Abbatia
Sancti Petri
de Curte

Juan Casiano, Colaciones

Colación XVI. El abad José: de la amistad

Conlatio abbatis Ioseph prima. De amicitia.COLLACION DIEZ Y SEIS, PRIMERA DE EL ABAD IOSEF. DE LA AMISTAD.

1

I. Quid a nobis abba Ioseph primitus inquisierit.

Beatus Ioseph, cuius nunc instituta ac praecepta pandenda sunt, unus e tribus quorum in prima conlatione fecimus mentionem, clarae admodum familiae ac primarius ciuitatis suae intra Aegyptum fuit, quae appellatur Thmuis, et ita non solum Aegyptia, sed etiam Graeca facundia diligenter edoctus, ut uel nobis uel his qui Aegyptiam linguam penitus ignorabant non ut ceteri per interpretem, sed per semet ipsum elegantissime disputaret. qui cum institutionem suam nos desiderare sensisset, percontatus primum utrumnam essemus germani fratres audiensque a nobis quod non carnali, sed spiritali essemus fraternitate deuincti, nosque ab exordio renuntiationis nostrae tam in peregrinatione, quae ab utroque nostrum fuerat obtentu militiae spiritalis arrepta, quam in coenobii studio indiuidua semper coniunctione sociatos, tali usus est sermonis exordio.

Cap. 1. Pregunta de el Abad Iosef.

EL Abad Ioseph, cuyos preceptos, y modo de vida avemos de explicar aora, es vno de aquellos tres de quien hablamos en el cap. 3. de la Collacion 11. Fue vn hombre de gran linage, y el mas principal de la Ciudad de Thmuis, en la Provincia de Egypto, y assi estava tan enseñado, no solo en la lengua de Egypto, pero aun en la Griega, que hablava con nosotros, y disputava con mucha elegancia, no como los demàs, por interprete; sino por su persona. Entendiendo el, que deseavamos saber su modo de vida, nos preguntò al Abad Germano, y a mi si eramos hermanos carnales, y oyendo, que no, sino que solo teniamos amistad, y hermandad espiritual, y Religiosa, y que desde el principio de nuestra conversion aviamos sido compañeros, y grandes amigos, no solo en el Monasterio, donde aviamos tomado el Habito; pero aun en la peregrinacion, que aviamos emprendido entrambos con deseo de informarnos de el camino mas perfecto de la vida espiritual, nos començò a hablar de esta manera.

2

II. Disputatio eiusdem senis de infido amicitiarum genere.

Amicitiarum ac sodalitatis multa sunt genera, quae diuersis modis humanum genus dilectionis societate conectunt. quosdam enim praecedens conmendatio primum notitiae, post etiam amicitiae fecit inire conmercia. in quibusdam uero contractus quidam seu dati acceptiue depectio caritatis foedera copulauit. quosdam negotiationis seu militiae uel artis ac studii similitudo atque conmunio amicitiarum uinculis nexuerunt, per quam ita etiam effera sibi inuicem corda mansuescunt, ut etiam hi qui in siluis ac montibus latrociniis gaudent et effusione humani sanguinis delectantur, suorum scelerum participes amplectantur ac foueant. est etiam dilectionis aliud genus, quod instinctu naturae ipsius et consanguinitatis lege conectitur, qua uel contribules uel coniuges uel parentes seu fratres ac filii naturaliter ceteris praeferuntur, quod non solum humano generi, uerum etiam omnibus alitibus atque animantibus inesse deprehenditur. nam pullos uel catulos suos naturali affectu instigante sic protegunt ac defendunt, ut frequenter pro ipsis etiam obicere se periculis mortique non metuant. denique etiam illa bestiarum uel serpentium uel alitum genera, quae intolerabilis feritas ac letale uirus ab omnibus separat ac secernit, ut sunt basilisci uel monocerotes uel grypes, cum etiam uisu ipso cunctis perniciosa esse dicantur, inter se tamen pro originis ipsius affectionisque consortio pacata et innoxia perseuerant. sed haec omnia quae diximus genera caritatis sicut malis ac bonis, feris etiam atque serpentibus uidemus esse communia, ita etiam usque in finem certum est perseuerare non posse. etenim interrumpit ea frequenter ac diuidit locorum discretio et obliuio temporalis et uerbi uel causae negotiorumque contractus. ut enim ex diuersis uel lucri uel libidinis uel consanguinitatis ac necessitudinum uariarum societatibus adquiri solent, ita intercedente qualibet diuortii occasione soluuntur.

Cap. 2. Sentencia suya, de vn genero de Amistad infiel.

Ay muchas maneras de Amistades, y compañias, que vnen los hombres, y los aficionan con diferentes modos. A vnos las cartas comendaticias, les hizieron tener muchos conocidos, y amigos; a otros el tratarse de ordinario, y entender en vnas mismas mercancias, les hizieron travar Amistad. A algunos, el tratar de vnos mismos negocios, el seguir la milicia en vn mismo tiempo, y ocasion, la compañia de los estudios, y profession de vnas mismas artes, les fue ocasion de ser amigos; cosas que ablandan los coraçones fieros, y amansan los hombres demanera, que aun los que viven en los bosques, y se emplean en robos en los montes, y desiertos, y parece que gustan de derramar sangre humana, ayudan, y amparan a los ministros, y compañeros de sus maldades, y los tienen por amigos; otros cobraron Amistad con vn medio, que suele vnirnos con natural instinto, ò con ley de parentesco. Esta Amistad tienen los que son de vna tierra, ò linage, los casados, los padres con los hijos, y los hermanos entre si. Esta vnion se halla, no solo entre los hombres; pero aun entre las aves, y los brutos. Porque todos ellos defienden sus hijos con tan gran passion natural, que a vezes se ponen a peligro de muerte, atrueque de ampararlos, y defenderlos de sus enemigos. Finalmente aquellas bestias venenosas, serpientes, aves de rapiña, de quien huyen todos por su intolerable fiereça, ò veneno mortal, como son los Basiliscos, Monocerontes, y Grifos, de quien se dize, que emponçoñan con sola su vista, vnas a otras no se hazen daño, por aver nacido de vnos mismos padres, ò por tener vnas mismas complexiones naturales. Todos estos generos de Amistad que avemos dicho de la manera, que son comunes a buenos, y malos, y aun a las serpientes, y a las fieras; assi mismo experimentamos, que pocas vezes duran hasta la muerte; antes en algunas ocasiones las interrompe, ò marchita la ausencia, y el olvido. Porque de la manera, que se suelen adquirir con el trato de ganar hazienda, con la compañia, para el cumplimiento de malos deseos, ò con ocasion del parentesco, y otras circunstancias, y motivos temporales; assi mismo con poca causa, y ocasion se vienen a perder.

3

III. Vnde indissolubilis amicitia.

In his igitur cunctis unum est genus insolubile caritatis, quod nec conmendationis gratia nec officii uel munerum magnitudo contractusue cuiusquam ratio uel naturae necessitas iungit, sed sola similitudo uirtutum. haec, inquam, est quae nullis umquam casibus scinditur, quam non solum dissociare uel delere locorum uel temporum interualla non praeualent, sed ne mors quidem ipsa diuellit. haec est uera et indisrupta dilectio, quae gemina amicorum perfectione ac uirtute concrescit, cuius semel initum foedus nec desideriorum uarietas nec contentiosa disrumpet contrarietas uoluntatum. ceterum multos nouimus in hoc proposito constitutos, qui cum pro caritate Christi flagrantissima essent sodalitate deuincti, non perpetuo eam nec indisrupte seruare potuerunt, quia, licet bono societatis principio niterentur, non tamen uno nec pari studio arreptum propositum tenuerunt fuitque inter eos quaedam temporalis adfectio, quia non aequali utriusque uirtute, sed unius patientia seruabatur: quae quamuis ab uno magnanimiter atque infatigabiliter retentetur, necesse est tamen eam alterius pusillanimitate disrumpi. infirmitates namque eorum qui tepidius perfectionis expetunt sanitatem, quantalibet fortium tolerantia sustententur, ab ipsis tamen qui infirmi sunt non feruntur. habent enim insitas sibi conmotionum causas quae eos quietos esse non sinant: ut solent hi qui carnali aegritudine detinentur stomachi sui infirmitatisque fastidia coquorum uel ministrantium neglegentiis inputare, et quantalibet eis obsequentium sollicitudo deseruiat, nihilominus tamen sanis causas suae conmotionis adscribere, quas sibi utique uitio ualitudinis suae inesse non sentiunt. quamobrem haec est amicitiae ut diximus fida insolubilisque coniunctio, quae sola uirtutum parilitate foederatur: dominus enim inhabitare facit unius moris in domo. et idcirco in his tantum indisrupta potest dilectio permanere, in quibus unum propositum ac uoluntas, unum uelle ac nolle consistit. quam si uos quoque cupitis inuiolabilem retentare, festinandum est uobis, ut expulsis primitus uitiis mortificetis proprias uoluntates et ut unita studio atque proposito illud quo propheta admodum delectatur gnauiter impleatis: ecce quam bonum, et quam iucundum habitare fratres in unum. quod non localiter, sed spiritaliter oportet intellegi. nihil enim prodest si moribus ac proposito dissidentes una habitatione iungantur, nec obest parili uirtute fundatis per locorum interualla disiungi. apud deum namque morum cohabitatio, non locorum, unita fratres habitatione coniungit, nec potest umquam pacis integritas custodiri, ubi uoluntatum diuersitas inuenitur.

Cap. 3. Que cosas hazen vna amistad indisoluble?

En todos estos generos de amistad, solo ay vno firme, y verdadero, que ni lo causan cartas de favor, ni presentes, y servicios, ni tratos de mercancias, ni obligaciones de parentesco; sino la semejança del exercicio de vnas mismas virtudes, Esta amistad no ay sucessos que la interrompan, porque no solo no basta para borrarla, y deshazerla la distancia de lugares, y tiempos; pero, ni aun la misma muerte. Este es vn verdadero, y continuo amor, que crece con la perfeccion, y virtud de entrambos compañeros. A la amistad que ha tenido estos principios, ni la deshaze la variedad, y diferencia de deseos, y pretensiones, ni la porfiada defensa de contrarios pareceres. Avemos conocido a algunos de estos amigos, que siendolo muy grandes, y aviendo començado a tratar amistad, movidos de lo que manda el amor de Dios; no guardaron entre si perpetuamente la amistad començada, y fue la causa, que aunque tenia buen principio, no aplicaron entrambos con vn mismo cuidado los medios necessarios para conservarla, y durò solo a tiempos; porque no estribava en igual virtud de los dos, sino antes en la paciencia de el vno, que dissimulava las faltas de el otro. Esta Amistad, aunque el vno de su parte procure conservarla, quanto puede; pero siempre viene a faltar por la pusilanimidad, y negligencia de el otro. Las imperfecciones de los que no tienen verdaderos, y eficaces deseos de la perfeccion, por mas que las sufran los que tienen paciencia, los mismos imperfectos no pueden sufrirlas, y por dezir lo con mas propiedad, no pueden sufrir que les toleren, y sufran. Tienen entrañadas, y connaturalizadas las causas de sus enojos, y estas no los dexan estar quietos. Esto suele suceder a los hombres enfermiços, que de el poco gusto, y apetito de que son causa sus enfermedades, echan la culpa a los descuydos de los cozineros, ò sirvientes, y por mas diligencia que se ponga en agradarles, siempre culpan a los sanos, que les sirven, y los hazen autores de sus desabrimientos, y disgustos; sin atender que ellos mismos son causa de ellos. Por quanto, como diximos, aquella es verdadera, è indisoluble Amistad, que se funda en sola la igualdad de virtudes, y buenas obras; porque el Señor haze habitar en paz, en vna casa a los que son de vnas mismas costumbres. Esta es la causa, porque solo puede permanecer la Amistad continua entre aquellos, que tienen vn mismo proposito, voluntad, querer, y no querer. Si quereis vosotros conservarla inviolable, aveis de procurar, para libraros de los vicios, mortificar vuestras propias voluntades; para que con vn mismo proposito, y diligencia gozeis de aquello, de que tanto gustava el Profeta quando dezia: Advertid hermanos, quan buena, y agradable cosa es vivir en paz, y quietud con todos: lo qual se ha de entender espiritualmente, y aunque se hallen los amigos en lugares muy apartados. Porque importaria poco para la paz, vivir en vna misma casa personas de diferentes costumbres, y humores. Y por el contrario no impide la verdadera Amistad de los que estàn fundados en igualdad de virtudes, el hallarse apartados en diferentes lugares. Finalmente delante de Dios, la que haze amigos, es la vnidad de buenas costumbres, y no la habitacion de vnos mismos lugares; ni se puede guardar jamas la entereça, y quietud de la paz entre los hombres de diferentes voluntades, y deseos.

4

IIII. Interrogatio, utrum utile aliquid etiam contra uotum fratris effici debeat.

Germanus: Quid ergo? si uno uolente perficere aliquid, quod secundum deum conmodum et salubre perspexerit, alius non praestet adsensum, exsequendumne etiam contra uotum fratris est an pro eius arbitrio neglegendum?

Cap. 4. Pregunta: Si deve hazerse alguna obra buena, contra la voluntad del amigo?

GERMANO. Si a caso vno quiere hazer alguna cosa, que juzga es saludable, y a proposito para el servicio de Dios, y su amigo se la impide, avemosle a caso de contradezir, ò por darle gusto dexaremos de hazer aquella buena obra?

5

V. Responsio, quod perpetua amicitia nisi inter perfectos stare non possit.

Ioseph: Idcirco diximus plenam atque perfectam amicitiae gratiam nisi inter perfectos uiros eiusdemque uirtutis perseuerare non posse, quos eadem uoluntas unumque propositum aut numquam aut certe raro diuersa sentire aut in his quae ad profectum spiritalis pertinent uitae patitur dissidere. quodsi animosis coeperint contentionibus aestuare, liquet utique eos numquam secundum regulam quam praediximus fuisse concordes, sed quia nemo potest a perfectione habere principium, nisi qui ab ipso eius coeperit fundamento, et uos non quanta eius sit magnitudo, sed quemadmodum ad eam perueniri possit inquiritis, necessarium reor ut paucis regulam eius uobis ac tramitem quendam per quem gressus uestri dirigantur aperiam, ut patientiae ac pacis bonum facilius obtinere possitis.

Cap. 5. Respuesta: Que no ay Amistad firme, sino entre los perfectos.

IOSEF. Essa es la causa, porque avemos dicho, que la Amistad perfecta, y verdadera, no se puede conservar, sino entre Varones perfectos, y de vna misma virtud, y aprovechamiento, los quales puesto que tienen vna voluntad, y proposito, ò nunca discordaràn, ò por lo menos pocas vezes; particularmente en cosas que importan, para la vida espiritual. Y si por ventura algunos començaren a tener quiebras, y porfias, por el mesmo caso coligiremos, que nunca fueron verdaderos amigos, segun la regla de Amistad, que avemos puesto. Pero porque ninguno puede ser de repente perfecto, antes deve començar primero por los fundamentos de la perfeccion, y vosotros procurais saber, no quan grande sea la excelencia de la perfeccion; sino el modo con que se ha de llegar a ella, me ha parecido en breve daros vna guia, y encaminaros por vna senda, por donde podais llegar con mas facilidad a tener la virtud de la paciencia, y posseer el bien de la paz.

6

VI. Quibus modis inuiolabilis possit societas retentari.

Prima igitur sunt uerae amicitiae in contemptu substantiae mundialis et omnium quas habemus rerum despectione fundamina. perquam enim iniustum atque inpium est, si post abrenuntiatam mundi et omnium quae in eo sunt uanitatem pretiosissimae fratris dilectioni supellex uilissima quae superfuit praeferatur. secundum est ut ita suas unusquisque resecet uoluntates, ne sapientem atque consultum esse se iudicans suis malit quam proximi definitionibus oboedire. tertium est ut sciat omnia, etiam quae utilia ac necessaria aestimat, postponenda bono caritatis ac pacis. quartum ut credat nec iustis nec iniustis de causis penitus irascendum. quintum ut aduersum se iracundiam fratris etiam sine ratione conceptam eodem modo quo suam curare desideret, sciens aequaliter sibi perniciosam alterius esse tristitiam acsi aduersus alium ipse moueatur, nisi eam, quantum in se est, etiam de fratris mente depulerit. postremum illud est quod generale uitiorum omnium peremptorium esse non dubium est, ut se de hoc mundo credat cotidie migraturum. quae persuasio non solum nullam in corde tristitiam residere permittet, uerum etiam uniuersos concupiscentiarum ac peccatorum omnium conprimet motus. haec igitur quicumque tenuerit, amaritudinem irae atque discordiae nec pati poterit nec inferre. his autem cessantibus cum primum ille aemulus caritatis in cordibus amicorum tristitiae sensim uenena suffuderit, necesse est ut frequentibus iurgiis paulatim dilectione tepefacta amantium corda diu exulcerata quandoque dissociet. nam qui per callem praedictae directionis ingreditur, in quo ab amico umquam suo poterit dissidere, qui primam litium causam, quae ex paruulis rebus uilissimisque materiis generari solet, nihil suum uindicans radicitus amputarit, illud quod in Actibus apostolorum legimus de unitate credentium omni uirtute custodiens: multitudinis autem credentium erat cor et anima una, nec quisquam eorum quae possidebant aliquid suum esse dicebat, sed erant illis omnia conmunia? deinde quemadmodum ab eodem seminarium dissensionis exsurget, qui non suae, sed fratris seruiens uoluntati domini atque auctoris sui fuerit imitator effectus, qui loquens ex persona hominis quem gerebat non ueni, inquit, facere uoluntatem meam sed uoluntatem eius qui misit me? quo autem modo ullum contentionis fomitem suscitabit, qui de intellegentia ac sensu suo non tam proprio iudicio quam fratris credere decreuit examini, pro eius scilicet arbitrio uel probans sua inuenta uel inprobans et euangelicum illud pii cordis humilitate consummans: uerumtamen non sicut ego uolo sed sicut tu? aut qua ratione aliquid quo frater maestificetur admittet, qui bono pacis nihil iudicat esse pretiosius, dominicae illius sententiae memoriam non amittens: in hoc cognoscent omnes quod mei estis discipuli, si dilectionem habueritis inuicem, per quam uelut speciali signaculo gregem ouium suarum in hoc mundo uoluit Christus agnosci atque hoc a ceteris ut ita dixerim charactere discerni? qua uero ex causa uel in se recipere uel in alio residere rancorem tristitiae sustinebit, cui summa definitio est iracundiae, quae perniciosa et inlicita est, iustas causas esse non posse, eodemque se modo suscensente sibi fratre orare non posse, quo si fratri suo ipse suscenseat, illam domini saluatoris humili semper retinens corde sententiam: si offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid aduersum te, relinque ibi munus tuum ad altare, et uade prius reconciliare fratri tuo, et sic ueniens offers munus tuum? nihil enim proderit si te quidem adseras non irasci et credas te illud inplere mandatum quo dicitur: sol non occidat super iracundiam tuam, et: qui irascitur fratri suo, reus erit iudicio, alterius uero tristitiam quam delenire tua mansuetudine potuisti contumaci corde despicias. eodem namque modo praecepti dominici praeuaricatione plecteris. qui enim dixit irasci te aduersus alterum non debere, dixit nec alterius contemni debere tristitiam, quia non interest apud deum qui omnes homines uult saluos fieri, utrum te an alium quempiam perdas. unum siquidem cuiuslibet interitu ei nascitur detrimentum, itidemque illi cui omnium grata perditio est unum lucrum uel tua uel fratris morte conquiritur. quemadmodum postremo poterit uel tenuem contra fratrem retinere tristitiam, qui se credit cotidie, immo continuo ab hoc saeculo migraturum?

Cap. 6. Que cosas puedan hazer vna amistad inviolable?

El primer fundamento de la verdadera amistad, consiste en el menosprecio de todas las cosas temporales, y de interesse propio. Porque seria cosa lastimosa, que despues de aver dexado el mundo, y todas las vanidades de el, hagamos mayor estima de vna cosa propia, ò alaja que vale poco, que de conservar la amistad de nuestros hermanos. El segundo es, que mortifique cada qual sus deseos, demanera que sin tenerse por sabio, ni Letrado, se conforme antes con el parecer de su proximo, que con el suyo. El tercero, que se arriesgue a perder todas las cosas, que tiene por necessarias, y provechosas para si, por no privarse del bien de la caridad, y la paz. El quarto, que estè persuadido que nunca deue enojarse sin causa, ni con ella. El quinto, que si su proximo sin razon se enojare con el, procure remediar el enojo de su amigo, como curàra el suyo propio; teniendo por cierto, que le ha de ser a el tan perjudicial, y culpable, la tristeza que causa en el pecho de su hermano, como lo seria si el se comoviesse, ò indignase contra otro; y assi en quanto le fuere possible, ha de alegrarle, y conformarse con el. Finalmente ha de vsar de vn remedio, con que en general se desarrayguen los vicios, que es considerar que se ha de morir, quando menos pensare, y quizà de repente. Esta opinion, no solo no le causarà tristeza; antes refrenarà los movimientos desordenados de los malos deseos, y pecados. El que se hallare en este estado, ni darà enojo a sus hermanos, ni le tomarà por qualquier successo, que le aconteciere. Por lo contrario, quando el enemigo començarè de sembrar ziçaña en los coraçones de los amigos, serà forçoso, que entibiandose el amor con quiebras continuas, poco a poco se vaya resfriando la caridad entre ellos: El que procura la amistad por buen camino, con dificultad podrà desavenirse con sus proximos, quitada vna vez la causa de las aversiones, y enemistades, que en las mas ocasiones nacen de cosas de poca importancia, y menos interes; que las ha menospreciado, el que de veras ha renunciado el mundo, guardando lo que se dize en los Actos de los Apostoles de la vnidad de los primeros Christianos, por estas palabras: Todos aquellos primeros Christianos tenian vna misma alma, y vn mismo coraçon; y si alguno posseia alguna cosa, no la tenia por suya; sino por comun de todos. Serà impossible que de ocasion a enojos, el que procura antes hazer la voluntad de su hermano, que la suya, y el que imita las acciones de su Maestro Iesu Christo, que en persona de el hombre, con quien se vnio, dize: No vine al mundo a hazer mi voluntad; sino la de aquel que me embiò. No se descubre camino, por donde pueda causar dissensiones, el que su sentir, y parecer le sujeta al examen de su proximo, y no a su propio juyzio, teniendo por bueno, ò malo, lo que su hermano le advierte por tal; y con esto seguirà con humildad el consejo de nuestro Salvador, que hablando con su Padre dixo: Hagase lo que tu quieres, y no lo que yo deseo. No harà cosa que entristezca a su hermano, el que preciare mas la caridad; que quanto ay en el mundo, acordandose de aquella sentencia de el Señor, que dize: En esto conoceràn que sois mis Discipulos, en que os ameis vnos a otros. Con esta insignia quiso Iesu Christo, que se conociessen las ovejas de su rebaño en este mundo, y con esta señal las distinguiò de las que no lo son. No se hallarà raiz de rancor en vna persona, ni serà causa de que otro se aflixa si tiene por assentado, que no puede aver causas justas de la ira, que llegue a ser pecado, y que tan gran impedimento es para la oracion, el ser causa de que otros le quieran mal, como el querer mal el, y aborrecer a los otros; haziendo memoria con humildad de la doctrina que nuestro Salvador nos enseña por estas palabras: Si ofrecieres algun sacrificio en el Altar, y te acordares alli, que tienes enojado a tu hermano, dexa luego la ofrenda junto de el Altar, y reconciliate primero, y haz Amistad con el, y entonces buelve, y acaba la obra, que avias començado. No basta el dezir, que tu no estàs enojado, y que has cumplido con aquel mandamiento, que dize: Desenojaos antes que se ponga el Sol. Y que sabes, que el que se enoja con su hermano, tendrà sentencia contraria el dia de el Iuyzio. Todo esto servirà poco; sino procuras remediar, que tu proximo no tenga quexas justificadas contra ti. Porque tan culpado seràs enojando tu a tus hermanos, como dandoles ocasion, que se enojen contigo: pues es vn mismo señor, el que dixo, que no te has de enojar con tu hermano, y el que mandò que no hagas poco caso de tener a tu proximo entristecido, que para Dios, que quiere, que todos se salven, todo es vna quenta, ò el condenarte tu, ò ser ocasion, que otro se condene. Vn mismo sentimiento tiene su Divina Magestad de la perdida de vno, que de otro, y por el contrario para el Demonio, que procura que todos se condenen, tanta ganancia es, ver privado a vno de la bienaventurança, como a otro. Finalmente no se puede creer, que el que siempre piensa en la muerte, y considera, que cada punto esta sugeto a ella se atreva a enojar en nada a los que tratan con el.

7

VII. Quod nihil caritati praeponendum sit nec iracundiae postponendum.

Sicut ergo nihil praeponendum est caritati, ita furori uel iracundiae nihil est e contrario postponendum. omnia namque, quamuis utilia ac necessaria uideantur, spernenda sunt tamen, ut irae perturbatio deuitetur, et omnia etiam quae putantur aduersa suscipienda atque toleranda sunt, ut dilectionis pacisque tranquillitas inlibata seruetur, quia nec ira atque tristitia perniciosius quicquam nec caritate utilius est credendum.

Cap. 7. Que nada se deve anteponer a la caridad, ni posponer a la ira.

De la manera, que es cosa importantissima el conservar la caridad, assi por el contrario, es muy perjudicial dexarse llevar de la ira, y el furor. No avemos de hazer caso de cosa, por necessaria, y provechosa, que nos parezca, atrueque de librarnos de la passion de la ira; antes nos avemos de abraçar con qualquiere inconveniente, y sufrirlo con paciencia, por no perder la quietud de la Amistad verdadera; porque no ay cosa de mayor inconveniente, que la tristeça, y la ira, ni de mas provecho, que la caridad, y amor de el proximo.

8

VIII. Quibus de causis inter spiritales nascatur dissensio.

Nam quemadmodum carnales adhuc et inbecillos fratres ob uilem terrenamque substantiam cita inimicus bile disiungit, ita etiam inter spiritales gignit pro intellectuum diuersitate discordiam, ex qua sine dubio contentiones rixaeque uerborum, quas apostolus damnat, plerumque consurgunt: unde consequenter diuortia inter unianimos fratres hostis inuidus ac malignus interserit. uera est namque sapientissimi Salomonis illa sententia: odium suscitat contentio, uniuersos uero qui non contendunt proteget amicitia.

Cap. 8. Que cosas causen disension entre los espirituales?

El enemigo de el genero humano, por cosas viles, terrenas, y de poca importancia, haze reñir a los hombres mundanos, y aun a los Religiosos imperfectos; pero entre los perfectos, y espirituales, suele causar discordia la diversidad de pareceres, de los quales se siguen muchas vezes contiendas, y riñas de palabras, que condena el Apostol, y por este medio siembra el enemigo enemistades, entre los Religiosos, y Eclesiasticos, aunque traten de perfeccion. Porque es verdadera aquella sentencia de el Sabio, que dize: La contienda es causa de aborrecimiento; pero los que no tienen pendencias, ni contradicciones, conservan la Amistad.

9

VIIII. De amputandis etiam spiritalibus causis discordiarum.

Quapropter ad conseruandam perpetuam et indiuiduam caritatem nihil prodest primam causam amputasse discidii, quae nasci solet de rebus caducis atque terrenis, et uniuersa despexisse carnalia atque omnium quibus noster usus indiget rerum indiscretam conmunionem fratribus permisisse, nisi etiam secundam, quae sub specie spiritalium sensuum nasci solet, similiter abscidentes adquisierimus in omnibus humilem sensum et consonas uoluntates.

Cap. 9. Como han de quitarse estos motivos.

Por tanto para conservar la perpetua, è individua caridad, no basta cortar la primera rayz de enojos, que suele nacer de cosas caducas, y terrenas, ni aver menospreciado todas las que estima el mundo, ni contentarnos con solo lo que da la comunidad, y permitir a todos el vso comun de todas nuestras alajas; sino cortamos tambien la segunda, que suele proceder de variedad de sentir, aun en las cosas buenas, y devotas, y con humildad nos conformaremos con la voluntad, y sentir de los otros.

10

X. De optimo examine ueritatis.

Memini namque, cum me adhuc adhaerere consorti aetas iunior hortaretur, huiusmodi nobis intellegentiam uel in moralibus disciplinis uel in scripturis sacris frequenter insertam, ut nihil ea uerius nihilque rationabilius crederemus. sed cum in unum conuenientes sententias nostras promere coepissemus, quaedam conmuni examinatione discussa primum ab altero falsa ac noxia notabantur, mox deinde ut perniciosa conmuni pronuntiata iudicio damnabantur: quae in tantum prius infusa a diabolo uelut luce fulgebant, ut facile potuissent generare discordiam, nisi praeceptum seniorum ueluti diuinum quoddam oraculum custoditum ab omni nos contentione reuocasset, quo ab illis legali quadam sanctione praescriptum est, ut neuter nostrum plus iudicio suo quam fratris crederet, si numquam uellet diaboli calliditate deludi.

Cap. 10. Como deve examinarse la verdad?

Acuerdome, que quando yo era mas moço, y la poca edad, y experiencia me obligava a consultar a otro, venia a tener alguna opinion por tan cierta, ò en cosas morales, ò en las Escrituras Sagradas, que parecia, que no podia aver cosa mas assegurada, ni verdadera, que aquella; pero quando despues juntados todos començavamos a dezir cada vno su parecer, lo que yo avia tenido por muy cierto, me lo condenavan otros por falso, y aun tenian mi doctrina por mala, y que el Demonio me la avia propuesto por verdadera, para engendrar discordia entre mi, y mis compañeros; sino fuera, que la resolucion, y parecer de los Monjes mas viejos, y experimentados, cuya opinion veneravamos como vn oraculo, nos huviera puesto a todos en paz, porque nos aconsejavan que ninguno de nosotros se fiasse mas de su parecer, y juyzio, que de el de su hermano, sino queria ser engañado con la astucia de el Demonio.

11

XI. Quod inpossibile sit quemquam, qui proprio fidit iudicio, diaboli inlusione non decipi.

Etenim saepe illud quod apostolus dicit probatum est euenire: ipse enim Satanas transfigurat se in angelum lucis, ut obscuram ac taetram caliginem sensuum pro uero scientiae lumine fraudulenter offundat. qui nisi humili et mansueto corde suscepti maturissimi fratris uel probatissimi senioris reseruentur examini et eorum iudicio diligenter excussi aut abiciantur aut recipiantur a nobis, sine dubio uenerantes in cogitationibus nostris pro angelo lucis angelum tenebrarum grauissimo feriemur interitu. quam perniciem inpossibile est euadere quempiam iudicio proprio confidentem, nisi humilitatis uerae amator et exsecutor effectus illud quod apostolus magnopere deprecatur omni contritione cordis inpleuerit: si qua ergo consolatio in Christo, si quod solacium caritatis, si qua uiscera et miserationes, inplete gaudium meum, ut idem sapiatis, eandem caritatem habentes, unanimes, id ipsum sentientes, nihil per contentionem neque per inanem gloriam, sed in humilitate superiores uobismet ipsis alterutrum arbitrantes, et illud: honore alterutrum praeuenientes, ut plus unusquisque consorti suo scientiae et sanctitatis adscribens summam discretionis uerae in alterius magis quam suo credat stare iudicio.

Cap. 11. Que es impossible que no engañe al Demonio al que se fia de su propio juizio.

Tienese sabido por experiencia, que sucede muchas vezes lo que dize el Apostol: De que Satanas se transfigura en Angel de luz, para infundir en nuestros sentidos vna niebla obscura, y confusa, en lugar de ciencia verdadera. Avemos de admitir nuestros pensamientos, y manifestar nuestro parecer con humildad, y mansedumbre, comunicandolos con algun hermano nuestro inteligente, ò hazer que lo examine algun viejo experimentado en las materias, y despues de bien examinado lo desecharèmos, ò defenderèmos de la manera que aquellos nos aconsejaren. Sino hazemos esto, nos pondremos a mucho peligro, de que los pensamientos que proceden del Angel de tinieblas, nos parezca que nos los ha reuelado el Angel de luz. No es possible que se libre de este inconveniente, el que està muy casado con su parecer; antes conuiene que aficionandose a la humildad, y exercitandose en ella, cumpla con mucha contricion, lo que dize el Apostol: Si quereis consolarme por amor de Christo, y vsar conmigo de caridad, con entrañas de misericordia, dad cumplimiento a mi alegria, conformaos en los pareceres, tened vna misma caridad, conseruaos vnanimes entre vosotros, no tengais contiendas, ni os dexeis lleuar de la vanagloria, tened por superiores vuestros, y por mas bien entendidos, a los que tratan con vosotros. En otro lugar dize: Adelantaos en la cortesia, y respecto, con vuestros hermanos; demanera, que teniendo a cada vno por mas sabio, y mas buen Christiano, que assi se persuada, que la suma de la discrecion verdadera se hallarà mejor en los consejos de otros que en su parecer, y juyzio.

12

XII. Quam ob causam non debeant inferiores in conlatione contemni.

Saepe autem accidit siue inlusione diaboli siue intercessu erroris humani, quo nullus est in hac carne qui falli uelut homo non possit, ut et ille interdum qui acrioris ingenii scientiaeque maioris est aliquid falsum mente concipiat, et ille qui tardioris ingenii ac minoris est meriti rectius aliquid ueriusque praesentiat. et idcirco nullus sibi quamuis scientia praeditus inani tumore persuadeat quod possit conlatione alterius non egere. nam etiamsi iudicium eius diabolica non fallat inlusio, elationis tamen et superbiae grauiores laqueos non euadet. quis enim hoc sibi absque ingenti poterit usurpare pernicie, cum uas electionis, in quo Christus, ut ipse professus est, loquebatur, ob hoc solummodo se adserat Hierosolymam conscendisse, ut cum suis coapostolis euangelium, quod gentibus reuelante et cooperante domino praedicabat, secreta examinatione conferret? per quod ostenditur non solum unianimitatem atque concordiam per haec praecepta seruari, uerum etiam cunctas diaboli aduersantis insidias et inlusionum eius laqueos non timeri.

Cap. 12. Que en las platicas espirituales, no deve despreciarse el parecer de los Menores.

Muchas vezes sucede por ilusion de el Diablo, ò por ignorancia (puesto que no ay hombre, que no pueda errar) que el que es de ingenio mas agudo, y ha estudiado mas, se engaña, y otro que es mas rudo, y tiene menos opinion, acierta a entender mejor la verdad, y assi ninguno piense, por docto que sea, ni se persuada con arrogancia, que no ha de menester consejo de otro; porque aunque su juizio, y parecer no proceda del Angel de tinieblas; por lo menos vendrà a caer en los laços de la sobervia. Nadie entienda, que todo lo puede acertar; y si tuuiere esta persuasion estè assegurado que tropeçarà. Bien diferente era el parecer del Apostol San Pablo, no obstante, que confessava, que Christo hablava por el, quando dize, que avia subido a Ierusalem a conferir, y comunicar con los otros Apostoles el Evangelio que Dios le avia revelado De que se colige, que imitando al Apostol, no solo conservarèmos la vnidad, y concordia; pero nos libraremos de las assechanças del enemigo, y no temeremos sus lazos.

13

XIII. Quod caritas non solum res dei, sed etiam deus sit.

Denique in tantum uirtus caritatis extollitur, ut eam beatus Iohannes apostolus non solum rem dei, sed etiam deum esse pronuntiet dicens: deus caritas est: qui manet in caritate, in deo manet et deus in ipso. nam usque adeo illam diuinam esse perspicimus, ut illud apostoli manifestissime uigere sentiamus in nobis: quoniam caritas dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum qui habitat in nobis. quod tale est acsi dicat: quoniam deus diffusus est in cordibus nostris per spiritum sanctum qui habitat in nobis. qui etiam, cum ignoremus quid debeamus orare, interpellat pro nobis gemitibus inenarrabilibus: qui autem scrutatur corda, scit quid desideret spiritus, quoniam secundum deum postulat pro sanctis.

Cap. 13. Que la Caridad es el mismo Dios, y no solo cosa suya.

Es tanta la dignidad de la caridad, y su excelencia que el Evangelista S. Iuan, no se contenta con dezir, que es cosa de Dios; sino que es el mismo Dios, dizelo por estas palabras: Dios es caridad, y el que tiene caridad està con Dios, y Dios està con el. Es tanta verdad esta, que algunas vezes experimentamos, que passa por nosotros, lo que dixo el Apostol, por estas palabras, hablando de los buenos Christianos, y de si: La caridadd de Dios se ha comunicado a nuestros coraçones por medio del Espiritu Santo, que mora en nosotros. Es lo mismo que si dixera: Dios se ha comunicado a nuestros coraçones por medio del Espiritu Santo, que habita en ellos. Este espiritu es el que quando no sabemos, de que manera avemos de orar, ruega por nosotros, con gemidos inenarrables. El que escudriña los coraçones, sabe lo que desea el espiritu, porque pide para los Santos lo que les conviene.

14

XIIII. De gradibus caritatis.

Illam igitur caritatem, quae dicitur ἀγάπη, possibile est omnibus exhiberi. de qua beatus apostolus ergo dum tempus habemus, inquit, operemur quod bonum est ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei. quae in tantum omnibus est generaliter exhibenda, ut eam etiam inimicis nostris a domino iubeamur inpendere: nam diligite, inquit, inimicos uestros. διάθεσις autem, id est adfectio, paucis admodum et his qui uel parilitate morum uel uirtutum societate conexi sunt exhibetur, licet etiam ipsa διάθεσις multam in se differentiam habere uideatur. aliter enim parentes, aliter coniuges, aliter fratres, aliter filii diliguntur, et in ipsa quoque horum affectuum necessitudine magna distantia est, nec uniformis parentum dilectio erga filios inuenitur. quod etiam Iacob patriarchae probatur exemplo, qui cum esset duodecim filiorum pater omnesque paterna caritate diligeret, tamen propenso Ioseph dilexit affectu, ut de eo aperte scriptura conmemoret: inuidebant autem ei fratres sui, eo quod diligeret eum pater suus: scilicet non quo uir iustus et pater non ualde diligeret etiam ceteram prolem, sed quod huius, quia typum domini praeferebat, affectui dulcius quodammodo atque indulgentius inhaereret. hoc etiam de Iohanne euangelista legimus euidentissime designari, cum de ipso dicitur: discipulus ille, quem diligebat Iesus, cum utique etiam reliquos undecim similiter electos ita praecipua dilectione conplexus sit, ut hoc etiam euangelica adtestatione designet dicens: sicut dilexi uos, et uos diligite inuicem: de quibus et alibi dicitur: diligens suos qui erant in mundo, usque in finem dilexit eos. sed hic unius dilectio non erga reliquos discipulos teporem caritatis, sed largiorem erga hunc superabundantiam amoris expressit, quam ei uirginitatis priuilegium et carnis incorruptio conferebat. quae idcirco uelut sublimior cum quadam exceptione signatur, quia eam non odii conparatio, sed afluentior gratia exuberantissimi amoris extollit. tale quid etiam ex persona sponsae legimus in Cantico Canticorum dicentis: ordinate in me caritatem. haec enim est uere caritas ordinata, quae odio habens neminem quosdam meritorum iure plus diligit, quaeque, cum generaliter diligat cunctos, excipit tamen sibi ex his quos debeat peculiari affectione conplecti, et rursum inter ipsos qui in dilectione summi atque praecipui sunt aliquos sibi qui ceterorum affectui superextollantur excerpit.

Cap. 14. De los grados de la Caridad.

De la Caridad que consiste en hazer bien a otro, podemos vsar con todos los hombres, de la qual dize San Pablo: Mientras tenemos tiempo, y ocasion, hagamos bien a todos, particularmente a los fieles. Ha de ser tan general esta caridad, que manda el Señor, que la exercitemos, aun con nuestros enemigos, dizelo assi: Amad a vuestros enemigos: Pero la aficion, y amor particular, la avemos de tener con pocos, y con solos los que quadran con nosotros, en virtudes, y buenas costumbres. Tiene esta affeccion, y amor particular, diferentes grados; porque de vna manera se aman los padres, de otra las esposas, y mugeres, de otra los hermanos, de otra los hijos, y aun entre estas especies de amor, y caridad, ay distincion; porque no siempre los padres aman a sus hijos igualmente. Pruevase esto con el Patriarca Iacob, que siendo padre de doze hijos, y amandolos a todos, a quien mas tiernamente amava era a Iosef, y assi dize la Escritura hablando de el. Sus hermanos le tenian invidia; porque su padre le amava mas que a ellos. No se dize esto porque aquel Patriarca Santo, y justo, no amasse tambien mucho a los demàs hermanos, sino porque estava mas aficionado a Iosepf, porque era figura de Christo. Y esto mismo leemos de la persona de San Iuan Evangelista, de quien se dize: Este es el Dicipulo a quien amava Iesus, no obstante que amava tambien a los otros onze, como lo dize por estas palabras: Amaos vnos a otros, como yo os amo. De los mismos se dize en el capitulo citado, que amando los suyos, que estavan en el mundo, los amo toda su vida. Este amor particular, que tiene Iesu Christo a vno, no significa tibieça, en el amor de los otros, sino que muestra mayor afecto de caridad, a San Iuan, por el privilegio, que tenia de pureça de coraçon, y virginidad. Ponese por cosa singular el amor que Christo tenia a S. Iuan, no porque aborreciesse a los otros Dicipulos, sino porque le quiso aventajar con la gracia de aquella virtud tan particular. Vna cosa como esta leemos en los Cantares, en persona de la esposa, que dize: Ordenad en mi la caridad. Aquella caridad està bien ordenada, que sin aborreçer a nadie, ama a vnos mas que a otros, porque lo merecen, y aunque ama generalmente a todos, escoge de ellos algunos, a quien ama con mas particular aficion, y aun entre estos a quien quiere mas; ay mas, y menos aventajados en las prendas, que les da de su mano.

15

XV. De his qui uel suam uel fratrum conmotionem dissimulatione conroborant.

E contra nouimus (quod utinam nesciremus!) nonnullos fratrum tantae esse obstinationis atque duritiae, ut cum uel suos aduersus fratrem uel fratris aduersum se senserint animos excitatos, ad dissimulandam mentis suae tristitiam, quae ex indignatione alterutrae conmotionis exorta est, secedentes ab eis, quos humili satisfactione atque conloquio lenire debuerant, aliquos psalmorum incipiant decantare uersiculos. qui dum conceptam corde amaritudinem delenire se putant, insultando augent quod statim extinguere potuerunt, si magis anxii atque humiles esse uoluissent, ut oportuna conpunctio et ipsorum cordibus mederetur et fratrum animos deleniret. nam illo utique modo pusillanimitatis, immo superbiae suae uitium palpant et nutriunt potius quam extirpant fomitem iurgiorum, dominicae illius praeceptionis inmemores qua ait: qui irascitur fratri suo, reus erit iudicio, et: si recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid aduersum te, relinque ibi munus tuum ad altare, et uade prius reconciliare fratri tuo, et tunc ueniens offers munus tuum.

Cap. 15. De aquellos que con dissimulacion fingida aumentan su ira, ò la de sus hermanos.

Por lo contrario sabemos (oxala no fuera assi, ni lo experimentaramos) que ay proximos, que tienen tanta obstinacion, y dureza, que quando han rompido con algunos, ò otros con ellos, para encubrir su amargura, que ha nacido de el enojo passado, retirandose de el trato de aquellos, a quien devian aver aplacado con buenas palabras, se ponen a cantar algunos Psalmos. Estos pensando aplacar con este modo a sus hermanos, los provocan mas a ira, y acrecientan el enojo, que pudieran aver evitado, si quisieran ser mas humildes, y cuydadosos de reconciliarse; para que la satisfacion hecha a su tiempo, sirviera de remedio para su ira, y la de sus hermanos. Huyendo de reconciliarse, o muestran ser pusilanimes, ò por mejor dezir sobervios, y con este modo de proceder; antes fomentan la causa de dissensiones, que la quitan, olvidandose de el precepto de el Señor, que dize: El que se enoja con su hermano, serà condenado el dia de el Iuyzio: y el que se acordare, que su proximo tiene alguna quexa contra el, dexe el sacrificio, que hazia, vaya, y reconciliese primero con su hermano, y despues buelva, y acabe lo que avia començado.

16

XVI. De eo quod, si frater aduersum nos aliquid habeat simultatis, munera orationum nostrarum a domino respuantur.

In tantum igitur non uult nos dominus noster alterius despectui habere tristitiam, ut si aliquid aduersum nos frater habuerit, nec munera nostra suscipiat, id est nec orationes sibi a nobis permittat offerri, donec de animo eius tristitiam iuste iniusteue conceptam celeri satisfactione tollamus. neque enim ait ‘si habet ueram querellam aduersum te frater tuus, relinque munus tuum ad altare et uade, prius reconciliare ei’, sed si recordatus fueris, inquit, quia frater tuus habet aliquid aduersum te, id est etiam si leue aliquid ac uile sit quo fratris in te fuerit excitata conmotio, et hoc memoriam tuam subita recordatione pulsauerit, scias offerre te precum tuarum spiritalia munera non debere, nisi prius qualibet ex causa ortam tristitiam de corde fratris benigna satisfactione depuleris. si igitur euangelicus sermo etiam pro praeterita et minima simultate ac de exiguis oborta causis satisfacere nos irascentibus iubet, quid de nobis miseris fiet, qui recentes et maximas causas nostroque errore conmissas pertinaci dissimulatione contemnimus et inflati tumore diabolico, dum humiliari erubescimus, auctores nos fraternae tristitiae denegamus, ac rebelli spiritu subici praeceptis domini dedignantes nequaquam ea uel obseruari debere uel inpleri posse contendimus? eoque fit, ut iudicantes eum inpossibilia uel incongrua praecepisse efficiamur secundum apostolum non factores, sed iudices legis.

Cap. 16. De aquella sentencia de el Evangelio. Que desecha Dios las Oraciones de aquel, contra quien su hermano esta enojado.

Quiere Dios, que tengamos tanto cuydado de no enojar a nuestros proximos, ò ya que lo ayanos hecho, de remediar la tristeza, que les ha causado el enojo, que les avemos dado, que no gusta de recibir nuestros dones, y sacrificios, si los hombres tienen algunas quexas contra nosotros ni aun nos oye en nuestras oraciones, hasta que ayamos satisfecho a ellas, ora ayan nacido de justa causa, ò sin ella. No dixo el Evangelista: Si tiene verdadera quexa tu hermano contra ti, dexa tu ofrenda delante de el Altar, y ve, y reconciliate primero, con tu hermano; antes dixo, si te acordares, que tu hermano tiene contra ti alguna quexa, aunque sea de cosa vil, y de poco, lo que ha ocasionado, que tu hermano se indignasse contra ti; y si esto se te acordare, aunque sea de passo, està advertido, que no te concede Dios, que le ofrezcas los dones espirituales de tu devocion, y oracion, sin que primero con buenas palabras procures remediar la tristeza, que has causado a tu proximo, por qualquier causa, que aya sucedido la cosa. Si el Evangelio nos manda, que satisfagamos a nuestros hermanos, por las injurias passadas, que les avemos hecho, por pequeña, que sea la causa, que les avemos dado para enojarse, que serà de nosotros miserables, que con pertinacia, no hazemos caso de las injurias presentes, y graves, de que avemos sido ocasion, y ensobervecidos con vna hinchazon diabolica, atrueque de no humillarnos no queremos confessar, que nosotros avemos sido la causa de su tristeza, y con vn espiritu rebelde, teniendo en menos el sugetarnos a los Mandamientos de el Señor, nos atrevemos a escusarnos de guardarlos, y aun venimos a dezir, que son dificultosos, è impossibles? De aqui procede, que juzgando, que Dios manda cosas, ò fuera de proposito, ò impossibles, seamos como dize el Apostol, gente que no cumple con la Ley Divina; sino que antes se haze juez de ella.

17

XVII. De his qui patientiam saecularibus magis putant inpendendam esse quam fratribus.

Illud quoque quibus lacrimis est deflendum, quod nonnulli fratrum, cum fuerint contumelia cuiuslibet sermonis accensi, si alterius cuiuspiam qui eam lenire desiderat precibus fatigentur, cum audierint nequaquam debere aduersus fratrem concipi retineriue tristitiam secundum illud quod scriptum est: qui irascitur fratri suo, reus erit iudicio, et: sol non occidat super iracundiam tuam, proclamant ilico: si paganus aliquis, si saecularis hoc fecisset aut ista dixisset, recte debuit sustineri. quis autem ferat fratrem tam grauis conscium culpae aut tam insolens de ore conuicium proferentem! quasi uero patientia infidelibus tantum atque sacrilegis et non omnibus sit generaliter adhibenda aut iracundia contra gentilem noxia contra fratrem utilis aestimanda, cum utique perturbatae mentis obstinata conmotio non dissimile, contra quemuis fuerit excitata, sibi inferat detrimentum. quantae autem obstinationis, immo uecordiae est, ut nec ipsam uerborum proprietatem brutae mentis stupore discernant, quia non dicitur: omnis qui irascitur alienigenae, reus erit iudicio, quod fortasse poterat secundum illorum sensum consortes nostrae fidei et conuersationis excipere, sed significanter expressit euangelicus sermo dicens: omnis qui irascitur fratri suo, reus erit iudicio. licet itaque secundum regulam ueritatis omnem hominem fratrem debeamus accipere, tamen hoc loco magis fidelis ac nostrae conuersationis particeps quam ethnicus ipso fratris uocabulo designatur.

Cap. 17. De los que juzgan, que han de mostrarse mas pacientes con los Seglares, que con sus hermanos.

Otra cosa sucede entre Religiosos, que es muy de llorar, y es que quando algunos les han injuriado, si los que han hecho la injuria les ruegan, que les perdonen, y desean darles satisfaccion, porque saben que manda el Evangelio que no demos ocasion de enojos, quando dize: El que enoja a su hermano serà condenado en el dia del juizio; y el Apostol: No os dure el enojo todo el dia: ellos responden: Si huviera hecho esso con nosotros vn pagano, ò recibieramos tal injuria de mano de vn secular, justo era que la llevaramos con paciencia; pero quien ha de sufrir que vn Religioso nos aya hecho tal agravio, ò ofendido con tal injuria? Como sino huvieramos de vsar de la paciencia, sino con los Infieles, y Sacrilegos, y no generalmente con todos; o fuesse pecado el ayrarse con vn gentil, y el hazer esso con vn Religioso, fuesse cosa licita, ò de alguna vtilidad; como sino causara igual condenacion el estar obstinado vno en vengar las injurias, ora las ayan hecho fieles, y Religiosos, ò infieles, y Paganos. Es señal de gran dureza, y aun de mayor rudeza, que como si fueran animales brutos, y no tuvieran discrecion, no quieren advertir la propiedad de las palabras del Evangelio, porque no dize: El que se enoja con los Infieles serà condenado en el dia del juyzio; y si esto huviera dicho, parece que tuviera alguna escusa de excluir a sus proximos de esse beneficio; pero no dixo aquello el Evangelio; sino que antes dixo: El que se enojare con su hermano serà condenado el dia del Iuyzio. Aunque segun la verdad y ley de naturaleza, en nombre de hermano, se entiende qualquier hombre, pero este lugar aunque generalmente conviene a Fieles, y Infieles; mas tomandolo con propiedad, y rigor, primero parece que se aplica, y principalmente a los Fieles, y Religiosos de vna profession. que no a los Paganos, y Gentiles.

18

XVIII. De his qui patientiam mentientes ad iracundiam fratres silentio accendunt.

Illud uero quale est quod interdum nos patientes esse credimus, quia respondere contemnimus lacessiti, sed ita conmotos fratres amara taciturnitate uel motu gestuque inrisorio subsannamus, ut eos magis ad iracundiam uultu tacito prouocemus quam tumida potuissent incitare conuicia, in eo nos aestimantes minime apud deum reos, quia nihil ore protulimus quod nos notare hominum iudicio aut condemnare potuisset? quasi uero apud deum uerba tantummodo et non praecipue uoluntas uocetur in culpam, et opus solum peccati et non etiam uotum ac propositum habeatur in crimine, aut hoc tantum quid unusquisque fecerit et non quid etiam facere disposuerit in iudicio sit quaerendum. non enim sola conmotionis inlatae qualitas, sed etiam propositum inritantis in noxa est, et idcirco non quemadmodum iurgium fuerit excitatum, sed cuius conflagrauerit uitio, uerum iudicis nostri perquiret examen: effectus enim peccati, non ordo est considerandus admissi. quid enim refert utrum quis gladio ipse peremerit fratrem an aliqua ad mortem fraude conpulerit, cum ipsius eum dolo uel crimine constet extinctum? quasi uero caecum in praeceps manu propria non inpegisse sufficiat, cum similiter reus sit qui pronum et inminentem iam foueae, cum potuerit, reuocare contempserit, aut ille solus in crimine sit qui manu sua quempiam laqueauerit et non etiam is qui uel parauerit uel ingesserit laqueum uel certe, cum potuerit, auferre noluerit. ita igitur tacere nihil prodest, si idcirco nobis indicamus silentium, ut quod agendum conuicio fuerat hoc taciturnitate faciamus, adsimulantes quosdam gestus, quibus et ille quem curari oportuit uehementiore inardescat iracundia et nos super haec omnia damno illius ac perditione laudemur: quasi uero non etiam ex hoc ipso quis criminosior sit, quod gloriam sibi de fratris uoluerit perditione conquirere. utrique enim tale silentium erit aequaliter noxium, quia sicut exaggerat in alterius corde tristitiam, ita in suo non permittit extingui. contra quos illa prophetae satis proprie est directa maledictio: uae qui potat amicum suum mittens fel suum, et inebrians ut aspiciat nuditatem eius. repletus est ignominia pro gloria. illud quoque quod per alium de talibus dicitur: quia omnis frater subplantans subplantabit, et omnis amicus fraudulenter incedet. et uir fratrem suum deridebit, et ueritatem non loquentur. extenderunt enim linguam suam quasi arcum mendacii et non ueritatis. saepe autem ficta patientia etiam acrius ad iracundiam quam sermo succendit et atrocissimas uerborum transcendit iniurias maligna taciturnitas, leuiusque tolerantur inimicorum uulnera quam inridentium subdola blandimenta. de quibus proprie dicitur per prophetam: molliti sunt sermones eius super oleum: et ipsi sunt iacula, et alibi: uerba callidorum mollia, haec autem feriunt in penetralia uentris. quibus etiam illud potest eleganter aptari: in ore pacem cum amico suo loquitur, et occulte ponit ei insidias, quibus tamen decipitur magis ipse qui decipit. nam qui praeparat ante faciem amici sui rete, circumdat illud pedibus suis, et: qui fodit foueam proximo suo, incidet in eam ipse. denique cum magna ad conprehendendum dominum cum gladiis et fustibus multitudo uenisset, nemo in auctorem uitae nostrae illo cruentior extitit parricida, qui cunctos ficto salutationis honore praeueniens osculum subdolae caritatis ingessit. cui dominus: Iuda, inquit, osculo filium hominis tradis? id est: amaritudo persecutionis atque odii tui hoc tegmen adsumpsit, quo dulcedo ueri amoris exprimitur. apertius quoque ac uehementius uim huius doloris per prophetam exaggerat: quoniam si inimicus, inquit, meus maledixisset mihi, sustinuissem utique. et si is, qui oderat me, aduersus me magna locutus fuisset: abscondissem me utique ab eo. tu uero homo unianime: dux meus, et notus meus: qui simul mecum dulces capiebas cibos: in domo dei ambulauimus cum consensu.

Cap. 18. De los que con fingida paciencia, con su silencio avivan la ira de sus hermanos.

Ay otro inconveniente, y engaño, en que algunas vezes nos parece que tenemos paciencia quando nos injurian, porque hazemos poco caso de responder; pero con aquel silencio melancolico, ò con la risa, y gesto de la cara, damos ocasion a los ofendidos, que se provoquen mas a ira, que si les huvieramos dicho vna mala palabra. Parecenos que en esta ocasion no ofendemos a Dios, porque no avemos respondido palabra, de que los proximos nos pudieran notar, ni condenarnos por ella. Como sino se ofendiera mas nuestro Señor de la mala voluntad, que de las palabras, y solo fuera pecado la obra exterior, y no lo fuera la voluntad de ofender al proximo, y no mereciera castigo injuriar a vno callando, y a lo disimulado, y solo lo mereciera el hazerlo hablando, y a la clara. No se entiende solo por malo, el modo de hazer exteriormente la injuria, sino tambien la intencion, y proposito encubierto. El examen de nuestro verdadero Iuez, no mira tanto el modo manifiesto, con que se ha hecho la injuria, quanto se ofende de la culpa, de quien la ha causado. Mas atiende Dios al afecto, è intencion de el que peca, que no al orden exterior de cometer el pecado. Como conste, que vn hombre ha muerto a otro, tanto condenaràn en el Iuyzio de Dios, al que le huviere muerto con vna espada, como al que lo huviera hecho, con alguna traça encubierta. Tanta culpa tendrà el que a vn ciego, que se va a despeñar, pudiendolo librar de aquel peligro, no lo haze; como el que viendole puesto, en aquel trançe, le despeña. Homicida es el que por sus manos, sin ser verdugo ahorca a vn hombre, y tambien lo es el que a vn desesperado le da el lazo, con que se cuelge, ò le ayuda a que lo haga, ò pudiendolo hazer, no le quiere librar de aquel trabajo. Segun esto poco sirve el no responder, si callando hazemos con el silencio, lo mismo, que hizieramos respondiendo a la injuria recibida; porque callando, y mostrando vn semblante, con que el que nos agraviò, se enciende en mayor colera: en lugar de aplacarle nos holgamos, y alabamos de su daño, y perdicion, como sino fuera gran culpa el querer vno que le alaben, de que ha sido paciente, a costa de la perdicion de su hermano. A entrambos les sera aquel silencio perjudicial, porque de la manera, que aumenta la ira, y tristeza en el coraçon de el vno, assi la conserva en el de el otro. Contra estos que ofenden callando, a sus hermanos, dize el Profeta: Desdichado de el que combida a bever a su hermano echandole hiel en el vino, embriagandolo, y holgandose de verle desnudo; en lugar de alabança padecera ignominia. Ieremias dize de estos: Vn hermano engañarà a otro, no abrà amigo fiel, y cada vno se burlarà de su proximo, y no se hallarà quien trate verdad. Alargaron, y estendieron sus lenguas mentirosas, y dobladas como vn arco. De ordinario la paciencia fingida, provoca mas a ira, que las palabras injuriosas, y el silencio malicioso es mas culpable que las injurias exteriores, y menos se sienten las heridas de manos de los enemigos, que los halagos engañosos de los mofadores, y emulos, de quien dize el Psalmista: Sus palabras son mas suaves, y blandas, que el azeyte, y sus obras son mas dañosas, que las saetas. Y Salomon dize: Las palabras de los emulos astutos, son suaves, pero causan heridas mortales, en lo interior de el hombre. Finalmente se puede aplicar a estos, lo que dize alli mismo Ieremias: Tienen buenas palabras con su amigo, y a lo solapado, le ponen tropieços, y lazos. Aunque comunmente permite Dios, que se enrede primero el amigo falso en ellos. Porque el que pone vna red donde cayga su hermano, ha de hazer cuenta, que la pone el mismo al rededor de sus pies, y el que haze vn oyo donde cayga su hermano, caera primero en el. Viniendo vna compañia de soldados con armas, espadas, y lanças para prender al Señor, ninguno entre ellos fue mas cruel contra su Divina Magestad, que el que se adelantò a saludarie primero, y le diò vn abraço de falsa paz; y assi le dixo Iesu Christo: Iudas con vn braço entregas al hijo de el hombre? Como si dixera: La amargura de tu persecucion, y aborrecimiento, han tomado esta capa de abraço con que se suele mostrar la dulçura de el verdadero amor. Mas claramente, y con mas vehemencia explica la fuerça de este valor el Psalmista, quando dize: Porque si mi enemigo me maldixera; llevaralo con paciencia: Y si el que me aborrecia, dixera contra mi cosas graves, huvierame retirado de el. Pero tu, amigo mio Capitan de mis soldados, mi conocido, que comias pan de mi casa, y que nos passeavamos lado a lado en el Templo, has lo hecho mal, en perseguirme tanto.

19

XVIIII. De his qui ex indignatione ieiunant.

Aliud quoque profanum tristitiae genus est, quod dignum conmemoratione non fuerat, nisi id a nonnullis fratribus sciremus admitti, qui cum tristificati fuerint uel irati ab ipso etiam pertinaciter abstinent cibo, ita ut, quod etiam dicere absque pudore non possumus, illi, qui dum placidi sunt refectionem cibi usque ad horam sextam uel ut multum nonam negant se posse differre, cum fuerint tristitia uel furore suppleti, ieiunia etiam biduana non sentiant tantamque inediae defectionem iracundiae satietate sustentent. in quo plane sacrilegii crimen euidenter incurrunt, ieiunia scilicet, quae soli deo pro humiliatione cordis et purgatione uitiorum sunt specialiter offerenda, pro diabolico tumore tolerantes. quod tale est acsi orationes atque sacrificia non deo, sed daemoniis deferant illamque Moysaicam increpationem mereantur audire: sacrificauerunt daemoniis et non deo, dis, quos non nouerant.

Cap. 19. De el ayuno, que nace de la ira.

Otro genero ay de tristeza profana, y de gente necia, de que no teniamos necessidad de hablar, sino supieramos, que algunos Religiosos se dexan llevar de ella. Estos quando alguna vez estàn tristes por averse enoja[dos] de pura colera no quieren comer, y los que estando desenojados, y quietos, a penas podian estar ayunos hasta medio dia, ò quando mucho hasta las tres de la tarde, quando por averse enojado, estàn melancolicos, se atreven a passar dos dias sin comer, remediando su hambre con la hartura de su ira, cosa que me corro de dezirla. En esto hazen vn sacrilegio, que los ayunos, que solo se han de hazer por humillarse, y hazer penitencia de sus pecados, y por amor de Dios los sufren ellos, por conservar su ira, y con esto a su costa ofenden a Dios, y dan gusto al Demonio. Es lo mismo esto que ofrecer al Diablo sus oraciones, y penitencias, y no a Dios, y se les puede dezir a estos, lo que dixo Moysen a los Iudios, que se avian hecho Idolatras: No ofrecieron sacrificios a Dios; sino a los Demonios, y a los Dioses que no conocian.

20

XX. De quorundam simulata patientia, qui maxillam alteram ingerunt uerberandam.

Non ignoramus etiam aliud dementiae genus, quod sub colore fucatae patientiae in nonnullis fratribus inuenitur, quibus parum est iurgia conmouisse, nisi etiam instigatoriis uerbis ut feriantur inritent, cumque uel leui fuerint inpulsione contacti, aliam quoque partem corporis ingerunt uerberandam, quasi per hoc perfectionem mandati illius inpleturi quo dicitur: si quis te percusserit in dextera maxilla tua, praebe illi et alteram, scripturae uim ac propositum penitus ignorantes. euangelicam namque patientiam per iracundiae uitium exercere se putant, ob quod radicitus excidendum non solum uicissitudo talionis et concertandi inritatio prohibetur, sed etiam furorem uerberantis geminatae iubemur iniuriae tolerantia mitigare.

Cap. 20. De la fingida paciencia, de los que heridos ofrecen la segunda mexilla.

Ay otra especie de locura en que caen algunos proximos, con color de paciencia fingida. Estos, no se contentan de buscar rebueltas, sino que con palabras pesadas, ponen a otros en ocasion de darles algun golpe, y si a caso se les diere, en vna parte de el cuerpo, ofrecen otra para recibir segundo, con titulo de cumplir aquel consejo de perfeccion, que da nuestro Señor, quando dize: Si alguno te diere vn bofeton en el carrillo drecho, ofrecele el otro. No entienden bien estos el intento, y fin de la Sagrada Escritura, y cayendo en el vicio de la ira, piensan aventajarse en la paciencia Evangelica, yerranlo; porque Dios nos prohibiò el vengarnos, y el irritar a nadie y nos mandò en este lugar mitigar el furor de el que nos ofende, sufriendole con paciencia, vna, y otra injuria, y todo esto fue para quitarnos la ocasion de caer en el vicio de la ira.

21

XXI. Interrogatio, quemadmodum Christi mandatis obtemperantes euangelica perfectione fraudentur.

Germanus: Quomodo reprehendendus est is qui praecepto satisfaciens euangelico non solum non intulit talionem, sed etiam paratus est ut sibimet geminetur iniuria?

Cap. 21. Pregunta: Como sea possible, obedeciendo a los mandatos de Christo, no alcançar la perfeccion Evangelica?

GERMANO. Parece que no tienes razon de reprehender a vno, que cumple con el precepto Evangelico, sin vengarse, y a mas de esto, està aparejado para sufrir otra injuria.

22

XXII. Responsio, quod Christus non solum facti, sed etiam uoluntatis inspector sit.

Ioseph: Sicut paulo ante dictum est, non solum res ipsa quae geritur, sed etiam qualitas mentis et propositum facientis est intuendum. et idcirco si id, quod ab unoquoque perficitur, quo animo fiat uel quo procedat affectu intimo perpendatis cordis examine, uidebitis patientiae lenitatisque uirtutem nequaquam posse contrario spiritu, id est inpatientiae ac furoris inpleri. siquidem dominus noster atque saluator ad profundam nos instruens patientiae lenitatisque uirtutem, id est non ut labiis eam tantummodo praeferamus, sed ut in intimis animae nostrae adytis recondamus, istam nobis perfectionis euangelicae formulam dedit dicens: si quis te percusserit in dextera maxilla tua, praebe illi et alteram (subauditur sine dubio dexteram, quae alia dextera nisi in interioris hominis ut ita dixerim facie non potest accipi), per hoc omnem penitus iracundiae fomitem de profundis cupiens animae penetralibus extirpare, id est, ut si exterior dextera tua inpetum ferientis exceperit, interior quoque homo per humilitatis adsensum dexteram suam praebeat uerberandam, conpatiens exterioris hominis passioni et quodammodo succumbens atque subiciens suum corpus ferientis iniuriae, ne exterioris hominis caede uel tacitus intra se moueatur interior. uidetis ergo longe eos ab euangelica perfectione distare, quae patientiam docet non uerbis, sed interiore cordis tranquillitate seruandam eamque a nobis, cum quid aduersi euenerit, ita praecipit custodiri, ut non solum nosmet ipsos alienos ab iracundiae perturbatione seruemus, sed etiam illos qui suo conmoti sunt uitio succumbentes iniuriis eorum ad placiditatem expleta caedis satietate cogamus, furorem eorum nostra lenitate uincentes. et ita etiam apostolicum illud inplebimus: noli uinci a malo, sed uince in bono malum, quod ab illis inpleri non posse certissimum est qui illo spiritu ac tumore uerba lenitatis atque humilitatis emittunt, ut non solum non mitigent conceptum furoris incendium, sed magis illud tam in suo quam in fratris conmoti sensu faciant conflagrare. qui tamen, etiamsi possent aliquo modo ipsi mites ac placidi permanere, nec sic quidem aliquos iustitiae caperent fructus, cum damno proximi patientiae sibi gloriam uindicantes et per hoc ab illa apostolica caritate omnimodis alieni, quae non quaerit quae sua sunt, sed ea quae aliorum. non enim ita diuitias concupiscit, ut lucrum sibi de proximi faciat detrimento, nec adquirere quicquam cum alterius desiderat nuditate.

Cap. 22. Respuesta: Que Christo no solo mira a la obra, pero mucho mas a la voluntad.

IOSEF. No solo se ha de atender (como diximos en el capitulo diez, y ocho) a las acciones, pero tambien a la calidad, y proposito, con que se hazen. Y assi si considerais con atencion, y cuydado el animo, y afecto, con que se haze vna cosa, conocereis, que no se puede exercitar la virtud de la benignidad, y paciencia, con espiritu contrario, como lo es, el de la impaciencia, y furor. Porque el Señor queriendonos instruir, a tener vna paciencia, y benignidad, que no consista solamente, en buenas palabras, y obras exteriores, sino tambien en la intencion, y paz interior, nos propuso la sobredicha forma de perfeccion Evangelica, diziendo: Si alguno te diere vn bofeton en el carrillo drecho, parale el otro, hase de entender el otro derecho. Que otro carrillo derecho, ò que parte derecha, se puede entender aqui, sino la porcion del hombre interior? Quiso Christo nuestro Redentor en este lugar, desarraigar toda la ocasion de ira, no solo exterior, sino principalmente la interior; que fue dezir: Si tu paree derecha exterior se sugetare al impetu, y colera del que te hiere; conformese tambien tu parte interior, con humildad a sufrirlo; y en cierta manera sugetando tu cuerpo a las ofensas del enemigo, hazlo de manera, que no se altere tu interior, con las injurias recibidas. Los que solo hazen aquella accion exterior, è interiormente se inquietan por el agravio recibido, no cumplen con la perfeccion Evangelica, que manda que mostremos la paciencia, no con solas palabras, y obras exteriores, sino con la quietud interior de nuestro coraçon. Mandò pues Dios, que quando se nos hiziere alguna injuria, tengamos sufrimiento, de manera que no solo nos libremos de la perturbacion de la ira, pero que sugetandonos a las injurias de aquellos, que por su culpa nos han agraviado, vençamos su furor con nuestra paciencia, reduciendolos a quietud, y paz, por muchos que sean los agravios que nos han hecho. Con esto cumpliremos con el precepto del Apostol, que dize: No te dexes vencer de los malos, ni peques por su ocasion; antes les venceràs haziendoles buenas obras, en lugar de las malas, que te hazen. Esto no pueden cumplirlo los que con motivo de caridad, porque les tengan por pacientes tienen buenas palabras en sus persecuciones, y no solo no mitigan el incendio de la ira, pero antes lo fomentan, tanto en si, como en sus enemigos; y dado caso que ellos no se inquietassen, aun en tal caso, no sacarian fruto de su paciencia, si han sido ocasion que sus enemigos estèn inquietos, queriendo ellos cobrar fama de pacientes, a costa de las impaciencias, y furor de sus emulos, Con este modo de proceder, nunca tienen aquella caridad que dize el Apostol: Que no busca sola su comdodidad, sino tambien la de sus proximos. No adquiere riquezas para enriquezerse assi, empobreciendo a sus hermanos, ni quiere tener muchas comodidades a costa de las descomodidades de otros.

23

XXIII. Quod ille sit fortis et sanus, qui subcumbit alterius uoluntati.

Sciendum sane generaliter illum partes agere fortiores qui uoluntati fratris suam subicit uoluntatem, quam eum qui in defendendis suis definitionibus ac tenendis pertinacior inuenitur. ille enim sustentans ac tolerans proximum sani ac ualidi, hic autem infirmi et quodammodo aegrotantis obtinet locum, quem ita palpari necesse est ac foueri, ut interdum etiam a rebus necessariis pro eius quiete ac pace salubre sit aliquid relaxari. in quo quidem non se credat quis aliquid de sua perfectione minuisse, tametsi quiddam de proposita districtione condescendendo submiserit, sed e contrario multo amplius se pro longanimitatis et patientiae bono nouerit adquisisse. apostolicum namque praeceptum est: uos qui fortes estis, inbecillitates infirmorum sustinete, et: alterutrum onera uestra portate, et sic adinplebitis legem Christi. numquam enim infirmus sustentat infirmum nec tolerare poterit aut curare languentem is qui similiter aegrotat, sed ille medellam tribuit inbecillo qui inbecillitati ipse non subiacet. merito enim ei dicitur: medice, cura te ipsum.

Cap. 23. Que aquel es fuerte, y robusto, que se rinde a la voluntad agena.

Es cierto que es mas fuerte, y robusto el que sugeta su voluntad al parecer de sus hermanos, que el que tiene demasiado teson en defender el suyo, aunque sea verdadero. Porque el primero, llevando, y sufriendo con paciencia la mala condicion de su proximo, muestra, que està aprovechado en las virtudes; pero el segundo da a entender, que es flaco, y tiene poco exercicio de virtud; pues obliga, a que por no romper con el, y conservar la paz, y quietud, algunas vezes se han de dexar de hazer cosas necessarias, y afloxar algo en el rigor de la Regla Religiosa. En este caso, puesto que por condescender con la flaqueza de su hermano, afloxe algo el en su penitencia ordinaria, no entienda, que esso es contra la perfeccion, sino que antes, con esse medio, ha ganado mas con la longanimidad, y paciencia, que ha perdido en afloxar algo en el rigor de su modo de vida. Esto sintiò el Apostol quando dixo en vn lugar: Vosotros que soys fuertes, y aprovechados, sufrid las imperfecciones de los que no lo son tanto; y en otro: Ayudaos vnos a llevar la carga de los otros, y con esto cumplireis con la Ley de Christo. Nunca vn impaciente sufre a otro tal como el, y ni el que tiene poco sufrimiento, podrà curar al tocado de la misma passion. Aquel da remedio, y buen consejo a vno que yerra, que no està posseydo de el mismo engaño, y error; porque de otra manera le podria dezir el corregido: Medico curaos a vos.

24

XXIIII. Quod infirmi iniuriosi sint et iniurias ferre non possint.

Notandum etiam illud est infirmorum naturam esse semper huiusmodi, ut prompti quidem ac faciles sint ad contumelias ingerendas et iurgia conserenda, ipsi uero ne minima quidem iniuriae uelint suspicione contingi, cumque inferentes proterua conuicia inconsiderata superequitent libertate, ne parua quidem atque leuissima sustinere contenti sunt. ideoque secundum praedictam seniorum sententiam caritas stabilis atque indisrupta non poterit perdurare nisi inter uiros eiusdem uirtutis atque propositi, scindi etenim necesse est eam quocumque tempore, quantalibet cautione fuerit ab altero custodita.

Cap. 24. Que los flacos hazen injurias, y no pueden sufrirlas.

Hase de advertir tambien, que tienen vna condicion los poco aprovechados, que son muy faciles, è inclinados a corregir a otros, a dezir injurias, y buscar rebueltas, y por otra parte, no quieren que les digan la menor palabra; y teniendo vna libertad extraordinaria, è inconsiderada en ofender a otros, se alteran por la menor ofensa, que les hizieron. Y esta es la causa, segun la sobredicha sentencia de los antiguos, que no puede durar la caridad mucho tiempo, sino entre Varones de igual virtud, y aprovechamiento; porque por mas que el vno con su paciencia procure conservarla el otro la turba con su poco aprovechamiento, è impaciencia.

25

XXV. Interrogatio, quomodo fortis sit qui non semper sustentat infirmum.

Germanus: In quo ergo laudabilis perfecti uiri potest esse patientia, si tolerare non ualet semper infirmum?

Cap. 25. Pregunta: Como pueda ser siempre fuerte, el que no siempre sufre al flaco?

GERMANO. De que sirve pues la paciencia de vn Varon perfecto, si a la postre no ha de poder conservar la paz con vn hombre imperfecto, y de poco aprovechamiento?

26

XXVI. Responsio, quod infirmus se non sinat sustentari.

Ioseph: Nec ego dixi quod illius qui fortis est ac robustus uirtus tolerantiaque uincenda sit, sed quod infirmi pessima ualitudo illius qui sanus est sustentatione nutrita atque in deterius cotidie prolabens generatura sit causas, ob quas uel ipse ultra non debeat sustineri uel certe patientiam proximi notam ac deformationem inpatientiae suae esse coniciens abire quandoque malit quam semper magnanimitate alterius sustineri. haec ergo ab his, qui sodalitatis adfectum cupiunt inuiolabilem custodire, prae omnibus obseruanda censemus, ut primum quibuslibet iniuriis lacessitus non solum labia, sed etiam profunda pectoris sui monachus tranquilla custodiat: quae tamen si senserit uel tenuiter fuisse turbata, omni semet ipsum taciturnitate contineat et illud quod Psalmista conmemorat diligenter obseruet: turbatus sum, et non sum locutus, et: dixi: custodiam uias meas: ut non delinquam in lingua mea. posui ori meo custodiam, dum consistit peccator aduersum me. obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis, nec praesentem considerans statum ea proferat quae ad horam turbulentus suggerit furor dictatque animus asperatus, sed uel recolat gratiam praeteritae caritatis uel reformandae pacis redintegrationem mente prospiciat eamque uelut continuo reuersuram etiam in ipso conmotionis tempore contempletur. dumque se ad dulcedinem reseruat concordiae mox futurae, amaritudinem praesentium non sentiet iurgiorum et ita ea potissimum respondebit, e quibus uel a semet ipso reus fieri uel ab alio reprehendi restituta caritate non possit, sicque implebit propheticum illud eloquium: in ira misericordiae memor eris.

Cap. 26. Respuesta: Que los flacos no dan siempre lugar a que los sufran.

IOSEF. No he querido dezir yo, que se ha de dexar vencer por la mala condicion de su hermano, la virtud, y paciencia de el que es mas perfecto; sino que el mal humor de el otro, por mas que el procure sufrirlo, gastandose mas quanto mas vaya, serà causa de merecer que no le sufran mas, ò por lo menos, viendo que la mucha paciencia de su hermano, es nota, y corrimiento de su impaciencia, mas querra dexar la Amistad, que sugetarse a que el otro siempre le aya de sufrir. Los que desean conservar mucho tiempo la Amistad, se han de resolver primeramente, no solo de no responder a las malas palabras, con que les ofenden; pero tambien passar por alto con profunda humildad, y quietud interior, qualquier injuria, ò agrauio, que les hizieren: pero si viere vn Religioso, que se le va acabando la paciencia, procure cerrar la boca, y disimular, guardando lo que dize el Psalmista, en vn lugar por estas palabras: Turbeme; pero no he abierto mi boca, y en otro: Resoluì andar por buen camino, y no pecar con mi lengua; al tiempo que el pecador me perseguia, puse vna guarda en mi boca; enmudeci; humilleme, y no quise dezir, lo que podia responder con razon. Viendose airado no diga las palabras que le dictare su ira, y animo enojado; antes se acuerde de la Amistad passada, y procure bolver a reconciliarse, y al tiempo que mas sentido està, considere, que siempre que quisiere puede bolver a cobrarla. Acordandose de la suavidad, y dulçura, que causarà la reconciliacion venidera, no sentirà la amargura presente, de que fueron causa las riñas, y ya que su passion le inclinare a responder, solo respondera palabras, en que se reconozca por culpado, y tales, que no pueda su enemigo reprehenderlas, quando bolvieren en Amistad. Con esto cumplirà con lo que dize el Profeta, hablando con Dios: Quando te enojares, te acordaràs de la misericordia.

27

XXVII. Quomodo sit iracundia conprimenda.

Cohibere ergo nos oportet omnes iracundiae motus et gubernatrice discretione moderari, ne in illud quod a Salomone damnatur praecipiti furore raptemur: totam iram suam profert inpius, sapiens autem dispensat per partes, id est: stultus quidem ad ultionem sui irae perturbatione succenditur, sapiens autem paulatim eam maturitate consilii ac moderationis extenuat et expellit. tale est et illud quod ab apostolo dicitur: non uosmet ipsos uindicantes, carissimi, sed date locum irae, id est: nequaquam ad uindictam iracundia cogente tendatis, sed date locum irae, hoc est: non sint corda uestra sic inpatientiae ac pusillanimitatis angustiis coartata, ut uiolentam conmotionis procellam, cum inruerit, sustinere non possint, sed dilatamini in cordibus uestris, suscipientes aduersos iracundiae fluctus in illis extentis sinibus caritatis, quae omnia suffert, omnia sustinet: et ita mens uestra amplitudine longanimitatis ac patientiae dilatata habeat in se consiliorum salutares recessus, in quibus receptus quodammodo atque diffusus taeterrimus iracundiae fumus protinus euanescat. uel certe ita intellegendum est: damus locum irae, quotiens conmotioni alterius humili atque tranquilla mente subcumbimus et quodammodo dignos nos qualibet iniuria profitentes inpatientiae saeuientis obsequimur. ceterum hi qui ita sensum apostolicae perfectionis inclinant, ut locum irae illos dare existiment qui ab irascente discedunt, uidentur mihi dissensionum fomitem non abscidere sed nutrire. nisi enim iracundia proximi humili statim satisfactione uincatur, prouocat eam fugiens potius quam declinat. illud quoque huic simile est quod Salomon ait: noli festinare in spiritu tuo irasci, quia ira in sinu insipientium requiescit, et: noli procurrere in rixam cito, ne paeniteat te in nouissimo: neque enim ita festinationem rixae uel iracundiae culpat, ut earundem adprobet tarditatem. similiter et illud suscipiendum est: stultus eadem ipsa hora pronuntiat iram suam, occultat autem ignominiam suam astutus. non enim ignominiosam iracundiae passionem ita a sapientibus occultari debere decernit, ut iracundiae uelocitatem culpans non prohibeat tarditatem: quam utique, si per necessitatem humanae infirmitatis inruerit, ideo censuit occultandam, ut, dum ad praesens sapienter obtegitur, in perpetuum deleatur. haec enim est natura irae, ut dilatata languescat et pereat, prolata uero magis magisque conflagret. dilatanda ergo atque amplianda sunt pectora, ne angustiis pusillanimitatis artata iracundiae turbulentis aestibus obpleantur et recipere secundum prophetam illud nimis latum mandatum dei angusto corde nequeamus nec dicere cum propheta: uiam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatares cor meum. nam quia longanimitas sapientia sit, euidentissimis scripturae testimoniis edocemur: longanimus enim uir nimius in prudentia, pusillanimus autem ualde insipiens est. et idcirco de illo, qui sapientiae donum a domino laudabiliter postulauit, scriptura conmemorat: et dedit deus Salomoni sapientiam prudentiamque multam nimis, et latitudinem cordis quasi harenam maris innumerabilem.

Cap. 27. Como ha de refrenarse la ira.

Conviene reprimir todos los movimientos de ira, y moderarlos con el govierno de la discrecion, para no despeñarnos, en lo que dize Salomon: El necio descubre toda su ira; pero el Sabio la remedia poco a poco; como si dixera: El necio manifiesta su ira, para vengarse; pero el Sabio con espera la disminuye, y hecha de su coraçon con madurez, y consejo. Esto nos aconsejò el Apostol quando dixo: Carissimos no os vengueys de vuestros enemigos, dad lugar a la ira, que es dezir; llevados de el enojo, no os inclineis a vengança, ni os dexeis vencer de la ira: a saber es, no se os estreche el coraçon con la angustia de la impaciencia, y pusilanimidad, de manera, que no podais sufrir la alteracion violenta, que causa el enojo; antes ensanchad el pecho, quietando las olas contrarias de la ira, en el puerto dilatado de la caridad, que lo sufre, y disimula todo. Con esto desahogado vuestro animo, y ensanchado con la paciencia, y longanimidad, se valdrà de sus consejos saludables, con que se desparezcan, de repente, todos los vapores, y humos que avia causado el furor de la ira. Puedese tambien entender de esta manera. Damos lugar a la ira, y la desechamos, siempre que con animo humilde, y pacifico sufrimos el enojo de nuestro hermano, y confessando que somos dignos de qualquier injuria, nos acomodamos a sufrir la impaciencia de nuestros proximos Pero los que pervierten el sentido de el Apostol, y entienden, que el dar lugar a la ira, es apartarse de el ayrado, antes me parece que fomentan el enojo que le curan. Porque sino se remedia luego el enojo de nuestro hermano, con la humilde satisfacion que le damos, el hair como desdeñandole, antes le encona que le ablanda. A este proposito dize Salomon: No te apresures a enojarte; porque la ira haze assiento en el pecho de los necios, y en otro lugar: No te enojes de repente, porque no te pese despues. El culpar la ira, y el enojo repentino, no es dar por bueno el furor tenido de espacio. Hase de notar otro lugar donde dize el mismo Sabio: El necio en vn punto descubre toda su ira, pero el prudente encubre la miseria de la suya. No dize, que el prudente ha de encubrir la afrentosa passion de la ira, solo para condenar la ira repentina; y conceder la que se tiene de espacio, ò sé concibe poco a poco, la qual puesto que por la humana fragilidad nos huviere vencido, le pareciò, que convenia ocultarlá; para que disimulada de presente poco a poco se fuesse desapareciendo, Porque es tal la naturaleza de la ira, que dilatando su execucion se passa; pero executada de repente, se enciende mas. Esta es la causa, porque avemos de ensanchar el pecho, y no estrecharlo con la pusilanimidad, ni permitir que se altere con las olas inquietas de el furor, porque si esso hazemos no podrà caber en nosotros aquel Mandamiento, que llama el Profeta ancho, y dilatado, con estas palabras: Corrì por el camino de tus Mandamientos, quando ensanchaste mi coraçon. De que la longanimidad vaya siempre acompañada con la sabiduria, tenemos testimonios evidentes en la Escritura Sagrada, que dize: El hombre, que tiene gran pecho, es prudentissimo, y el pusilanime es grande necio: Y assi de aquel, que con acierto pidiò don de sabiduria a Dios, dize la Escritura: Diole Dios a Salomon gran sabiduria, prudencia, y latitud de coraçon, que se podia comparar con la inmensidad de las arenas de el mar.

28

XXVIII. Amicitias coniuratione initas firmas esse non posse.

Illud quoque multis est experimentis saepissime conprobatum nullo modo eos, qui amicitiarum foedus coniurationis iniere principio, indisruptam potuisse seruare concordiam, siue quod eam non pro desiderio perfectionis nec pro apostolicae caritatis imperio, sed pro amore terreno et per necessitatem ac uinculum pacti retinere conati sunt, siue quod ille callidissimus inimicus, ut eos praeuaricatores sui faciat sacramenti, celerius ad inrumpenda amicitiarum uincla praecipitat. certissima ergo est prudentissimorum uirorum illa sententia concordiam ueram et indiuiduam societatem nisi inter emendatos mores eiusdemque uirtutis ac propositi uiros stare non posse. Haec de amicitia beatus Ioseph spiritali narratione disseruit nosque ad custodiendam sodalitatis perpetuam caritatem ardentius incitauit.

Cap. 28. Que las Amistades fundadas en conjuracion, no pueden ser verdaderas.

Hase visto con continuas experiencias, que a los que por conjurarse contra alguno han hecho Amistad, les dura poco la paz, ora sea, porque no lo han hecho, como dezia el Apostol, con motivo de caridad, ni deseo de perfeccion; sino por fines terrenos, necessidad, ò pundonor de guardar su palabra; ora porque aquel enemigo astuto por hazer les venir a romper el juramento, ò la promessa incita a no guardar la Amistad ni secreto, que avian ofrecido. Y assi es certissima la sentencia de aquellos Varones prudentissimos, que dezian, que eran de parecer, que la verdadera concordia, y Amistad firme, no se puede conservar mucho tiempo; sino en personas de buenas costumbres, y de vna misma virtud, y proposito. Esta fue la platica, que nos hizo el Santo Abad Iosef, acerca de la Amistad, y con esto nos incitò, a que continuassemos la que Germano, y yo hasta entonces aviamos tenido.

Texto latino: Conlationes XXIIII, ed. M. Petschenig, Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum 13, Viena, 1886, cotejado con los facsímiles; sin el aparato crítico. · Traducción de fray Miguel Vicente de las Cuevas, cartujo († h. 1658), Obras de Iuan Casiano, Zaragoza, Juan de Ibar, 1661 (ejemplar de la Biblioteca Nacional de España). Ortografía y erratas de la edición conservadas; las abreviaturas se han desarrollado. Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error