaràn escritos en la tierra, porque dexaron a Dios, que es fuente de agua viva. Y en otro lugar se dize de los falsos Profetas: No estaràn en la junta de mi Pueblo, no se escriviràn en la familia de Israel, ni entraràn en la tierra santa.
XXVI. Quod sancti uiri pertinaces ac duri esse non possint.
Nec illius praecepti utilitas est silenda, quod etiam si instigante ira uel qualibet alia passione sacramento nos aliquo uinxerimus, quod a nemine quidem monachorum fieri penitus debet, utriusque tamen rei causa integro mentis est pensanda iudicio, et eo conparanda est illa res quam statuimus huic ad quam transire conpellimur, atque ad eam sine cunctatione est transeundum quae superueniente saniore tractatu iustior fuerit iudicata. rectius enim est nostrum nos praeterire sermonem quam rei salubrioris ac piae subire iacturam. denique numquam rationabiles ac probatos patres duros aut inreuocabiles in huiusmodi definitionibus fuisse reminiscimur, sed uelut ceram calore, ita eos ratione mollitos et intercedente salubriore consilio melioribus partibus sine haesitatione cessisse. quoscumque autem uidimus definitionibus suis pertinaciter inhaerere, inrationabiles semper probauimus ac discretionis expertes.
Cap. 27. Que los Varones justos, no son pertinaces, ni porfiados en su sentir.
Hase de advertir tambien vna cosa, que si alguna vez movidos de ira, ò de passion hzieremos juramento, ò promessa resuelta de alguna cosa indiferente (accion que nunca la ha de hazer vn Religioso) en tal caso, se ha de pensar el negocio de espacio, y cotejar lo que aviamos jurado, ò prometido, con lo contrario que se nos ofrece de hazer; y en fin avemos de executar aquella accion, que consultada con mas madurez, pereciere mas justa. Mejor es faltar a nuestra palabra, que perder el merecimiento de vna obra pia, y de mas vtilidad, que la que aviamos determinado de hazer. Acuerdome que nunca vi aquellos Santos Padres antiguos, a quien primero conocì, porfiados ni irrevocables en defender, ni executar su parecer; antes con la razon se ablandavan como la cera con el Sol, y si oìan vn parecer mejor que el suyo, luego se acomodavan con el. Por lo contrario a los que veìan porfiados en su sentir, y opinion, siempre vi que los tenian por gente indiscreta, y de poco talento.
XXVII. Interrogatio, an sit contrarium praedictae sententiae illud quod dicitur: iuraui et statui.
Germanus: Quantum ad hanc pertinet rationem quae euidenter copioseque digesta est, nihil oportet monachum definire, ne aut praeuaricator inueniatur aut pertinax. et ubi illud Psalmistae ponemus eloquium: iuraui, et statui custodire iudicia iustitiae tuae? quid est enim aliud iurare et statuere quam definita inmobiliter custodire?
Cap. 28. Objeccion de vn lugar de la S. Escritura contra lo dicho.
GERMANO. Pareceme que has provado bien con la fuerça de tus razones, y con esta platica tan eloquente, que nunca vn Religioso se ha de determinar a vna cosa, de manera, que se prive de elegir otra mejor; porque si esso haze, y no cumple con su palabra, lo tendran por vano; y si porfia en executar la primera resolucion, diran que es pertinaz, y porfiado. Pero hazeme dificultad aquello que dize el Psalmista: He jurado, y me he resuelto de guardar tus mandamientos; porque el jurar, y resolverse, es ser porfiado, y estarse en su parecer.
XXVIII. Responsio, in quibus inmobilis definitio sit tenenda et in quibus, si oportuerit, rescindenda.
Ioseph: Nos non de principalibus mandatis, sine quibus non potest nostra salus omnino subsistere, ista decernimus, sed de his quae sine periculo status nostri uel relaxare possumus uel tenere: ut puta de inremisso rigore ieiunii, de uini siue olei perpetua abstinentia, de progressu cellulae penitus cohibendo, de lectionis seu meditationis incessabili iugitate, quae sine iactura professionis ac propositi nostri et exerceri cum libuerit possunt et cum necesse fuerit inreprehensibiliter praetermitti. ceterum super obseruantia illorum principalium mandatorum constantissime definiendum est ac pro his etiam mors, si necesse fuerit, non uitanda, pro quibus inmobiliter est dicendum: iuraui et statui. quod fieri debet pro custodia caritatis, pro qua spernenda sunt uniuersa, ne bonum tranquillitatis illius perfectioque maculetur. similiterque iurandum est pro castimoniae puritate nec aliud nos facere oportet pro fide, pro sobrietate atque iustitia, quae omnia indemutabili perseuerantia sunt tenenda et a quibus paululum recessisse damnabile est. de illis uero corporalibus exercitiis, quae ad modicum esse dicuntur utilia, ita est ut diximus statuendum, ut si qua superuenerit certior pietatis occasio quae illa suadeat relaxari, nulla super his lege teneamur, sed praetermissis eis ad utiliora libere transeamus. in illis enim corporalibus exercitiis, si pro tempore relinquantur, periculum non est: ab his uero uel ad momentum declinasse mortiferum est.
Cap. 29. Responde, y declara, en que cosas se ha de mudar de proposito, ò persistir en el.
IOSEPH. No hablamos nosotros de los principales mandamientos, cuya observancia es de necessidad, y forçosa para salvarse; sino de otras cosas que segun la regla de nuestro estado podemos hazer, ò dexar de hazer sin peligro, como ayunar siempre, no bever vino, ni comer azeite, no salir jamas de la celda, leer, y meditar de ordinario. Estas cosas podemos exercitarlas, quando nos parece, ò dexarlas quando ay causa justificada para hazerlo Pero hablando de la guarda de los principales mandamientos, ha de aver resolucion firmissima de executar lo que ellos mandan, y apartarse de lo que prohiben: y si fuere menester avemos de morir por la observancia de ellos, de los quales hablava el Psalmista, quando dixo: jurè, y me resolvi de guardarlos. Esto de guardar los juramentos en cosas licitas, se ha de hazer por no perder la caridad, por la qual se ha de dexar todo, atrueque de que ella no padezca intervalos. Tambien los Religiosos han de hazer esso mismo por conservar la castidad; y lo han de continuar todos por la fe, templança, y justicia, cosas, que se han de conservar perpetuamente, y que el apartarnos de ellas, es causa de nuestra condenacion. Mas hablando de los Exercicios corporales, que no siempre, como dize el Apostol, son de provecho, hase de tener esta regla, que si se ofreciere alguna ocasion mas pia que nos obligue a aflojar en ellos no nos hallemos obligados a no hazerlo; antes dexandolos avemos de echar mano de otros que fueren mas vtiles, porque en dexar los Exercicios corporales por algun espacio de tiempo, no ay ningun inconveniente, pero el no cumplir los preceptos obligatorios, es ponerse en manifiesto peligro de la condenacion.
XXVIIII. Quemadmodum debeant celanda conmitti.
Hoc quoque simili cautione curandum est, ut, si qui forsitan sermo quem esse uultis occultum de uestro fuerit ore prolapsus, nulla occultationis praecepta sollicitent audientem: magis enim latebit si neglegenter atque simpliciter transeatur, quia non tanta quilibet fratrum super diuulgatione eius inpugnatione torquebitur, aestimans rem uilem aliqua transitoria confabulatione prolatam et quae ex hoc ipso sit leuior, quia cautissimo silentii praecepto sensibus audientis conmendata non fuerit. nam si etiam fidem eius aliqua sacramentorum obtestatione deuinxeris, citius illud prodendum esse non ambigas: maior enim aduersus ipsum uis diabolicae inpugnationis insurget, ut et te maestificet uel denudet et illum transgressorem quantocius sui faciat sacramenti.
Cap. 30. Como se han de dezir las cosas secretas.
Con la misma cautela, que avemos dicho, se ha de guardar lo que diremos, y es que si se nos huviere escapado alguna palabra por descuydo, que deseamos que no se publique, no pongamos precepto de silencio a los oyentes, y tengamos por cierto que estarà mas encubierta, quanto menos diligencias hizieremos para procurar de encubrirla; porque de este modo no seràn tan tentados nuestros proximos para descubrirla, pensando que es cosa que importa poco, que se ha dicho a la descuydada, y que por el mismo caso que no se les ha encomendado el silencio, no deve importar el dezirla, ò no; por lo contrario si los obligaremos a que juren de guardar secreto, tengamos por cierto, que lo diràn mejor, y el Diablo los tentarà mas; por dos razones; la vna por entristecer a vnos descubriendo los secretos, y la otra por hazer romper el juramento a los otros.
XXX. Nihil super his quae ad usum conmunis uitae adtinent definiendum.
Et idcirco nihil debet abrupte monachus super his dumtaxat quae ad corporales exercitationes pertinent definire, ne aduersarium ad inpugnationem eorum quae uelut sub legis obseruatione custodit magis incitans citius ea uiolare cogatur. praefigens siquidem sibi legem unusquisque sub libertatis gratia constitutus perniciosa semet ipsum obligat seruitute, ut ea quae licito, immo etiam laudabiliter cum gratiarum actione praesumere potuisset, si necessitas fortasse conpulerit, uelut transgressor percipere conpellatur cum praeuaricatione peccati. ubi enim non est lex, nec praeuaricatio. Hac beatissimi Ioseph institutione atque doctrina uelut diuino oraculo confirmati in Aegypto residere maluimus. sed licet parum deinceps de nostra essemus promissione solliciti, tamen expleto septem annorum numero sponsionem nostram gratanter impleuimus. excurrentes namque ad coenobium nostrum illo iam tempore, quo de inpetrando ad heremum reditu fiduciam gerebamus, primum senioribus nostris honorem debitum soluimus: deinde animis eorum, qui pro caritatis ardore creberrimis litterarum nostrarum satisfactionibus nequaquam fuerant deleniti, pristinam redintegrauimus caritatem, tandemque ad plenum aculeo nostrae sponsionis auulso ipsis quoque cum gaudio prosequentibus ad Scitioticae solitudinis secreta remeauimus. Hanc uobis, o sancti fratres, inlustrium patrum scientiam atque doctrinam nostra ut potuit elucubrauit inscitia: quam etiamsi incultus forsitan sermo confudit potius quam digessit, quaeso ne laudem insignium uirorum reprehensio nostrae rusticitatis euacuet. tutius siquidem nobis in conspectu nostri iudicis uisum est doctrinae huius magnificentiam uel incultis sermonibus prodere quam silere, quippe cum et profectui lectoris, si sublimitatem sensuum contempletur, hoc quod inperitia nostri sermonis offenditur obesse non possit, et nobis maior sit utilitatis cura quam laudis. hoc sane omnes ad quorum manus opuscula ista peruenerint moneo, ut quidquid in eis placuerit patrum, nostrum uero sciant esse quod displicet.
Cap. 31. Que no se han de hazer firmes resoluciones a cerca de las cosas que cada dia se llevan entre manos.
En conclusion, no ha de resolverse vn Religioso, ni hazer juramentos, ni promessas de cosas que pertenecen a los Exercicios corporales, por no dar ocasion a que el Demonio, le haga mas contradicion, para que no cumpla con aquellas cosas que jurò ò prometio de hazer, y le tiente mas a romper el juramento, ò la promessa. Porque vn Religioso que tiene libertad, para hazer alguna cosa, sin pecado, si jura, ò promete no hazerla, se pone en peligro de que lo que pudiera hazer licita, y loablemente con accion de gracias, si la necessidad despues le obliga a hazerlo, aya de venir contra el juramento, ò la promesa, y quedar por lo menos en opinion de hombre liviano. Donde no ay ley, dixo el Apostol, que obligue, tampoco ay transgression de la ley. Concluidos con la doctrina, y enseñança del Abad Iosef, como si fuera de vn oraculo divino, nos resolvimos de quedarnos en Egipto. Pero estando poco despues con cuydado de no aver cumplido nuestra promesa, nos determinamos de cumplirla, aunque fue al cabo de siete años que aviamos salido de nuestro Convento, y bolviendonos allà en tiempo, y ocasion que pensavamos alcançar licencia de nuestros hermanos, para bolvernos a los desiertos de Egipto, llegados a nuestra Casa, saludamos con la reverencia que deviamos a los Padres antiguos de ella, y reconciliandonos con ellos, que por lo mucho que nos amavan: no avian bastado para desenojarlos las muchas cartas que les aviamos escrito, bastò a hazerlo nuestra presencia. Finalmente quitado todo el escrupulo de la obligacion de la promesa, acompañandonos todos a la salida, dimos la buelta para el desierro de Scithi. Ya veis devotos hermanos que aunque sabemos poco, os avemos hecho relacion de la dotrina, y ciencia de los Santos Padres del desierto de Scithi, y si a caso nuestra ignorancia, y lenguaje ordinario, y tosco, antes ha confundido la cosa que la ha declarado, ruegoos que no permitais que pierdan algo las alabanças de tan insignes Varones, por dezirlas nosotros con poco concierto. Porque nos ha parecido que era menor inconveniente delante de Dios referir con lenguaje ordinario, la grandeza de tan alta doctrina, que callarla, pues no puede dañar al aprovechamiento del Lector, el ofenderse algo de nuestra poca eloquencia, si considera la alteza de la materia de que se trata, y en fin avemos cuydado mas de aprovechar a los Lectores, que no entretenerlos con suavidad, y eloquencia de palabras, para que nos alabassen. Bien sabia yo, que el escrivir los dichos, y hechos de tan Santos Varones, por la dificultad que tiene el hazer esso, era cosa peligrosa, y que por mi rudeza se me podia seguir poca alabança de hazerlo; pero me arriesgue a passar por este inconveniente, y me resolui de padecer vna perdida cierta, aunque con incertidumbre del aprouechamiento de mis proximos. Lo que ruego en vltimo lugar a los lectores, es, que si hallaren alguna cosa que les dè gusto, lo atribuyan a aquellos santos Padres; y si otra no les agradare, sepan que essa es mia.
Texto latino: Conlationes XXIIII, ed. M. Petschenig, Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum 13, Viena, 1886, cotejado con los facsímiles; sin el aparato crítico. · Traducción de fray Miguel Vicente de las Cuevas, cartujo († h. 1658), Obras de Iuan Casiano, Zaragoza, Juan de Ibar, 1661 (ejemplar de la Biblioteca Nacional de España). Ortografía y erratas de la edición conservadas; las abreviaturas se han desarrollado. Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error