La Regla de san Benito
Capítulo 55
De Vestiariis, et Calciariis FratrumDel vestido, y calzado de los Monges
Sobre todo el capítulo
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 55
p. 394 DES VÊTEMENTS ET DES CHAUSSURES DES FRÈRES
Vestimenta fratribus secundum locorum qualitatem ubi habitant, vel aerum temperiem dentur,
Segun la calidad de los países en que habitan, y temperamento de los aires se darán los hábitos á los monges,
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.1
col.771 Vestimenta fratribus secundum locorum qualitatem vel aerum temperiem dentur, etc.] Quod S. P. Benedictus hic ait secundum locorum qualitatem, juxta Hildemarum « duobus modis intelligitur. Uno modo intelligitur qualitatem locorum, juxta quod potest in illo loco, ubi habitant, abbas vestimenta invenire. Altero modo intelligitur secundum qualitatem loci, et aerum temperiem, quod unum significat, ac si diceret secundum locorum qualitatem, et exponendo quid sit locorum qualitas subjungit, id est aerum temperiem. Sed iste sensus posterior verior est. » Smaragdus vero et Petrus Diaconus locorum qualitatem exponunt, secundum quod locus est magis operosus, vel minus ; vel secundum quod in asperiori vel amœniori loco monasterium situm est ; vel secundum quod magis vel minus oportet eos laborare propter paupertatem ; quia quanto magis laborant, et in asperiori loco sunt, plus consumunt de calceamentis et de vestimentis. Bernardus Cassinensis, Richardus de S. Angelo, Petrus Boherius, utramque expositionem recipiunt. Quod vero S. Pater dicit aerum temperiem, ipsemet explicat cum subdit, quia in frigidis regionibus amplius indigetur, in calidis vero minus.
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 55.1-55.3
p. 394 De vestimentis et calceamentis fratrum. — Vestimenta fratribus secundum locorum qualitatem ubi habitant, vel aerum temperiem dentur, quia in frigidis regionibus amplius indigetur, in calidis vero minus. Haec ergo consideratio penes Abbatem sit.
p. 394 On a cru parfois que saint Benoît avait pressenti ou même connu prophétiquement la diffusion de sa Règle et l’accueil qui lui serait fait par l’Europe chrétienne : ce qui l’aurait porté à déclarer ici que le vêtement s’accommodera aux conditions climatériques et à leur variété. Peut-être ; mais il est certain que les différences de température qui existent entre la Sicile et la Sabine, entre le Mont-Cassin et Terracine, suffisaient à justifier cette mesure de prudence. On se vêtira donc diversement selon les variations de latitude, selon les conditions du climat. Saint Benoît diffère en ceci de quelques fondateurs modernes, qui ont déterminé dans le plus grand détail la nuance, la coupe, l’étoffe du vêtement. Il ne commence même pas par un principe de pauvreté, mais par un précepte de discrétion, où se révèle une fois de plus sa largeur d’esprit. Dès lors, et aussi afin d’éviter le surcroît, la fantaisie ou le bariolage, c’est à l’Abbé, et à l’Abbé tout seul, que reviendra le soin d’apprécier ce qui peut entrer dans le vestiaire d’un moine ; c’est lui qui dira s’il y a lieu d’ajouter certains éléments à la livrée commune, ou bien d’en supprimer, d’en modifier d’autres.
quia in frigidis regionibus amplius indigetur, in calidis vero minus.
porque en parages frios se necesita mas ropa, que en los cálidos,
Nos tamen mediocribus locis sufficere credimus monachis per singulos cucullam et tunicam:
Pero creemos que en tierras templadas basta á cada monge cogulla, y túnica,
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.4
col.773 Nos tamen mediocribus locis sufficere credimus monachis per singulos cucullam et tunicam, etc.] Quid sit cuculla, quid tunica, quid scapulare, pedules, et caligæ paucis inquirendum est.
col.773 Cuculla apud antiquos genus erat vestimenti caput et humeros circumambiens, ut docet imprimis Cassianus (Lib. i, cap. 4), de cucullis Ægyptiorum loquens in hunc modum : « Cucullis perparvis usque ad cervicis humerorumque dimissis confinia, quibus tantum capita contegant, indesinenter diebus utuntur ac noctibus, scilicet ut innocentiam et simplicitatem parvulorum jugiter custodire, etiam imitatione ipsius velaminis commoveantur. » Eamdem cucullæ notionem dedit nobis vir doctissimus Floridus eo in libro quem Gallico idiomate de Moribus Christianorum conscripsit, ubi sic discurrit (Pag. 367) : La cuculle estoit un capot, que portoient les païsans, et les pauvres. Cet habillement de teste devint commun à tout le monde dans les siècles suivans ; et estant commode pour le froid, il a duré dans nostre Europe environ jusqu'à deux cents ans d'icy. Non seulement les clercs et les gens de lettres, mais les nobles mesmes, et les courtisans portoient des capuces, et des chapperons de diverses sortes. A monachis tamen non tam commodi atque utilitatis gratia gestabatur, quam ad innocentiæ et simplicitatis signum, ut patet tam ex citato Cassiano, tum ex his Evagrii verbis (Tom. III Mon. Eccles. Græcæ, p. 68) : « Cucullus equidem signum est gratiæ Dei Servatoris nostri, quæ caput eorum partem principalem tegit, et in Christo infantiam confovet ; » tum ex Sozomeno de monachis sic loquente (Lib. iii Hist., c. 15) : « Caput integumento, quod cucullum appellare solent, operiebant, quo ostenderent se vitam perinde simplicem et sinceram agere, atque pueros lacte nutritos, quorum caput ejusmodi tiaris involvunt, ut tegatur simul et foveatur ; » tum denique ex S. Dorotheo, doctrina i. Hujusmodi cucullas gestabant etiam sanctimoniales, ut patet ex Palladio (Lausiac. cap. 41). Pachomiani suis cucullis figuram crucis purpureæ assuebant ; iisque solis induti sabbato et dominica ad corporis Christi communionem accedebant, testante eodem Palladio (Ibid., cap. 28). Ex quo conjicere licet cucullas illas non solum caput et humeros, sed integrum etiam corpus subtexisse ; quis enim credat eos toto fere corpore nudos ad communionem accessisse?
col.773 Aliam cucullæ notionem innuit Theodemarus in epistola ad Carolum Magnum : « Sed quia percontati estis quid vestimentum cucullæ debeat intelligi, cucullam nos esse dicimus quam alio nomine casulam vocamus, et inde est quod in hieme villosam, in æstate puram aut vetustam beatus Pater habendam instituit, quia scilicet hoc genus vestimenti solet cum villis inexi. » Huic notioni consonat S. Isidorus (Lib. xix Origin., cap. 24) : « Casula, inquit, est vestis cucullata, per diminutionem a casa, quod totum hominem tegat. » Et Smaragdus : « Per diminutionem a casula dicitur cuculla, et a casa casulla, et a casulla cuculla. » Certe casulam monachorum fuisse indumentum patet ex Vita S. Severini abbatis Agaunensis, apud Bollandum, 11 Februar. ; ex Vita S. Cæsarii Arelatensis episcopi, lib. ii ; ex Actis S. Fulgentii Ruspensis episcopi, et ex Vita S. Filiberti abbatis Gemmeticensis, sæc. ii Benedict. Quid autem sit casula docet S. Isidorus, scilicet vestis quæ totum hominem tegat, unde dicitur casula, quasi parva casa, quæ totum corpus in se contineat, sine manicis, et cum hujusmodi forte cucullis Pachomiani accedebant ad sacram communionem : vestimenti genus satis incommodum, cujus forsitan loco, si conjecturis locus sit, S. Benedictus indulsit scapulare propter opera, quod ex utroque latere apertum est, ut facilius brachia exerantur, et liberiorem eorum usum habeant laborantes. Casulam etiam aliquando pro tunica talari, aliquando pro alio indumenti genere usurpari docet noster Mabillonius in præfatione ad sæculum i Bened., pag. 55.
col.774 Aliter etiam Smaragdus cucullam explicat : « Cucullam, inquit, dicit ille (S. Benedictus) quod nos modo cappam dicimus. » Idem asserit Hildemarus infra citandus. Quid autem sit cappa vix conjicere possum. Theodemarus in citata ad Carolum Magnum epistola seipsum ita explicat : « Illud autem vestimentum quod a Gallicanis monachis cuculla dicitur, et nos cappam vocamus, quod proprie monachorum designat habitum, melotem appellare debemus, sicut et hactenus in provincia a quibusdam vocatur, de quo, sicut B. Gregorius scripsit in libro Dialogi, ereptus ab aqua per Maurum monachum puer Placidus dixit : Ego cum ab aqua abstraherer, melotem supra me abbatis cernebam, eumque me ab aquis educere considerabam. » Jam vero quid sit melotes discimus ex Isidoro (Lib. xix Orig., cap. 54) : « Melotes, quæ etiam pera vocatur, pellis est caprina, a collo pendens præcincta usque ad lumbos, etc. » Ubi pro pera legendum esse penula credit Alardus Gazæus in comm. ad Cassian., lib. i, cap. 8. Sed an hujusmodi habitum gesserit aliquando S. Benedictus merito dubitaverim. Haeftenus censet melotem S. Benedicti tempore alio nomine vocatam fuisse cucullam ; id quod probari posset ex capitulari Theodori Cantuariensis episcopi, in quo præscribitur ut in monachorum ordinationibus abbas caput monachi velet cuculla per dies septem ; nam Hildemarus in Regulæ cap. 58 ritus hujus mentionem faciens, melote exprimit quod Theodorus cucullam vocat. Verum idem Hildemarus hunc in locum scribens melotem ad scapularis, quod tamen nonnulli etiam cucullam vocarunt, similitudinem accessisse asserit ; cucullamque, quam idem cum cappa esse docet, a melote distinguit ; « nam aliud est cuculla, inquit, aliud melota, eo quod S. Benedictus cucullam dicit de ea quam nos cappam vocamus. » Cappam aliter describunt Bursfeldenses in Cæremoniali his verbis : « Itinerantes pro floccis, si velint, poterunt uti cappa rotunda, quæ flocco sit brevior, ut ex utraque parte foramen habeat ad exserenda brachia, et desuper caputium assutum, ad instar caputii regularis : subtus vero cappam scapulare deferant, et capellum de filtro nigrum in superficie, non hirsutum, sed planum. »
col.774 Clariorem cucullæ notitiam tradunt recentiores. S. Hildegardis cucullam dicit esse vestem « amplam, et ad talum descendentem, manicis brevibus, et manum modice præcedentibus, duobus quoque gyronibus in utroque latere sub ascella deorsum profluentibus, cui caputium desuper adhærebat, quod singulare signum monachi est, significans ne hac vel illac ad sæculum prospiciat, cum illud super caput suum habet. » Ab hujusmodi cuculla haud multum discrepat ea quam gestabant olim monachi Fuldenses, cujus figuram ex tabella Fuldensi, qua legatio ad Ludovicum imperatorem impetrando novo abbati destinata ob oculos ponitur, exhibet noster Mabillonius in præfatione ad sæculum v Benedictinum. Horum siquidem cernitur « cuculla non adeo ampla, manicis sat strictis, capitio in acumen desinente, et ad pectus magis aperto, cætera totum corpus ambiens ad talos usque. » Hanc cucullæ descriptionem confirmat antiqua imago « Desiderii abbatis cucullati, talari scilicet vestimento undique clauso, nec admodum sinuoso, manicis non amplis, » quam in archivo Cassinensi asservari asserit Angelus de Nuce in notis ad epist. Theodemari ad Carolum Magnum. Sed et Bernardus Cassinensis hunc in locum ita scribit : « Cucullam dicit Petrus Diaconus esse cappam, propter diminutionem a casula ; cujus est diminutivum cuculla. Paulus vero Diaconus quod cuculla tunica est de lana. In hoc vero Cassinensi monte cucullam appellamus habitum cum caputio ex omni parte clausum, longisque manicis manicatum ; quod dictum Cistercienses sequuntur in vocabulo et figura. » Bernardo concinit Nicolaus de Fractura, ex quorum testimonio elicitur, a tempore Desiderii ampliatas fuisse Cassinensium cucullarum manicas. Ad Cistercienses vero, de quibus hic Bernardus, quod spectat, vide Juliani Varnerii librum quem Gallice de antiqua Regulæ Benedictinæ praxi composuit, cap. 29. At vero, juxta Boherium, « cuculla est habitus longus et amplus, sed manicas non habens ; flocus autem, de quo non habetur in Regula, neque in jure antiquo, est habitus longas habens manicas. » Aliquod hic discrimen assignat Boherius inter cucullam et frocum, quem nonnulli cum ea confundunt. Istud discrimen agnovit etiam Bernardus Cassinensis infra citandus, dum scribit Cluniacenses et Ultramontanos monachos scapulare appellare cucullam, et desuper manicatam vestem sine caputio gerere, quam frocum vulgariter dicunt. Hanc differentiam confirmat et explicat scriptor Apologiæ Henrici IV imperatoris : ita enim habet : « Cuculla dicitur vestis cucullata propter cucullum, qui est capitis operimentum..... Igitur cuculla est tunica talaris, et cucullata, atque manicata, habens speciem crucis per quatuor partes extensæ, ut eum qui mundo crucifixus est, hæc quadriga ex omni parte concludat. » Et post multa : « Sed quia otiositas inimica est animæ, ideo propter opera tantum constituit S. Benedictus alteram cucullam, quæ dicitur scapulare, eo quod ejusmodi vestis apta sit caput tantum et scapulas tegere. » Itaque iste auctor duas distinguit cucullas : unam parvam, quæ, ut infra scribit, ad renes tantum deflueret, quam scapulare S. Benedictus appellat, et simpliciter cucullam nuncupabant Cluniacenses, aliique Ultramontani monachi, vocantque hactenus Cluniacenses ; alteram majorem, quæ totum corpus ambiret, manicas et caputium habentem, quam illi flocum sive frocum vocabant, qualem supra descripsimus, cum hoc tamen discrimine, quod frocus Cluniacensium caputio careret, major autem cuculla minime. Utramque vestem S. legislator concessit, et quidem cum caputio ; unam ad laborem, alteram extra opera ; unde corrigendus est Boherius, dum scribit de froco in Regula nihil contineri, cum frocus, si ei caputium assuatur, et cuculla major non differant. Hanc S. Benedictus in hieme villosam, in æstate puram esse voluit : Cluniacenses tamen, ut scribit Nicolaus de Fractura, tam in æstate quam in hieme villosam deferebant. Villosam autem, secundum Bernardum Cassinensem, « intelligunt quidam, quod de panno debeat fieri villoso, id est quod vellus ovis sit ad ministrandum calorem. Alii vero dicunt, cucullæ pellem ovinam cum suo vellere jungi debere ; sed qualiscunque sit cuculla, cum vellere debet esse ut frigus propellat. » Et revera pelliciis usos fuisse olim monachos et moniales infinitis posset exemplis demonstrari. Iis certe usa est sæculo vii S. Austrudis Laudunensis abbatissa, ex ejus Vita, n. 24, sæc. ii Bened. Sed de cuculla satis, nunc de tunica.
col.775 Tunica, quam alio nomine colobium appellabant, vestis erat linea, perparvas adeo manicas habens, ut cubitos non excederent, unde vestis sine manicis vulgo nuncupatur ; de qua Cassianus scribens de monachi habitu (Lib. i, cap. 5), « colobiis inquit, lineis induti, quæ vix ad cubitorum ima pertingunt, nudas de reliquo circumferunt manus. » Et certe assutas olim non fuisse tunicis monachorum manicas colligi posse videtur ex lib. i Mir. S. Bertini, cap. 2 ; ex Vita S. Austrebertæ abbatissæ, n. 19, patetque ex Vita S. Guthlaci, n. 26, sæc. iii Benedictino. Cujus rei rationem hanc reddit Evagrius (Tom. IV Monum. Eccles. Græcæ) : « Quod autem nudas habent manus, indicat vitam absque hypocrisi et simulatione ; inanis enim gloria virtutes obtegere et obumbrare valet, quæ laudem semper ab hominibus captat, fidemque expellit. »
col.776 Tunicas ex lino gestasse testatur Cassianus ; sed ex Hildemaro « tonica de lana intelligenda est esse ; nam potest esse et linea tonica, et serica, sed in hoc loco videtur intelligere de lana tonicam esse debere. » Magister hebdomadariis coquinam intrantibus tunicas ex sacco, cucullas ex segestri fieri mandat in Regulæ cap. 81.
col.776 Tunicis assuebant caputia nostri Fuldenses, ut ex Browero notat Haeftenus (Lib. v, tract. 5, disq. 7) ; sed et Cistercienses, ut ex lib. Usuum, cap. 70, manifestum est : testaturque Julianus Varnerius vidisse se anno 1612 in monasterio Clarevallensi tunicam assutum habentem caputium quadratum, manicas ad brachii longitudinem, et ita latas ut duo pugna capere possent, quam ad instar tunicæ S. Bernardi factam esse asserebant. In statutis quoque Lanfranci præscribitur, ut novitius capitio assuto tunicæ induatur. Et tamen S. Hildegardis tunicam describit laneam, « et aliquantulum cuculla constrictiorem, sed circa crura aliquantulum largiorem, et ad pedes tendentem, brachialiis nec multum amplis, nec multum constrictis, ad manus tendentibus ; imo autem gyrone in utroque latere sub ascella deorsum descendente, quæ desuper caputio carebat. » Et Bernardus Cassinensis, « tunicam vero, inquit, appellamus illam quam sub cuculla portamus, corpus nostrum utrinque tegentem, sed caputio carentem, cum manicis mediocriter et mensurate longis. » Similiter et Boherius : « tunica est vestis quam subtus habitum portamus, corpus utrinque tegens, sed caputio carens, sed manicis mediocriter mensuratis et longis. Hoc apud nos cotardia vocatur, quæ rotunda etiam esse debet per circuitum, et non scissa, nec longitudine nimia, aut brevitate notanda, largas etiam habet manicas usque ad pugnum protensas, non consutitias. »
col.776 Scapulare, quod et analabus, vestis est monastica, quam nobis sub crucis similitudinem repræsentant veteres, ut videre est apud Evagrium in tom. III Monum. Eccles. Græcæ, pag. 69, probatque Menardus in notis ad Concord. Regul., cap. 62, § 1, eo quod ante et retro penderet, et ad humeros latius esset, unde et de scapulari locum illum ex Vita S. Guillelmi ducis et monachi Gellonensis intelligit (Sæc. iv Ben., part. i) : « Veste apostolica instar crucis induitur, » approbante etiam nostro Mabillonio. De hac veste ita scribit Hildemarus : « Scapulare dicitur illud unde Græci schema vocant, cum quibus capita tegunt, et cingunt illa sibi, ad cujus similitudinem videtur esse illud vestimentum quod melotam vocamus. » Et Bernardus Cassinensis : « Puto scapulare dictum a scapulis, eo quod scapulas tegat ; et usque hodie tam Cassinenses quam Cistercienses habitum caputiatum a scapulis ex utraque parte dependentem scapulare appellant. Sed Cassinenses idem scapulare sub brachiis circa medium corporis, quasi ad locum cinguli sutum quasi ad mensuram medii palmi de consuetudine claudunt, quod scapulare quando operantur ne opus impediat desuper cingunt, sine quo etiam scapulari, vel sine cuculla manicata non se sacris vestibus ad explenda divina officia induere debent. Illud insuper scapulare benedicitur ab abbate, quando monachus profitetur. Attamen Cluniacenses et Ultramontani monachi scapulare illud cucullam appellant, et desuper vestem manicatam sine caputio gerunt, quam vestem frocum vulgariter dicunt. Puto autem quod Cistercienses ad fontem recurrerunt Cassinenses * et ab illo tam vocabulum quam figuram utriusque traxerunt scapularis et cucullæ. » Simile aliquid habet Nicolaus de Fractura. De Cisterciensibus vide Julianum Varnerium loco supra citato. Bursfeldenses scapulare suum ita describunt (Dist. 3. cap. 21) : « Pro opere vero manuali, et, ex apostolico indulto, etiam in ministerio divino sub sacris vestibus etiam scapulari utimur ; cujus caputium eidem assutum retro et ad utrumque latus unam palmam habebit, minus in extenso quam cuculla. Pars vero scapularis ante et retro dependens latitudinis mediæ ulnæ sit, vel quasi, longitudo usque ad talos. » Cassinenses vero præscribunt (Declar. Cass., cap. 55), ut « scapularia monachorum sint longa super tunicam per dimidium quartæ, lataque secundum latitudinem rasciæ. Scapularia novitiorum sint stricta et curta. et protendantur usque ad genua. »
col.777 Scapulare S. P. Benedictus indulsit propter opera loco cucullæ, quam tunc deponebant, unde et cucullæ nomen ei inditum est, sive quia cucullæ vices teneret, sive propter caputium : hinc de scapulari locum hunc ex Vita S. Benedicti Anianensis (Sæc. iv Ben.) merito intellexeris : « In habitu quoque dissimiles fecerat multorum consuetudo ; siquidem nonnullis usque ad talos cucullæ pendebant, quamobrem vir Dei uniformem cunctis tenendum monachis instituit modum, ut non amplius a duobus cubitis excederet mensura, vel usque ad genua pertingere posset ; » id quod confirmat Smaragdus ad hunc locum sic scribens : « Quod vero ille dicit scapulare propter opera, hoc nos modo dicimus cucullam. » Postea vero usus invaluit, ut non solum ad opera, sed omni etiam tempore scapulare deferretur ; rarius cuculla. nec nisi ad divina officia et alia hujusmodi exercitia.
col.777 Nullam hic S. legislator zonæ mentionem facit ; cujus tamen usum supra, cap. 22, præscripsit, decernens ut vestiti dormiant monachi, et cincti cingulis aut funibus. S. Cuthbertum zona linea usum fuisse constat ex Beda in ejus Vita, cap. 23 ; sed S. Fulgentius Ruspensis episcopus « pelliceo cingulo tanquam monachus utebatur, » uti legimus in ejus Vita. De zonæ usu et significatione videsis Haeftenum, lib. v, tract. 4, disq. 1, et tract. 10, disq. 7.
col.777 Nihil quoque de camisiis sive interulis S. Benedictus, quas S. Robertus abbas Molismensis repudiasse legitur apud Ordericum Vitalem in Hist. lib. v, et consequenter Cistercienses, quorum in institutis, cap. 4, decernitur « vestitus simplex et vilis, absque pelliciis, camisiis, stamineis, qualem denique Regula describit. » Harum loco S. Patrem Benedictum, primosque ejus discipulos cilicium carne tenus gestasse contendit Haeftenus (Lib. v, tract. 3, disq. 7) : exemplo esse potest S. Tillo monachus Sollemniacensis (Sæc. ii Ben.), cujus « indumentum valde erat vilissimum, sola tunica videlicet atque cuculla, et intrinsecus ad carnem cilicium, quod tandiu donec præ nimia vetustate consumptum nulli usui aptum esset portabat, » ut habent ejus acta. Carthusianis etiam duo cilicia indulget Guigo in Statutis, cap. 28 ; de primis etiam S. Emeramni Ratisponensis monachis scribit Arnulfus ejusdem monasterii monachus (Lib. ii Dialog.), quod « lineis camisiis utebantur seniores, qui eas habere potuerunt, cæteri laneis utebantur, ob penuriam scilicet cilicinarum vestium. » Postea tamen cilicio suffectæ sunt laneæ camisiæ sive stamineæ, ut patet ex Vita S. Benedicti abbatis Anianensis (Sæc. iv Ben.), qui, testante Ardone ejus discipulo, « concessit necessitatis causa, propter quam regula jubet, duas scilicet stamineas, etc. » Totidem antea suis permiserat S. Fructuosus in Regulæ cap. 4, et postea concilium Aquisgranense, can. 22, Regulaque solitariorum, cap. 49. Sed et Ansegisus abbas Fontanellensis in sua constitutione de victu et vestitu monachorum « drappos albos 20, de quibus camisiæ 20 fieri possent, » suis Fontanellensibus assignavit. Denique sanctus Odilo abbas Cluniacensis (Apud Boll. 1 Januar.) « die quodam duos in itinere pueros fame peremptos reperit. Mox equo desiliens, laneam qua indutus erat ad carnem subduxit sibi interulam, eaque, prout velaminis quantitas permittebat, utrumque cadaver obvolvens, exhibet mortuis sepulturam, » quemadmodum scribit Petrus Damiani in ejus Vita
col.777 * Lege Cassinensem, aut Cassinensium. Edit.
col.778 Cæterum nostris lineis uti camisiis, præterquam forte infirmis, nunquam licuit. « Monachi, inquit Zacharias papa in epistola ad Pipinum et universos Franciæ episcopos et abbates (Apud Bar., ann. 744), laneo indumento, juxta normam et regulam monasticæ disciplinæ, atque traditionem sanctorum probabilium Patrum, sine intermissione utantur ; quia monachi ab omnibus illicitis debent abstinere. Apostolis autem divinum datum esse mandatum duas tunicas non habendi : tunicas dixit itaque laneas, non lineas. » Et antea S. Ferreolus in Regula præscripserat (Cap. 51) « ut monachus quamlibet delicati corporis linea ad nuda corporis non utatur. » Et S. Isidorus : « Lineo non oportet indui monachum. » In litteris etiam G. abbatis Mosomensis, et A. abbatis Marchianensis ad abbates S. Theoderici (Hist. ms. S. Theod., ad ann. 1279) et S. Crispini, quibus eos suæ provinciæ constituunt visitatores, hæc lego : « Inhibeatis in eisdem capitulis districte, ne abbates vel monachi lineis utantur extra monasterium, quando equitant, cum hoc cedat in scandalum sæcularium, et totius ordinis nostri derisum, nec etiam intra monasterium, nisi evidens infirmitas et corporis debilitas hoc requirat. » Idem decernunt in suis constitutionibus pro monachis Benedictinis Innocentius III, Gregorius IX, Nicolaus IV in bulla ad Cluniacenses, et Benedictus XII. Pueris tamen lineas camisias permittebant Cluniacenses ex Udalrico, lib. iii, cap. 8. Aelredus vero (Reg. cap. 20) virginibus suis duas stupacio camisias vel staminas.
col.778 Pro pedum indumento S. Benedictus indulsit pedules et caligas. Quid vero sint pedules, quid caligæ, non facile explicaverim : « Pedules, inquit Smaragdus, dicit ille, quod nos modo dicimus calceos : caligas ille, quod nos subtalares vel soccos vocamus ; caligæ autem a callo pedum dictæ, vel quia ligantur, nam et calcearii vocantur. » Hildemarus : « Pedules sunt illa vestimenta quæ in modum tribuci facta sunt, sed pedes tegunt, unde quia in pedes mittuntur, pedules vocantur ; sunt enim multi monachi qui propter sudorem pedum dividunt illud, quod in pedes mittunt, ne grave sit eis ad lavandum. Caligæ autem, ut Isidorus dicit, dictæ sunt a callo pedum, vel quia ligantur ; nam socci non ligantur, sed intromittuntur. » Bernardus Cassinensis : « Quanquam expositores diversimode de istis duobus indumentis pedum exponendo dicant, quidquid in pedibus mittitur, sive de corio, sive de lana fiat, pedules congrue appellantur : pedules enim a pede dicuntur, caligæ autem dicuntur a calceamentis crurium, a calcio, calcias, calciare ; hinc caliga, caligæ. Vel etiam caliga dicitur a colligo, colligas, quasi circa collum ligata, quia caligæ ligantur.... Sed nota quod monachi ultramontani habent pedules de lana diversos ab illo indumento in modum tibiaci facto, et operiunt tibiam propter facilem ablutionem, et ad evitandum quandoque pedum sudorem ; de nocte autem abstrahentes illos pedules, pedibus jam nudatis, retentis tibiacis in lecto quiescunt, ne forte pedulum impedimento fumositates per poros emissæ retineantur inclusæ, et sic per consequens caput lædant ad cerebrum ascendendo. » Nicolaus de Fractura « pedules de corio, et caligas de lana intelligit. » Econtra Richardo de S. Angelo caligæ sunt : « Ocreæ, vel calsaria, vel aliud genus vestimenti ; et dicitur, inquit, a callo pedum, vel quasi a colligando, quia ligantur dure. » Boherius in primo commentario, relata Bernardi et Smaragdi sententia, addit : « Ego credo cum Cato quod pedules, lis, dicitur a pes, et est pars caligarum quæ pedem capit, licet largius forsan hoc magister hic intellexerit, ut supra dicitur. Et scias quod soccis de corio commodius utimur ; et hi non ligantur, sed caligæ, sed tantum mittuntur, quod Teutonia, et nos botas dicimus. » Antiqua versio Gallica ms. hæc duo vocabula pedules et caligas ita reddit : Chaussons et hautx soullez ; versio Joannis de Précis, soulers chauçons ; versio Theobaldi Artaldi, les chauces et les chauçons de drap, et les souliers de cuir ; versio Guidonis, des souliers, ou des chaussons, et des chausses ; versio recentior, des bas et des souillers. Menardus noster pedules dicit esse fascias ; et revera fasciis usos esse veteres patet ex Aimoino in lib. ii de Mir. S. Benedicti, num. 2 : Fasciolis a tibiis resolutis ad binas pontis tabulas se alligavit. Caligas vero calceamentum ex pellibus, quod ad mediam suram surgebat, multisque ligulis seu corrigiis constringebatur. Haeftenus pedules interpretatur udones, sive laneos soccos, Gallice des chaussons. Caligas vero sandalia, sive soleas simplices sine superiori corio, sed multis corrigiis ligatas, fere ad instar sandaliorum, quæ hodie ferunt Patres capucini. Sed tamen sancta Radegundis (Sæc. i Ben ) de caliga sua sibi duas fecit manicas, ut scribitur in lib. ii de ejus Vita, num. 8, quod coriaceis sandaliis parum convenit. In hac tanta varietate aliquid certo definire difficile est. De pedulibus apud antiquiores monachos nihil quod sciam reperi : caligis vero ad propellendum in hieme frigus, et in æstate cum meridiani æstus fervor exigeret, utebantur. Existimaret aliquis S. Benedictum æstate caligas indulsisse, quibus hieme pedules addiderit, quidquid tandem indumenta illa pedum exstiterint. Ita S. Isidorus, qui utrumque, pedules et caligas concedit, « pedules, inquit (Cap. 13), utentur in monasterio, quandiu hiemis coegerit violentia, sive dum fratres gradiuntur in itinere, vel proficiscuntur ad urbem. » Et S. Fructuosus (Cap. 4) : « In ipsis quoque calceariis hoc utendum est, ut hieme pedules calceent qui voluerint, a die calendarum Novembrium usque ad calendas Maias. Reliquis æstivis mensibus caligarum tantum solatiis muniendi sunt. » Magister tamen in Regula sua de calceamentis hæc habet (Cap. 81) : « Oportet fratres caligas habere ferratas triclinas, non ad lusum, sed ad usum, quas debent tempore hiemis uti ; æstatis tempore unctas reponi. Et caligas omnes oportet habere clavatas, tam in monasterio quam in via, ut et diu repositæ caligæ conserventur, et pes fratris in caliga refrigeretur. Ad nocturnos vero ligneos culpus (Sic) utantur, ne inquinatis pedibus ad suum revertentes stratum, lectorum sagos non inquinent. In hieme vero ad nocturnos pedulibus utantur pelliceis propter frigus pedum. » Quod de clavatis caligis hic dicitur confirmari potest ex eo quod S. Gregorius papa de S. Equitio abbate scribit (Lib. i Dial., cap. 4) : Clavatis calceatus caligis erat. S. Eugendus abbas Jurensis (In ejus Vita, num. 6, sæc. i Bened.), habebat « calceamenta fortia rusticaque in modum priscorum Patrum, constrictus ocreis crura, fasciolisque plantas. » An vero per ocreas caligas, per fasciolas pedules intellexerit ? At decessor ejus S. Lupicinus (Bolland., 21 Mart.) « calceamentorum tantummodo usus est, cum pro aliquibus forsitan ad comitatum intercessurus ingressus est. In monasterio vero etsi prolixius egressus est ad culturam, lignea tantum sola, quæ vulgo soccos monasteria vocitant Gallicana, continuato potitus est usu. » Non defuere etiam tam ex antiquis quam ex recentioribus monachis qui nudis ambularent pedibus. De S. Antonio id colligere licet ex ejus Vita, cap. 25. S. Fructuosus, teste Valerio in ejus Vita, num. 3 (Sæc. ii Ben.), « Nudus vestigiis penetrabat loca nemorosa. » Et infra, num. 11, « Vili habitu excalceatis nudisque pedibus » dicitur. Idem de Sitriensibus monachis scribit Petrus Damiani in Vita S. Romualdi, cap. 64. Denique primos Molismenses fratres civitatem Trecas nudis pedibus aliquando ingressos esse constat ex Vita S. Roberti, num. 8 (Bolland., 29 Aprilis).
col.780 Hactenus de vestibus a S. Benedicto concessis ; nunc quas alii monachorum Patres suis indulserint gestaverintque rescire forte an optabit aliquis. Rem ex antiquis eorum regulis et factis illustrare juvat. Atque ut a S. Pachomio, qui primus cœnobitarum Pater exstitit, ducamus exordium, in Regula sua, prout est in codice Regularum excusa, sic loquitur (Art. 81) : « Exceptis his quæ a Patre monasterii per domorum præpositos dividentur, id est armatura sua, levitonariis duobus, et uno attrito ex usu, sabano longiore, quod collo humerisque circumdat pellicula, quæ pendet ex latere, gallicis et cucullis duobus, zona et bacello ; præter hæc quidquid inveneris absque contradictione auferes. » Eadem fere habet Orsiesii abbatis ejusque discipuli doctrina (Num. 22) : « Sufficit nobis habere quod homini satis est, duo levitonaria, et alium attritum, et palliolum lineum, duos cucullos, zonam lineam, gallicas, pellem et virgam. » Quales essent Basilianorum vestes discimus ex Vita S. Philareti sæculo xi a Nilo monacho coætaneo scripta, num. 21 (Bolland., 6 Aprilis), ubi agens de illius ad habitum monasticum receptione, has recenset vestes : Sticarium, id est tunicam ; pallium, quod supra cervices et scapulas est ; cucullium, quod capiti imponimus ; crucem in fronte gestandam, et cingulum cum sua fibula. Inter Ægyptiorum monachorum vestes Evagrius Sithensis monachus in epistola ad Anatolium (Tom. III Mon. Eccles. Græc.) has nominat : Cucullum, analabum, melotem, zonam, et baculum. Alias addit Cassianus eo in libro quem de Habitu monachi conscripsit, ubi has eorum vestes earumque symbola explicat, scilicet cucullum, colobium, rebrachiatoria, mafortes, melotem et pellem caprinam, cingulum et caligas.
col.780 Abbas Patermuthius adolescentem ad se conversionis gratia accedentem « lebitone indutum, cuculla capiti circumposita, ac melote ad humeros, cinctumque linteo ad monachale institutum, exercitiumque promovit, » ut videre est in Ægypt. monach. Historia (Tom. III Mon. Eccles. Græcæ). In Regula S. Isidori hæc lego (Cap. 13) : « Ternis tunicis, et binis palliis, singulisque cucullis contenti erunt servi Christi, quibus supra adjicietur melotes pellicea, mappula, manicæ quoque, pedules et caligæ. » In Regula vero S. Fructuosi (Cap. 4) : « Vestimenta non multa nec superflua sint, duabus tantum cucullis, viliata et simplici, et uno palliolo, ternisque tunicis, et stamineis duabus cujusque necessitatis querimonia sufficienda est. In ipsis quoque calceis hoc utendum est, ut hieme pedules calceent, qui voluerint, a die calendarum Novembrium usque ad calendas Maias : reliquis æstivis mensibus caligarum tantum solatiis muniendi sunt. Femoralium usus cuiquam est permittendus, maxime his qui ministerio implicantur altaris. » Denique in Regula Magistri (Cap. 81) : « Habere debent fratres in hieme paraturam grossam, quotidianam, stamineam, et tunicam aliam nocturnam, quam post nocturnos puduclent (Sic) ; quia in die diversis occupantur laboribus. Habeant enim in hieme et pallium stamineum, braccas laneas, et fasciolas aut pedules. In æstate vero habeant paraturam linostimam , non satis grossam propter laborem et sudorem ; et habeant pallios, linostimos subtiles non satis propter æstus sudoris, et braccas lineas. Fasciolas lineas vero uti Dei homines prohibemus, ut aliquid distet a clerico monachus. Et habeant singulas paraturas linostimas subtiliores, quas diebus festis solum in processionibus utantur. Et in æstate habeant singula manuariola linea propter sudores, et singula facitergia per decadam ..... Hebdomadariis coquinam intrantibus sacci sint tunicæ, et cucullæ sint segestræ. »
col.781 Ex dictis hactenus satis refutata manet eorum sententia qui priscos monachos a sæcularibus viris non fuisse habitu distinctos, nisi quod simplices et rusticanas vestes portarent, incunctanter asserunt. Certe S. Palæmon Pachomium adolescentem post multas preces in cellam admissum monachorum habitu induisse scribitur in antiqua ejusdem S. Pachomii Vita, n. 4 (Apud Boll., 14 Maii). In Regula eidem ab angelo tradita inter alia ferebatur scriptum, « ut peregrinus alterius monasterii, si veniret, habens habitum diversum, nullus cum eo comederet, excepto eo qui iter agens id observare non posset ; » et inter præcepta ejusdem S. Pachomii, quæ post ejus Vitam edidit Bollandi continuator, decimus sextus præscribit, ut monachum fieri volentem sæcularibus vestibus exuant, et novitiorum habitu vestiant. Ipse S. Pater Benedictus sæculum fugiens sanctæ conversationis habitum quæsivit, ut scribit S. Greg. in lib. ii Dial. Et plane, sicuti optime argumentatur S. Basilius (Regul. fus., c. 22), « juxta cujusque propositum competens ei debet esse vestimentum ; sicut enim alius est habitus militis , alius senatoris, ex quo intelligitur quod iste senator sit, ille miles, ita monacho suus debet esse vestitus, ex quo vel ipso intuitu cognoscatur quod sit monachus. »
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 55.4-55.6
p. 394 Nos tamen mediocribus locis sufficere credimus monachis per singulos cucullam et tunicam : cucullam in hieme villosam, in aestate puram et vetustam ; et scapulare propter opera; indumenta pedum, pedules et caligas.
p. 395 Après avoir remis à l’Abbé le souci du vêtement, saint Benoît consent néanmoins à indiquer, et toujours avec une nuance de timidité discrète, ce que l’on doit permettre dans les régions tempérées.
p. 395 Observons d’abord que N. B. Père entend bien assigner à ses religieux un habit spécial. Peut-être l’avertissement adressé aux moines, et que nous expliquerons dans un instant : De quarum rerum omnium..., a-t-il donné le change et fait supposer que le désintéressement de saint Benoît ne portait pas seulement sur la qualité et la couleur de l’étoffe, mais s’étendait jusqu’à la nature et à la forme distinctive de l’habit. Érasme, par exemple, a prétendu que saint Benoît et les siens étaient vêtus comme tout le monde. Mais Érasme a été déçu par des préjugés et par une lecture trop rapide et inattentive. Sans aucun doute, c’était bien un habit spécial que saint Benoît demanda et reçut de saint Romain : Sanctae conversationis habitum quaesivit (1). On resterait dans l’exactitude en disant que N. B. Père s’est inspiré de divers usages contemporains et que l’emploi exclusif de certains vêtements pouvait suffire à les rendre distinctifs. Pourquoi les moines se seraient-ils soustraits à la coutume antique selon laquelle chaque catégorie sociale avait son costume particulier? Les soldats avaient le leur, de même ceux qui faisaient profession de philosophie et qui étaient reconnaissables au pallium, au bâton et à la longue barbe. On peut voir sur ce point l’obscur et difficile traité de Tertullien de pallio. Aussi bien, les motifs ne manquèrent point aux premiers moines pour se choisir un vêtement spécial.
(1) S. Greg. M., Dial., l. II, c. i.
p. 395 L’habit monastique nous distingue, et c’est sa première raison d’être. Il nous rappelle aussi, et sans cesse, notre condition surnaturelle : par son austérité, par sa forme, par tous ses détails, il nous avertit que nous ne sommes plus du siècle, et qu’il est mille choses mondaines auxquelles nous avons dit adieu. Les anciens moines se plurent à rechercher le symbolisme des vêtements religieux (2), et la Liturgie sainte nous y invite encore : il faut lire dans notre Rituel ce qui concerne la bénédiction et l’imposition de l’habit monastique. A raison même de cette bénédiction qui l’a fait devenir un sacramental, notre habit nous protège, il fait partie de notre clôture et il l’achève : il nous retient dans la douce captivité de Dieu. Et peut-être ne faut-il pas chercher ailleurs le motif de la défaveur ou plutôt de la haine que l’habit religieux rencontre auprès du diable et de ses suppôts. C’est vraiment mauvais signe, lorsqu’il y a chez un prêtre ou chez un moine empressement et joie à revenir à ce que la Liturgie appelle « l’ignominie de l’habit séculier ». Il est vrai que « l’habit ne fait pas le moine » : mais quels services il lui rend ! La relation est réelle entre l’habit et la condition ; il est des choses que nous sentons impossibles, des démarches que nous ne tenterons jamais, simplement parce que nous portons les livrées du Seigneur. Ayons de l’estime, de la vénération pour elles, spécialement pour notre coule, dont les larges plis nous envelopperont jusque dans la mort.
(2) Cass., Inst., I. — Sozom., Hist. eccles., l. III, c. xiii-xiv. P. G., LXVII, 1035-1081. — S. Dorothaei Doctrina, i, 12-13. P. G., LXXXVIII, 1632 sq.
p. 396 Cet habit monastique, N. B. Père ne l’a point créé de toutes pièces : parmi tous les éléments que lui fournissait la tradition, il a fait un choix avec sa distinction accoutumée. Il va de soi qu’en pareille matière les usages ont varié grandement, selon les temps et selon les lieux, et que nous ne saurions tenter ici d’en retracer l’évolution. Il est même assez malaisé, souvent, de se faire une idée exacte, faute d’illustrations, des vêtements décrits par les coutumiers et les commentaires ; et il n’est pas toujours possible d’identifier certains éléments. Saint Benoît estime que dans les régions tempérées il suffira à chaque moine d’avoir une coule et une tunique. En hiver, la coule sera d’étoffe velue ou épaisse ; en été, d’étoffe plus légère ou devenue rase par l’usage. (On ne dit point que la tunique changeât selon la saison.) Pendant le travail, on remplacera la coule par un vêtement moins ample : le scapulaire. L’histoire de la coule et du scapulaire mérite certains développements qui sortiraient du cadre de ce commentaire ; nous devons nous borner à quelques indications.
p. 396 La coule n’est, originairement, qu’un capuce, un capot (cucullus, cucullio) enveloppant la tête et la nuque, et dont la forme conique rappelait les cornets de parchemin — les cuculli, disait-on parfois — des épiciers et des droguistes. C’était la coiffure ordinaire des paysans (1) et des petits enfants. Très populaire en Italie et en Gaule, le capuchon le fut sans doute aussi dans tout l’empire, car nous rencontrons une coiffure analogue et de même nom (κουκούλιον) chez les premiers moines orientaux (2). Aux motifs pratiques qui le leur firent adopter se joignirent bientôt des considérations d’ordre symbolique. Le capuchon rappelle aux moines, dit Cassien (3), qu’ils doivent imiter l’innocence et la simplicité des enfants puisqu’ils sont revenus à l’enfance spirituelle. C’est l’idée de la profession second baptême ; comme on couvrait la tête aux néophytes du baptême, de même on la couvrait à ceux de la profession. Le capuchon était la partie la plus vénérable du vêtement monastique, et on le gardait jour et nuit.
(1) Cf. Daremberg et Saglio, Dictionnaire des Antiquités grecques et romaines, t. I, fig. 2094.
(2) Voir par exemple la Règle de S. Pacôme, l'Histoire Lausiaque (édit. Butler, p. 89-90, 92, 98).
(3) Inst., I, iii.
p. 397 La coule dont parle saint Benoît est certainement quelque chose de plus qu’un capuchon. C’est la vestis cucullata, le vêtement auquel est adapté un cucullus (1). Columelle recommande de protéger les ouvriers des champs contre les intempéries pellibus manicatis, ... vel sagis cucullis (ou cucullatis) ; et Palladius prescrit tunicas pelliceas cum cucullis (2). Chez les moines comme chez les laïcs, la coule pouvait être d’étoffe velue ou de peaux de bête : elle ressemblait alors, capuchon en plus, à la « mélote » des moines orientaux (de μῆλον, peau de mouton), vêtement de voyage ou de nuit et qui pouvait à l’occasion servir de besace (3). C’est peut-être de cette mélote à capuchon que N. B. Père était revêtu à Subiaco (4). Nous ne saurions décrire avec exactitude la forme d’une coule au temps de saint Benoît, car le capuchon pouvait être fixé à divers vêtements (lacerna, casula, paenula, sagum) ; même, il n’est pas impossible que, dans sa pensée, cuculla désigne in genere un habit monastique à capuchon, quelles qu’en soient d’ailleurs et la forme très spéciale, et les dimensions, et la matière. Les plus anciennes coules monastiques que nous connaissions ont la forme d’une ample chasuble, descendant jusqu’aux pieds et sans ouvertures latérales (5). On s’explique qu’il fallût quitter la coule pour le travail manuel. Plus tard, afin de dégager les bras, on fendit latéralement la casula, et on relia de distance en distance les deux pans par des attaches ou des bandes, que l’on appela dans la suite « le point de saint Benoît », les « tirettes » : on rencontre cette forme de vêtement dans beaucoup de documents du neuvième au douzième siècle (6). Les coules avec manches sont en usage dès le dixième siècle ; ces manches semblent d’abord assez étroites (1). Le capuchon subit, pour sa part, une série de transformations : sous l’influence des coutumes cisterciennes et franciscaines, il s’allongea et s’effila ; il devint en certains endroits très ample, retombant sur les épaules comme un voile et formant deux fanons par devant : ce dernier usage subsiste dans la Congrégation anglaise.
(1) Il nous reste quelques vestiges de l’emploi, avant saint Benoît, des mots cuculla et cucullus pour désigner l’habit à capuchon. Sidoine Apollinaire en offre un à l’abbé Chariobaudus : Nocturnalem cucullum, quo membra confecta jejuniis, inter orandum cubandumque dignanter tegare, transmisi; quanquam non opportune species villosa mittatur hieme finita, jamque temporibus aestatis appropinquantibus (Epist., l. VII, Ep. XVI. P. L., LVIII, 586). Et le vêtement de saint Germain d’Auxerre était, d’après son biographe Constance, cuculla et tunica (Acta SS., Julii t. VII, p. 204). — Cf. S. Hieron., Vita S. Hilarionis, c. xlvi. P. L., XXIII, 52. — S. Paulini Poema XXIV ad Cytherium, vers. 389-390. P. L., LXI, 622. — Ennodii Epist., l. IX, Ep. XVII. P. L., LXIII, 156.
(2) Columelle, De re rustica, l. I, c. viii ; l. XI, c. i. — Palladius, De re rustica, l. I, c. xliii.
(3) S. Pach., Reg., xxxviii.
(4) S. Grégoire nous dit que les bergers dum (illum) vestitum pellibus inter fruteta cernerent, aliquam bestiam esse crediderunt; et le petit Placide sauvé des eaux racontait qu’il avait vu flotter au-dessus de sa tête Abbatis melotem (Dial., l. II, c. i et vii). Théodemar, dans sa Lettre à Charlemagne, expliquant ce que c’est que la coule, quelles formes et quels noms on lui donne en différentes régions, note que son nom premier et originel est celui de « mélote » : Cucullam nos esse dicimus, quam alio nomine casulam vocamus... Illud autem vestimentum quod a gallicanis monachis cuculla dicitur et nos cappam vocamus, quod proprie monachorum designat habitum, melotem appellare debemus, sicut et hactenus in hac provincia a quibusdam vocatur (P. L., XCV, 1587).
(5) Cf. (Martène et Durand), Voyage littéraire de deux religieux bénédictins de la Congrégation de Saint-Maur, t. II, p. 154. — Mabillon, Acta SS. O. S. B., Saec. V, Praef., p. xxxi.
(6) Cf. Mabillon, Annales O. S. B., t. II, p. 353. — Bernard de Montfaucon, les Monuments de la monarchie française, t. I, pl. xxviii. — Rohault de Fleury, la Messe, t. VIII, pl. dcxliv. — Seroux d’Agincourt, Histoire de l’Art par les monuments, t. III, p. 80 ; t. V, pl. lxix. — On peut souvent se demander s’il s’agit vraiment de coules, ou bien de scapulaires, ou encore de vêtements liturgiques.
(1) Cf. Le miniature nei codici Cassinesi, Disp. V, Tav. i ; Disp. VI. — Voir la reproduction de miniatures d’un manuscrit clunisien du douzième siècle dans D. L’Huillier, Vie de saint Hugues, p. 298, 360, 512.
p. 398 Les origines du scapulaire sont assez obscures. Nulle part avant saint Benoît nous ne trouvons mentionné un vêtement de ce nom. Étymologiquement, il s’agit d’un habit destiné à protéger les épaules ou à s’adapter aux épaules : mais de quelle manière? N. B. Père dit simplement : et scapulare propter opera, et c’est tout ; le scapulaire n’est même pas nommé de nouveau à la fin du chapitre, dans la petite liste des objets nécessaires au moine. Des érudits l’ont assimilé, mais sans grand fondement, à l’espèce de corset, aux bretelles dont se servaient les moines orientaux pour relever leurs vêtements et les empêcher de flotter pendant le travail (2) ; plusieurs auteurs grecs ont décrit sous des appellations diverses ce vêtement des épaules qui a la forme d’une croix. Il semble plus probable que le scapulaire primitif des moines Cassiniens était une coule réduite, une tunique ou blouse à capuchon, analogue à celle que portaient les paysans de la région. Théodemar, parlant du scapulaire, dit qu’on l’appelle ainsi parce qu’il couvre surtout les épaules et la tête : Quod vestimentum pene omnes in hac terra rustici utuntur; pro quo tegumento nos e grossiori textu ad melotis similitudinem operimentum habemus, nisi quod manicae in hoc usque ad manus pertingentes habentur (3). Cette tunique est tantôt munie de courtes manches, tantôt elle en est dépourvue. Elle est souvent fendue latéralement et les deux pans sont réunis par un ou plusieurs points ou tirettes ; au cours des siècles, ces points tombent, les pans s’allongent, et le scapulaire devient tel que nous le portons maintenant (4). A Cluny, dès le onzième siècle, on ne connaissait que la coule, et le froc, qui se portait par-dessus ; il n’était pas question de scapulaire (1). La coule était formée de deux longues bandes d’étoffe descendant jusqu’à terre après avoir recouvert les épaules et une partie des bras (2) ; on y adaptait le capuchon. Elle était réservée aux profès, tandis qu’on accordait aux novices le froc, ample robe à longues manches ; sauf pour ces derniers, le froc n’avait pas de capuchon.
(2) Cf. Cassien, Inst., I, v.
(3) P. L., XCV, 1588. — Voir deux reproductions de paysans vêtus de la tunique à capuchon, dans la Revue archéologique, mai-juin 1892, p. 331 et 333.
(4) Les formes anciennes du scapulaire se trouvent dans : Mabillon, Acta SS. O. S. B., Saec. V, Praef., p. xxxi ; Annales O. S. B., t. I, p. 505. — Antiphonaire du B. Hartker : Paléographie musicale, IIe série, t. I, p. 11 de la reproduction du manuscrit. — Le miniature nei codici Cassinesi, Disp. II, Tav. i ; Disp. IV, Tav. i ; Disp. VI, Tav. iv ; Mabillon reproduit la première de ces miniatures dans ses Annales, t. I, p. 109. — (Martène et Durand), Voyage littéraire de deux religieux bénédictins de la Congrégation de Saint-Maur, t. II, p. 64.
(1) Smaragde écrivait déjà : Cucullam dicit ille quod nos modo dicimus cappam... Quod vero ille dicit scapulare propter opera, hoc nos modo dicimus cucullam.
(2) Cf. Mabillon, Acta SS. O. S. B., Saec. V, Praef., p. xxxii-xxxiv. — La coule clunisienne est décrite dans un curieux dialogue entre un moine de Cîteaux et un de Cluny (seconde moitié du douzième siècle) : Martène et Durand, Thesaurus novus anecdotorum, t. V, col. 1638-1639. Il semble que cette coule-scapulaire soit le vestige d’une coule à forme de casula; voir la description de la coule dans la Disciplina Farfensis, l. II, c. iv.
p. 399 Cucullam et tunicam : la tunique est le vêtement de dessous ; rappelons-nous que les anciens ne portaient pas de linge. La tunique (λεβιτών, κολοβή, colobium) était en usage chez les moines de tous pays ; elle était à manches courtes ou sans manches, et ordinairement de toile. Les anachorètes portaient souvent des tuniques en poils de chèvre, de bouc, ou de chameau, véritables cilices, dont Cassien veut laisser l’usage aux seuls religieux très fervents et qui ont vocation spéciale ; il préfère, pour le vêtement du moine, des étoffes moins singulières, grossières néanmoins et communes (3). C’est tout à fait, nous le verrons, la pensée de N. B. Père. La tunique n’était pas flottante, mais retenue par une ceinture de cuir ou de lin. Saint Benoît n’en parle pas ici, mais il mentionne un peu plus loin le bracile; la nuit, les moines doivent dormir cincti cingulis aut funibus, a-t-il dit au chapitre XXII.
(3) Inst., I, ii.
p. 399 Pedules et caligas. Il est difficile d’identifier ces indumenta pedum; les archéologues en disputent longuement, ce qui met D. Mège en belle humeur (4). Les moines de certains pays (5) marchaient ordinairement pieds nus, comme les pauvres ; c’est une chaussure qui ne s’use pas, et que la vie renouvelle. Chez saint Pacôme, les solitaires recevaient des sandales. Les pedules prescrits par saint Benoît sont peut-être des bas, des chaussons, ou bien des chaussures légères et d’intérieur. Les caligae ne sont pas nécessairement ce que nous appelons des souliers, mais peut-être la sandale militaire retenue par des courroies et serrant fortement le pied et la cheville, chaussure très commode et très saine. Le travail des champs exigeait évidemment des « caliges » plus solides que celles qu’on portait à la maison. Saint Grégoire le Grand nous parle des caligae clavatae, des souliers ferrés qu’on portait pendant le travail dans les monastères de saint Équitius (6).
(4) Comment. in h. l. — Lire surtout D. Calmet.
(5) Cass., Inst., I, ix.
(6) Dial., l. I, c. iv. P. L., LXXVII, 173. Cf. ibid., l. III, c. xx. P. L., ibid., 269 sq.
cucullam in hyeme villosam, in æstate puram aut vetustam;
y cogulla peluda en invierno, y ligera, ó usada en el verano:
et scapulare propter opera: indumenta pedum, pedules et caligas.
escapulario para la labor, calzas, y zapatos para abrigar los pies.
De quarum rerum omnium colore aut grossitudine non causentur monachi; sed quales inveniri possunt in provincia, qua degunt, aut quod vilius comparari potest.
No tomen pena los monges por lo tosco de los hábitos, ni por su color, porque deben ser de las fábricas del pais en que viven, y los que se puedan comprar con mas conveniencia.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.7
col.781 De quarum rerum omnium colore aut grossitudine non causentur monachi.] Quod ita exponit Hildemarus : « Non debent monachi causari si pedules albi fuerint, et tunicæ fuscæ ; id est si pedules alterius coloris fuerint, et alterius tunicæ, atque alterius cucullæ, aut si grossæ fuerint. » Bernardus autem Cassinensis : « Si non est splendidus, aut speciosus, vel si non est multum vilis, humilis et abjectus, non causentur. » De colore habitus Benedictini litigant inter se auctores. Nigrum communiter propugnant commentatores : ita Bernardus Cassinensis, Nicolaus de Fractura, Richardus a S. Angelo, Petrus Boherius, et alii, quorum præcipuæ rationes sunt 1° quod eo S. Benedictum usum esse asserunt : « Beatus vero Benedictus, inquit Bernardus, a quibusdam antiquis doctoribus Cassinensibus nigris usus vestibus et vilibus traditur in scriptis fuisse. » Et Nicolaus : « In antiqua Chronica Petri Diaconi scriptum a nobis et nostris majoribus reperitur, quomodo in monasterio Floriacensi repertus est caputius cucullæ B. Benedicti ex nigris villis contextus. » Et infra : « Legimus in Vita Caroli Magni Cassinensis cœnobii monachi, quod cum Carolus Magnus in territorio Vituriensi, in loco qui Macyatus appellatur construxisset monasterium in honorem B. Martini, illudque submittens Cassinensi cœnobio posuit ibi caputium P. N. Benedicti ex villis nigris contextum, longitudine trium unciarum. » Idem scribit Richardus de S. Angelo. Et Petrus Boherius : « B. tamen Benedictus nigris vestibus usus traditur a quibusdam SS. antiquis doctoribus Cassinensibus, quorum aliqui dicunt apud montem Cassinum usque nunc schema monasticum quo B. Benedictus usus est perseverare. » Denique Petrus Diaconus interrogatus a monacho Cistellensi coram Lothario imperatore, cur nigris semper vestibus uterentur, respondit : « Quia talibus Benedictus Pater usus est, ut habitu quoque mundo renuntiasse videretur. » Verum fides sit penes istos auctores.
col.781 Secunda ratio est quod non solum S. P. Benedictus, sed omnes insuper ejus primos discipulos nigris usos esse vestibus asserunt, quod ad annum saltem millesimum perseverasse auctor est Antonius Yepezius in Chronico ad ann. 528, unde et Monachorum Nigrorum nomen illis inditum est, quo ab annis fere mille appellatos fuisse constat, ex charta Ethelbaldi regis ann. 716 data, in qua hæc leguntur (Ingulf. in Hist. Croyl.) : « Trado et concedo omnipotenti Deo, B. Mariæ, et S. Bartholomæo de dominiis meis ad fundationem Nigrorum Monachorum sub norma S. Benedicti famulantium totam insulam Croylandiæ. » Et postea Offa rex Merciorum anno 755 (Ibid.), « monasterium Nigrorum Monachorum in Verolamia civitate ad honorem Dei et protomartyris Anglorum S. Albani » apud Ingulfum fundasse dicitur. Id quod confirmat Thomas Eliensis monachus in Vita S. Ethildritæ reginæ (Sæc. ii Ben.), de qua n. 24 ita loquitur : « Pro regali diademate humili obumbratur velamine, pro bysso et purpura ambitur nigra veste et aspera. » Et anonymus Trevirensis, in lib. de Reliquiis S. Matthiæ, n. 11 (Bolland., 24 Febr.), in quo hæc leguntur : « Interea maligni quidam consilio inito Matthiam inde asportare volebant, asserentes monachos sicut veste, ita etiam moribus nigros indignos esse Matthia. » Hinc tanta apud nostros nigri habitus retinendi obstinatio, ut cum Cœlestinus papa V cœnobium Cassinense unire suæ congregationi, et monachos ejusdem monasterii ad mutandum habitum inducere vellet, permulti Cassino cedere maluerunt quam nigram dimittere vestem, ut docent in suis Commentariis Nicolaus de Fractura hic, et Richardus in cap. 21, ab Augustino a Janua citatus.
col.782 Tertia ratio repetitur ab exemplo antiquiorum S. Benedicto monachorum, quos atra veste usos esse aiunt. Istud argumentum fuse et eleganter prosequitur Petrus Venerabilis ad S. Bernardum scribens (Lib. i, epist. 28, et lib. iv, epist. 17), profertque inter alios S. Martinum, quem nigro ac pendulo pallio circumtectum describit Sulpicius; S. Hieronymum ad Nepotianum scribentem : Vestes pullas æque ut candidas devita ; et S. Paulinum de nobilissima quadam femina, ad propositum religionis nuper conversa , ita scribentem in epistola ad Severum Sulpicium : « Vidimus dignam Deo hujus mundi confusionem, purpuream sericam, auratamque supellectilem pannis veteribus et nigris servientem. » Addere potuisset illud Regulæ tertiæ SS. Patrum cap. 5 : « Vestimenta fratribus necessaria ita abbas omnibus ordinare debet, quæ monachis deceant, non diversis coloribus tincta, exceptis cucullis, quæ comparantur, si fuerint nigræ, uti eas debere censemus. » Item illud Regulæ S. Aureliani ad monachos (Cap. 26) : « Vestimenta alio colore non induatis, nisi laia, lactina, et nigra ; » denique Regulam S. Ferreoli (Cap. 32) : « Vestimentorum fragrantiam, vel nimium propter elationem nitorem monachus studeat non habere ; sed sequens melius Apostolum dicentem : Bonus odor sumus Jesu Christi. Colorem etiam in his album, vel nimis rufum, per quem sæpe species corporis ad perniciem suam videntibus commendatur, vitet, et habere non ambiat. » Vide S. Augustini epist. 269, n. 9, in nova editione.
col.782 Quartam rationem innuit Boherius his verbis : « Tenemus quod crucifixo Domino et mortuo, quidam apostoli nigra sibi operimenta fecerunt ; quæ usque hodie a viduis et charissimis amicis post obitum virorum et charorum fiunt, et lugubres appellantur. In his Italiæ partibus hunc colorem in suo habitu conservasse leguntur in memoriam mortis Christi. Græci etiam monachi nigro utuntur colore, » quæ haud dubium desumpsit ex Nicolao de Fractura.
col.782 Quintam rationem ita exponit Petrus Venerabilis (Lib. iv, epist. 17) : « Ut quod sentio fatear, visum est , ut mihi videtur , magnis Patribus illis nigrum de quo agitur colorem magis humilitati, magis pœnitentiæ, magis luctui convenire, quibus studiis, quia totam monachi vitam invigilare oportet, decreverunt ut color moribus, vestes virtutibus qua possent cognatione jungerentur, etc. ; » et Richardus de S. Angelo : « Color niger magis convenit monacho quam alius color : designat enim tristitiam, sicut communiter patet, cum moritur aliquis in hoc mundo, omnes consanguinei ejus induunt pannos nigros ad designandam tristitiam. » Idem fuse prosequitur Nicolaus de Fractura. Denique S. Joannes Climacus (Grad. 7) : « Cultus, inquit, ipse corporis, et vestis tua religiosa te ad luctum excitet ; omnes quippe qui funera lugent, pullati incedunt. »
col.783 Tandem Richardus a S. Angelo, « credo, infit, quod hac de causa fuerit electus color niger, quia turpior et vilior est aliis coloribus, sicut patet per rei evidentiam, vel ut semper recordaremur turpitudinis diaboli, qui dicitur esse hujus coloris, quamvis aliquando in lucis angelum se transformet. »
col.783 Attamen non obstantibus hisce rationibus pro albo colore stat Mabillonius noster in præfatione ad sæc. v Bened., ubi sic discurrit (Pag. 40) : « Tria sunt instituti nostri vestimenta propria, tunica, cuculla, scapulare. Tunica ad talos defluit, albi passim coloris ante annos octingentos, ut in variis Rabani aliorumque iconibus observavimus, atque etiam in Rituali Anianensi. Et ratio sane id postulabat, quandoquidem tunicam, quæ cuti adhærebat (nam laneæ interulæ præter Regulæ auctoritatem postea concessæ sunt), cum sæpius lavari ad munditiam exigeret, potius ex lana candida quam ex nigra fieri congruum erat. Scapulare ita dictum, quod scapulas præcipue tegat et caput, ad laborem qui corpore exercetur, a sanctissimo legislatore concessum est. Cuculla summa vestis est, cum operimento capitis, undique corpus et brachia obvolvit. Utraque nigri semper coloris fuit ; unde Monachi Nigri appellati ; Cistercienses vero Albi, quod cucullam candidi coloris nigræ * pertulerint. » Verum etiam cucullam albi fuisse coloris probat id quod de S. Juniano, qui eodem cum S. Mauro vivebat tempore, scribit Wlfinus Boetius in ejus Vita, n. 7 (Sæc. i Ben.) : « Vestis ejus cilicina de caprarum pilis, quæ in modum caracallæ, quam nunc cappam vocamus, perseverat usque hodie apud nos, quæ ita illæsa perseverat, ut nihil vetustatis redoleat, candido colore perfusa. » Sed et S. Maurum Jacobo abbati Cormaricensis monasterii candidissimum monachi præferens habitum apparuisse scribebat anno 869 (Sæc. iv, part. ii) Odo Glannafoliensis abbas in historia translationis S. Mauri, n. 9, et Ansegisus (In ejus Vita, sæc. iv Ben., part. i) in Constitutione de victu et vestitu monachorum Fontanellensium assignat « ad saccos 15 comparandum griseos sicciscos unde cappæ fiant. » Porro cappæ nomine intelligi cucullam constat ex dictis ; griseumque colorem magis ad album quam ad nigrum accedere omnibus notum est. Erant ergo etiam cucullæ albæ, saltem aliquibus in monasteriis, nam de omnibus quis id asserat ? Alioqui Mabillonii sententiam confirmat id quod ipse alibi scribit, vidisse se in Vaticana bibliotheca codicem unum (Iter Ital., pag. 122), « in quo Gregorii et Victoris III de B. Benedicto Dialogi, et quidquid ad S. Patrem pertinet, continetur, cum variis monachorum atque abbatum figuris, in quibus cuculla atra, toga alba depingitur. » Et in Barberina autographum Chronici S. Vincentii de Vulturno (Ibid., p. 153), in quo variæ depinguntur figuræ, in his « Monachus cum tunica alba, et subatro scapulari quod tribus redimiculis ad utrumque latus astrictum est. » Exstat etiam in codice bibliothecæ Cassinensis, n. 370, ante initium litaniarum S. Gregorii pro peste, imago monachi defuncti, cujus tunica albi, parva cuculla seu scapulare violacei subobscuri coloris cernitur.
col.783 Et certe antiquiorum monachorum vestes albi passim fuisse coloris infinitis posset testimoniis demonstrari. Talem fuisse S. Antonii habitum probat Bollandus in prævio commentario ad ejus Vitam, § 15 (Bolland., 17 Januar.), patetque ex ejus Vitæ cap. 25, ubi candente præcinctus veste suo judicem aspectu provocasse dicitur. In Regula etiam S. Pachomio ab angelo tradita, prout exstat in ejus Vita, et apud Palladium in Lausiaca, cap. 38, præscribitur « ut habeant singuli melotem, id est caprinam pellem, confectam albam, sine qua neque comedant, neque dormiant. » S. Apollonii discipuli, numero quingenti, tota veste candidati erant, teste Palladio in eadem Lausiaca, cap. 52, unde et S. Joannes Chrysostomus in homilia 70 in Matthæum de monachis loquens : « Cur, inquit, ad illos angelos non gradiemur? cur non candidas vestes sumamus, etc.? » S. Patricius etiam in Hibernia cuculla candida amiciebatur, ut refert Jocelinus in ejus Vita, cap. 185. Mackalle episcopus, uti auctor est Cogitosus in Vita S. Brigidæ virg., num 5 (Apud Boll., 1 Februar.), « pallium album et vestem candidam super ipsius venerabile caput imposuit. » Denique in Vita S. Columbæ abbatis Hiiensis a Cummeneo Albo scripta, num. 26 (Sæc. i Ben.), hæc lego : « Candidam tunicam B. viri, qua in hora exitus sui indutus erat, in aere levaverunt. » Jam vero si antiquas regulas consulamus, præter Pachomianam, quam modo citavimus, Regula S. Cæsarii ad virgines ita habet (Cap. 40) : « Omnia indumenta simplici tantum et honesto colore habeant, nunquam nigra, non lucida, sed tantum laia, vel lactina in monasterio per industriam præpositæ, vel sollicitudinem lanipendiæ fiant. » Regula S. Aureliani item ad virgines (Cap. 22) : « Vestimenta alio colore non induatis, nisi laia et lactina. » Regula S. Donati (Cap. 65) : « Moneo specialius ut vestimenta lucida, vel cum purpura, vel bebrina nunquam in usu habeatis, nisi tantum laia et lactina. » Tandem Regula Tarnatensis (Cap. 19) : « Vestes tam simplici erunt et nativo colore procurandæ, ne disparilitas vestium nutriat arrogantiæ vitium. » Porro nativus ovium color est communiter albus. Ex his omnibus patet quam immerito olim Cistercienses novitatis increpati fuerint, quod vestem candidam atræ prætulerint, cum potius laudandi fuissent, quod in vestium colore, sicut in aliis multis, ad primitivum fontem recurrerint. Candidum colorem cum Cisterciensibus deferunt Camaldulenses, Carthusienses, Cœlestini, et Olivetani, quamvis Cœlestini nigro utantur scapulari et cucullo. Eremitæ etiam Fontis Avellani albis induti erant vestibus, cum pallio cærulei coloris. Tironensibus monachis habitum grisei coloris fuisse legimus in Monastico Anglicano, pag. 704, et in Itinere Italico Mabillonii, pag. 197, unde et de his ita scribit Gaufredus in Vita Bernardi abbatis Tironensis, num. 71 (Apud Boll., April.) : « Habitum quidem monachi habentes, sed vilem, incultum, villosum, a cæterorum habitu monachorum valde dissimilem, ovibus ipsis a quibus sumptus fuerat valde consimilem. » In statutis etiam Gauderici abbatis Reomaensis circa annum 1280 decernitur quolibet anno singulis tradi cucullam et froccum de panno rosseto. Denique scribit Antonius Yepezius primarium suæ congregationis habitum castaneum sive cervinum fuisse. Ad vitandam autem omnem in habitu diversitatem, Clemens V in concilio Viennensi statuit. « ut superior vestis ipsorum habitui proxima nigri, bruni, aut albi coloris existat. » At quid pluribus disputare de colore vestium, cum de eo monachos causari vetuerit S. P. Benedictus ? « Noli, inquiebat Petrus Venerabilis (Lib. iv, epist. 17), oro te, frater, si ovis Christi esse cupis, vario de vellere causari, quia nullum de ovili suo pastor ille projicit, nisi quem non coloris varietas, sed fidei vel charitatis læsio ab ovium suarum grege secernit : non, inquam, secernit quemquam ab ovili suo propter colorem, qui de tam semotis regionibus de tam diversis regionibus in uno fidei Christianæ ovili Judæum congregavit pariter et gentilem. » Et alter Petrus, Blesensis scilicet (Epist. 97) : « Sive in alba, sive in pulla veste in omni professione et ordine, in omni gente quicunque operatur voluntatem Domini acceptus est illi : inter album et nigrum habitum non distinguit ille, apud quem non est distinctio Judæi et Græci. Attendit Dominus mentem, non vestem ; merita, non colorem. In monte Cassino schema monasticum quo B. Benedictus usus est, usque hodie, sicut dicitur, perseverat. Quis audet tanti Patris habitum blasphemare in filiis ? Nam si delibatio sancta, et massa : si radix sancta, et rami. Sive cum Nazaræis candidior nive sit aliquis ; sive cum B. Job super carbonem denigrata sit cutis ejus ; uterque salutem in domo Domini operatur. Sane in ovili Jacob sunt agni albi et nigri ; in vinea Sorec sunt uvæ albæ et nigræ. Sed et sponsa, quæ liliis convallium præalbescit, ipsa eadem dicit : Nigra sum, sed formosa. Apud sponsam Christi non est absurda varietas, cum ipsa circumamicta varietatibus describatur. Ipsa varietas uniformitatis causa est, nam in cithara ex diversitate chordarum fit uniformis modulatio ad concentum. »
col.783 * Non video ad quid vox nigræ referri posset : redundare videtur. Edit.
col.785 Neque vero de colore tantum, sed etiam de grossitudine ne causentur monachi vetat S. legislator, iis duntaxat volens esse contentos vestibus, quæ inveniri possunt in provincia qua degunt, aut quod vilius comparari potest. Nihil enim indignius monacho veste pretiosa et lucida : « Vestis sit monachi, inquit Cassianus (Lib. v, c. 3), quæ corpus contegat tantum, et repellat nuditatis verecundiam, et frigoris retundat injuriam ; non quæ seminaria vanitatis et elationis enutriat, etc. » Et S. Odo abbas Cluniacensis (Lib. iii Coll., num. 17) : « An non apostasia est humilem vestitum spernere, et decorem vestimenti quærere, cum angelus apostata perfectus decore superbiens in tartarum ruerit? » Et alio in loco : « Sicut B. Hieronymus in epistola ad filiam Mauricii perhibet (Lib. ii, n. 7), grandis divinæ gratiæ contumelia est mundani et sæcularis ornamenti prælatio ; et crimen est, post chrismatis sanctificationem cujuscunque specie terrenæ creaturæ caput vel corpus ornari, quod jam cœlesti splendore refulget. » Et infra S. Cyprianum in libro de Virginibus sic loquentem inducit : « Serico et purpura indutæ Christum induere non possunt : auro et margaritis et monilibus adornatæ ornamenta cordis perdiderunt. » Vide S. Basilii Constitutiones monasticas, cap. 51 ; S. Dorothei Doct., cap. 10, et Regula solitariorum cap. 43, et S. Bernard. homil. 4, super Missus est.
col.785 Porro acute hic notant Hildemarus, Bernardus Cassinensis, et Nicolaus de Fractura, S. Benedictum non simpliciter viles, nec omnino vilissimas vestes præscripsisse ; ne si viles instituisset, ad preciosa ; si vilissimas, ad sordes, et affectatam nimis abjectionem aut immunditiem accedere videretur : utrumque enim pari studio monachis esse vitandum docent S. Hieronymus epist. 2 et 22, S. Isidorus in Regula cap. 15, et concilium Aquisgranense can. 20. Atque ita S Cuthbertus, teste Beda (In ejus Vita, cap. 16, sæc. 2), « vestimentis utebatur communibus, ita temperanter agens, ut horum neque munditiis, neque sordibus esset notabilis. Unde usque hodie, inquit, in eodem monasterio exemplo ejus observatur, ne quis varii aut pretiosi coloris habeat indumentum, sed ea maxime vestium specie sint contenti, quam naturalis ovium lana ministrat. » Narrant etiam de S. Maglorio (In ejus Vita, sæc. i), quod « corpus ejus jugiter cilicio tegebatur, vestimentis quoque a foris nec multimodis vilibus, nec pretiosis, sed mediocribus ; ne forte humanarum laudum blandiretur fomentis, quod est muscipula æternæ damnationis, induebatur ; » et de S. Bernardo (Lib. iii de ejus Vita, c. 2) : « In vestibus ei paupertas semper placuit, sordes nunquam : nimirum animi fore indices aiebat, aut negligentis, aut foris gloriam affectantis humanam. » Vide Vitam Walæ abbatis Corbeiensis lib. i, cap. 22, sæc. iv.
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 55.7-55.8
p. 400 De quarum rerum omnium colore aut grossitudine non causentur monachi, sed quales inveniri possunt in provincia qua degunt, aut quod vilius comparari potest. Abbas autem de mensura provideat, ut non sint curta ipsa vestimenta utentibus eis, sed mensurata.
p. 400 Il n’y aura point de discussion parmi les moines, ou simplement dans le cœur de chacun, relativement à la couleur et à la qualité des vêtements. Le conseil est donné aussi par Cassien et par saint Basile (1). Rien pour la coquetterie, la vanité ou la mollesse. On prendra pour étoffe celle dont on se sert communément dans la région, celle qui peut être achetée au meilleur prix (2). Ce texte ne semble-t-il pas décisif pour montrer que saint Benoît n’a rien déterminé au sujet de la couleur de notre habit? Spontanément, on devait rechercher une nuance austère et peu voyante. Le blanc et le noir, le gris et le brun furent adoptés de préférence : mais il y eut souvent mélange et bigarrure : tunique blanche, par exemple, avec coule et scapulaire noirs. On trouvera sur cette question un grand nombre de témoignages historiques, compilés dans les Commentaires de D. Martène et de D. Calmet. Le noir prévalut, au moins pour les habits de dessus, et Cluny le retint jalousement (3), tandis que Cîteaux se vouait au blanc, dont le choix était attribué à saint Albéric. La couleur des habits fut matière à discussion entre Cîteaux et Cluny, et Pierre le Vénérable prit la défense du noir, ainsi que de la charité et de la discrétion, dans plusieurs lettres à saint Bernard (4).
(1) Cass., Inst., I, ii. — S. Basil., Reg. fus., xxii.
(2) Saint Benoît cite un passage de S. Basile, mais qui est relatif à l’alimentation : Sed si quid est, quod in unaquaque provincia facilius et vilius comparatur (Reg. contr., ix).
(3) D. Mayeul Lamey a tenté de prouver naguère que l’habit clunisien était roux et de la couleur naturelle de la laine brune (Œuvres choisies, p. 240-261).
(4) Petri Venerab., Epist., l. I, Ep. XXVIII. P. L., CLXXXIX, 116-117 ; l. IV, Ep. XVII. P. L., ibid., 332 sq.
p. 400 Dans la Règle de saint Basile, c’est au moine qu’est laissé le soin d’avertir si son habit « est trop grand ou trop petit pour sa taille (5) ». Mais saint Benoît veut que l’Abbé songe à tout ; aucun détail n’est indigne de son affectueuse sollicitude. Il veillera donc à ce que les vêtements soient conformes à la taille de chacun ; sans exagération d’ampleur ou de longueur, ce qui serait orgueilleux et incommode ; sans exagération non plus de « court-vêtu », ce qui serait facilement ridicule ; et saint Benoît ne spécifie même que ce second inconvénient.
(5) Reg. brev., clxviii.
Abbas autem de mensura provideat, ut non sint curta ipsa vestimenta utentibus eis, sed mensurata.
Cuide el abad que no sean cortos los hábitos, sino proporcionados á los que les visten.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.8
col.785 Abbas autem de mensura provideat, ut non sint curta ipsa vestimenta utentibus ea, sed mensurata.] Hoc est nec nimis longa, nec nimis curta : unum enim vanitatem, alterum modestiam minus sapit. Curtum autem nimis vestimentum Bernardo Cassinensi est, « quod talum non attingit, protensum : nimis longum, quod defluit per humum, et pulverem movet, seu congregat lutum. » De mensura vestimentorum hæc habent mss. Romani S. Pauli, et Farfensis monasterii Consuetudines ab annis circiter septingentis descriptæ : « Vestimenta fratrum mittit S. Benedictus in prudentia abbatis, ut sint mensurata. Qualis autem sit illa mensura secundum Patrum definitionem quantum possumus indagamus. Cuculla quæ nostro singulariter convenit ordini, quod vestimentum antiquitus vocabatur colobium, id est tunica sine manicis, tantum debet habere latitudinis, ut ambobus convenienter aptetur cubitis : longitudinis vero tantum antea, quod ad collum pedis usque pertingat, et sit apta corpori, ut sit ex omni parte rotunda. Capellum ipsius præter limbum integrum virilis pedis ex omni parte quadratam debet continere mensuram. Apertura superior habeat cubitum usque ad pollicis summum ; inferior cubitum integrum, et trium digitorum in ante appareat latitudo cucullæ capitio. Similiter autem subtus circa pedes tunica debet esse rotunda, qualitate mensurata : sagittas vero vel gerones tantum habeat, ut iter gradientes vel superfluitate, vel parcitate non impediat ; cujus manicæ debent ex utraque parte ad secundos digitorum nodos usque pertingere. Staminea talem debet mensuram habere, ut possit collum pedis cincta pertingere. Similiter autem sicut cucullæ subtus apertura digito terminetur. Capitium habeat pedem integrum : similiter et manica parte latiori ; contra manum vero, quo manere solet, angustior, e radice pollicis usque terminum indicis extendatur. Corrigia, qua cingitur staminia, postquam fuerit bene extenta, latitudinem in se pollicis habeat. Cultellum inter ferrum et manubrium trium adjecta latitudine digitorum habeat pedem dimidium. Femoralia, quæ S. Benedictus concessit iter agentibus, quia nunc temporis incertum est quo vel quali tempore foris mittantur, omnibus conceduntur : taliter mensurentur, ut in longitudine corporis possint convenienter aptari ; latitudine vero pars utraque, sicut esse solet, dupla cubitum usque ad pollicem habeat jam consuta. At vero caligæ pedem integrum superius habeant jam consutæ, quæ fiant etiam longæ, ut secundum staturam hominis, quod in omnibus procurandum est vestimentis, cruribus convenienter aptentur ; quæ de summo usque ad pedem taliter constringantur, ut cum superius pedem habent, inferius dimidium. Cesia caligæ, cum fuerit assuta, debet esse tam longa, quæ possit intra pugnum fieri constricta. Calcei præter limbum, qui assuitur, altitudinem habeat pedem dimidium. Anteriori vero parte latitudine digitorum nodos. Pedules similiter mensurati, ut possint pedibus sufficienter aptari. » Divionenses vero S. Benigni Consuetudines mss. vestium mensuras ita definiunt (Cap. 45) : « Sed ut de mensura eorumdem vestimentorum pauca perstringam, froccus debet esse longus usque ad corrigiam, ut videatur si frater est calciatus : tres sagittas continens in dextra, et tres in sinistra : tamen tantæ latitudinis sit illa quæ est in medio, quam duæ, et frons uniuscujusque jungatur a manica. Manicæ in latitudine sint unius pedis et trium digitorum ; et juxta antiquam consuetudinem debent tenere usque ad medium indicis, sed modo longiores fiunt. Apertura unius pedis. Cuculla debet tenere usque ad summitatem corrigiarum sicut froccus ; in latitudine vero cooperire cubitos ; orlata ex omni parte : apertura superior a cubito usque ad digitum minimum ; deinde consuta dimidio pede, et integro pede aperta, et post conjuncta, deinde aperta similiter. Capellum ex omni parte duplex debet habere unum integrum pedem, et tres digitos. Oro, quando est consutus, tres digitos, minimum digitum inter juncturam interiorem. Staminea, quando est induta et cincta, debet cuculla brevior esse, ex utraque parte orlata, et aperta in alna rasa : extrema ora duplex consuta, et duobus digitis lata. Manica una alna juxta causum, et in summitate duplex in latitudine a radice pollicis usque in summitatem indicis. Apertura capitis unius pedis. Femoralia tres alnas, et una inter cavallones et sellas. Cavallones xii. Naslerius mensura quatuor alnis rasis, deinde cum fuerit consutus cum duobus plicis, debet habere plenum pollicem in latitudinem. Corrigia ad cingendum unum pollicem in latitudine quando bene est tracta. Cultellum inter manubrium et ferrum dimidii pedis et digitorum trium : vagina aliquid plus cum capello : corrigia, in qua pendet, absque circumligatione dependente, debet esse dimidii pedis. Caiceus debet habere unum pedem, et in fronte tres digitos, orlatus in circuitu. Corrigia vero tam longa, ut ter valeat pedem circuire. Pedules similiter longi, et in recto fisi. Nocturnales similiter longi, et minime fixi, sed clausi. »
Accipientes nova, vetera semper reddant in præsenti, reponenda in vestiario propter pauperes.
Los que les reciben nuevos, entreguen siempre, y de contado los viejos, y guárdense en la ropería para los pobres.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.9
col.787 Accipientes nova vetera semper reddant reponenda in vestiario propter pauperes.] Erat ergo in monasterio vestiarium, seu locus, in quo sub diligentis alicujus fratris custodia vestes asservabantur ; de quo in Regula S. Augustini (Cap. 10) : « Vestes vestras in uno loco habete, sub una custode, vel duabus, vel quot sufficere potuerint, ad eas excutiendas, ne a tinea lædantur, et sicut pascimini ex uno cellario, sic induamini ex uno vestiario. » S. Isidorus vestiarii custodem constituit eum, quem et sacrarii. Ejus officium ex Farfensis monasterii Consuetudinibus supra descripsimus ad caput 32. Præcipuum ejus munus erat, necessaria singulis indumenta ministrare ; in quibus distribuendis non exspectabat ut usu et contritione omnino essent consumpta, sed certis statis temporibus sua singulis præbebat. In Croylandensi monasterio Egelricus, qui obiit anno 992, « induit omni anno totum conventum cum secta sua de tunicis, omni altero anno de cucullis, et omni tertio anno de froccis, » ut auctor est Ingulfus in sua Croylandensi Historia. De Cluniacensibus audiendus est Udalricus (Lib. iii, cap. 11) : « Cuilibet autem fratri unoquoque datur anno froccus novus et nova cuculla, ita ut ambo habeat parata et consuta ante Nativitatem Domini. Novum pelliceum secundo datur anno, et in festivitate S. Michaelis : interim dum conventus fuerit in refectorio ad prandium ponitur in ejus lectum. Iterum in festivitate S. Martini pedules. De calceamentis alio loco dixi quomodo dantur in Cœna Domini. De stamineis et femoralibus, vel si quæ sunt aliæ hujusmodi, nihil aliud est constitutum, quam quod cum fuerint inveterata, nec magis proficua, eis ablutis, et per ipsos fratres ad cameram redditis, alia sunt tribuenda. » De calceamentorum distributione in Cœna Domini, qua die etiam ex mss. Germaniæ Consuetudinibus, « omnia vestimenta quæ tunc necessitatem patientibus danda sunt » ministrari debent, diximus in lib. iii de Antiquis monachorum Ritibus. Divionenses S. Benigni Consuetudines de vestium distributione ita habent (Cap. 45) : « Novum pellicium tertio datur anno, et in festivitate S. Michaelis, dum conventus fuerit in refectorio ad prandium, ponitur in ejus lecto. Calciamenta in Cœna Domini. In festivitate S. Martini per singulos annos pedules. De froccis et cucullis, stamineis et femoralibus, vel si qua sunt alia hujusmodi, non est aliud constitutum, nisi ut, cum fuerint inveterata, nec magis usui congrua, eis camerario redditis, prius tamen stamineis et femoralibus ablutis, alia tribuantur, et ipsa eleemosynario pauperibus distribuenda tradantur. » Alexander papa confirmans statuta facta ab Hugone cardinali tituli S. Sabinæ presbytero pro reformatione cœnobii Athanacensis, in primis dat cucullas et frocos et sotulares quantum expedit, annuatim singulis tres stamineas et tres brachas in capite jejunii. Item duo paria caligarum, unum par grossum in festo S. Lucæ, et in Cœna Domini aliud de cordato. Item in festo S. Lucæ uno anno tunicam et alio pelliciam, et de triennio in triennium nocturnales. In Constitutione etiam Benedicti papæ XII decernitur (Cap. 17), ut « ubi alius certus terminus super hoc non fuerit ordinatus, singulis annis, prima videlicet die mensis Octobris, vestiaria præbeantur. » Et in Constitutionibus Cœlestinorum (Cap. 10, § 5) : « Quod uno eodemque tempore de supradictis vestibus singuli monachi provideantur de triennio in triennium modo infra scripto. Anno primo triennii superiores monasteriorum providere teneantur eis de tunica, scapulari et caputio, secundum modum ut supra. Secundo anno de tribus interulis laneis, scapulari cum caputio, prout supra. Tertio anno provideatur de tunica, scapulari cum caputio et cuculla, prout supra. Prædicta vero omnia, uno et eodem tempore consignentur, scilicet in festo Resurrectionis Domini nostri Jesu Christi integra, et absque mora et dilatione aliqua. Provideantur eisdem annuatim in festo scilicet omniüm Sanctorum femoralium, caligarum et crepidarum. De calceis vero provideatur eis secundum necessitatem et indigentiam. Oblatis autem professis provideatur primo anno de tunica, scapulari et bireto. Anno secundo de tribus interulis, scapulari et bireto. Anno tertio de tunica, scapulari, bireto et pallio, tempore quo supra. Provideatur similiter eis annuatim in festo Omnium Sanctorum de femoralibus et caligis. De calceis vero secundum eorum indigentiam. »
col.788 At magis placuit Aquisgranensi concilio (Can. 55), ut, nulla temporis habita ratione, « quoties exposcit necessitas, vestimenta, et calciamenta, et omnia necessaria fratribus dentur. » Quam legem sequuntur Cistercienses in lib. Instit. dist. 8, c. 9, Bursfeldenses in Cæremoniali, dist. 2, c. 9, et Cassinenses in Declarationibus, ad cap. 53. Ne quid autem fratribus desit, Cassinenses statuunt, ut « singulis annis post prælati a capitulo regressum, omnes conficiant inventarium vestium quarumcunque quas habent, apposita qualitate, num vetera, an nova, an mediocria sint, ibique subscribant quibus vestibus indigent ; scriptumque hoc prælato consignent, qui uniuscujusque indigentia considerata, omnibus rationabiliter providebit, ita ut superflua amputentur, et necessaria abunde subministrentur, qua decet charitate. »
col.788 Accipientes autem nova, quæ ex Hildemaro publice in capitulo vestiarius dare debebat, vetera semper reddi S. Pater instituit, idque propter pauperes : quam legem in sua ad monachos Benedictinos Constitutione renovavit Gregorius IX his verbis : « Nullus de veteribus vestimentis, vel calceamentis, cum recipit nova, defraudet eleemosynam ; sed hæc omnia ad manum eleemosynarii proveniant, qui eadem pauperibus largiatur ; nec aliter dentur nova, qui vetera non resignat. » In regula etiam S. Fructuosi (Cap. 4) decernitur, ut « quidquid in vestimentis, calceamentis, vel lectariis monachorum vetustum fuerit, dum nova percipiunt, totum ab abbate pauperibus erogetur. » At Regula S. Cæsarii ad virgines (Cap. 41) tantum habet, ut « indumenta ipsa cum nova accipiunt, si vetera necessaria non habuerint, abbatissa refundat pauperibus ; aut incipientibus vel junioribus dispensanda. » Idem pene ad verbum exstat in Regula S. Aureliani ad monachos, cap. 45.
col.788 Porro vetera vestimenta Hildemarus, Bernardus Cassinensis et Boherius intelligunt, quæ amplius portari non possunt ; nam quæ adhuc deferri queunt, æstati reservanda esse existimant. Id tamen non sic accipiendum censeo, quasi usque portanda essent, quo jam omnino contritione consumpta, nulli postmodum apta sint usui ; alioquin quid pauperibus erogaretur? Aliam S. P. addit rationem, cur vetera reddi debeant, scilicet, ut omnis in fratribus amputetur superfluitas; unde et subjungit :
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 55.9-55.12
p. 401 Accipientes nova, vetera semper reddant in praesenti, reponenda in vestiario propter pauperes. Sufficit enim monacho duas tunicas et duas cucullas habere, propter noctes, et propter lavare ipsas res. Jam quod supra fuerit, superfluum est, et amputari debet. Et pedules, et quodcumque est vetustum, reddant, dum accipiunt novum.
p. 401 Lorsqu’un moine reçoit du neuf, il ne lui est pas loisible de conserver chez lui, pour les utiliser encore à son gré, les vêtements hors d’usage ; ce serait un retour misérable au vice de propriété, puisque le nécessaire est seul permis et que tout superflu doit être retranché. De plus, sur notre pauvreté même nous pouvons prélever de quoi donner à de plus pauvres que nous ; mais à la condition que l’aumône soit faite par l’Abbé ou par les frères chargés de ce soin, car à quel titre un moine distribuerait-il des biens, même des plus chétifs, qui ne lui appartiennent aucunement? Aussi N. B. Père lui ordonne-t-il de tout déposer au vestiaire (1).
(1) C’est un emprunt à S. Césaire : Indumenta ipsa cum nova accipiunt, si vetera necessaria non habuerint, Abbatissae refundant, pauperibus aut incipientibus, vel junioribus dispensanda (Reg. ad virg., xl). — Caton recommandait, lui aussi, de recueillir les vieux habits des esclaves quand on leur donnait du neuf, mais pour les utiliser sous une autre forme : De re rustica, c. lix.
p. 401 Il suffira à chacun d’avoir deux tuniques et deux coules. Saint Benoît ne dit rien des autres parties, moins importantes, du vêtement, et qui peut-être, notamment pour les pedules, dépassaient la paire. Avant lui, Cassien avait parlé de l’usage des deux tuniques, ad usum scilicet noctis ac diei (2). Saint Basile n’en voulait qu’une, tandis que saint Pacôme donnait deux cuculli, deux tuniques, et unum jam attritum ad dormiendum vel operandum (3). Nous savons par saint Benoît lui-même que les moines couchaient habillés : ils conservaient leur tunique, ce qui était de simple décence, et probablement aussi leur coule. Les anciens moines avaient, semble-t-il, tunique, ceinture et coule spéciales pour la nuit ; on ne parle pas du scapulaire, qui n’avait de raison d’être que pour le travail. Peut-être gardaient-ils ces vêtements de nuit même pendant les Nocturnes. Les moines du Mont-Cassin recevaient donc, avec deux tuniques, deux coules plus ou moins épaisses selon la saison. N. B. Père donne un second motif de cette dualité des vêtements : la nécessité de s’en dépouiller pendant quelque temps pour les laver, ceux-là du moins qui pouvaient l’être, car les habits faits de peaux de bêtes supportent difficilement la lessive.
(2) Conlat. IX, v.
(3) S. Hieron., Praef. in Reg. S. Pach., 4 ; Reg., lxxxi.
Sufficit enim monacho duas tunicas et duas cucullas habere propter noctes, et propter lavare ipsas res.
Basta, pues, que tenga el monge dos túnicas, y dos cogullas, así para mudarse de noche, como para lavarlas:
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.10
col.788 Sufficit enim monacho duas tunicas et duas cucullas habere, etc.] Tres tunicas cum una cuculla S. Isidorus concedit (Reg. S. Isid. c. 15) ; tres tunicas et duas cucullas villatas S. Fructuosus (Fruct. c. 4). Nec refert quod Christus in Evangelio dicat, neque duas tunicas habeatis ; nam, ut recte exponit S. Ferreolus, « duas tunicas intelligere debemus non numero, si propter hiemem necessariæ esse viderentur ; sed supra usum, si reservatæ fuerint, computari. »
col.788 Propter noctes.] Id quod duobus modis intelligi posse docet Bernardus Cassinensis, « vel quia de nocte frigidior aer solet esse ; et ideo pluribus vestimentis egemus : vel quia vestiti jacentes aliquas superfluitates naturæ non studiose procuratas emittere solent, et ideo vestis est abluenda, nec oportet nudum monachum remanere. » Idem dicunt Nicolaus de Fractura, et Boherius. At vera videtur ratio, quia vestiti dormientes, diurnis vestibus depositis, nocturnas assumebant, cum quibus et dormiebant, et nocturnas vigilias celebrabant : nam surgentes a lecto eas minime deponebant, uti observat hic Menardus ; unde et Sidonius lib. vii, epist. 16, Chariabaudi abbati « nocturnalem cucullum, quo membra confecta jejuniis inter orandum, cubandumque dignanter tegeret, » transmisit.
col.789 Et propter lavare ipsas res.] Lavabant ergo vestimenta sibi, haud dubium, quin propriis ipsorum manibus, sicuti declarat synodus Aquisgranensis statuens (Can. 4), « ut monachi propriis operentur manibus, et vestimenta sua opportuno tempore lavent. » Et certe ea fuit veterum monachorum praxis, quam in eorum passim Regulis videre licet. Ita Regula S. Pachomii (Art. 57) : « Si quis voluerit lavare vestimentum, commonebit præpositum suum, et ille mittet cum eo alium, et lota veste revertantur domum, et siccatam reponet ille cui injunctum est. » Pœnæ incerti auctoris apud S. Basilium (Num. 22) : « Si quis lavat aut alterius, aut suam vestem præter voluntatem archimandritæ, careat benedictione. » Regula S. Augustini (Cap. 11) : « Indumenta vestra secundum arbitrium præpositæ laventur, sive a vobis, sive a fullonibus. » Regula SS. Pauli et Stephani (Cap. 28) : « Vestimenta vel lectualia nullus sibi lava e audeat absque oratione et permissione superioris. » Denique Regula Tarnatensis (Cap. 19) : « Observandum est etiam ne interioris animæ sordes contrahat vestis mundæ nimius appetitus. Quapropter secundum præpositi ordinationem sunt lavandæ. » His accedunt acta S. Salabergæ abbatissæ Laudunensis, n. 20 (Sæc. ii Ben.). « Soror quædam lavando vestimentorum sordes, ut mos est, ad cellam, qua hæc ægrotans erat, veniens, etc. »
col.789 De disciplina et ritu quem hoc in exercitio observarent, audiendus est iterum S. Pachomius in Regula, prout excusa est in codice Regularum : « Levitonarium, inquit, et quidquid in veste est monachorum. nemo lavet in die Dominica, præter nautas et pistrinarios. Nec vadant ad lavandum, nisi omnibus unum signum insonuerit ; sequenturque præpositum suum, et lavabunt taciti cum disciplina. Nemo lavet retractis in altum vestibus plusquam statutum est : cumque laverint omnes pariter revertentur. Si quis remanserit eo tempore quo itur ad lavandum, vel in præsenti non fuerit, commonebit præpositum suum, et ille mittet cum eo alterum, et sic loto vestimento revertentur domum. Vesperi sicca levitonaria tollent, et dabunt secundo, id est ei qui post præpositum est, et ille reponet ea in cellula : quod si sicca non fuerint, altera die expandentur ad solem donec siccentur, nec dimittentur in ardore solis plusquam horam tertiam ; cumque collecta fuerint, leviter mollientur : nec tenebunt ea singuli apud se, sed dabunt, et reponantur in cellam usque ad sabbatum. » De nostris vero ita scribit Hildemarus (In cap. 6) : « Pannos autem lavare non debent nisi isto modo : Illi fratres qui dimiserunt hebdomadam in coquina, debent calefacere aquam, et in quinto decimo die debent illam aquam calefacere : v. g., si fratres raduntur sabbato, aquæ præparatio debet esse sequenti tertia feria, aut secunda feria, vel quarta feria ; et tunc debet abbas dicere in ipso die, in quo præparatio aquæ est, fratribus : Unusquisque hodie lavet pannos suos..... Et hoc sciendum est, quia omnia debent esse præparata, id est locus, concha, aqua, sapon, et reliqua necessaria. » De Cluniacensibus etiam Udalricus (Lib. ii, cap. 15), agens de novitiorum institutione : « Si quid ei placuerit de pannis suis lavare , in coquina regulari ad hoc solum æneum offendit, in quo aqua calefiat, lexiviaque temperetur. In claustro autem truncum amplissimum cum plerisque intervallis cavatum, ut hic stamineum, illic femoralia lavari possint separatim ; quæ ante capitulum mittit in aquam calidam, ut mollescant : post tabulæ percussionem lavat, et non diutius, nisi quandiu licentia loquendi durat, excepto si est dies jejunii, lavare non prohibetur post tertiam ; vel si est Quadragesima, vel dies privata, non solum post tertiam, sed etiam post sextam lavat, tametsi non loquantur in claustro. Quidquid autem lavat, quoquo modo sit lavatum, post horam lavandi aufert et siccat, ne jaceat ita sordidum et horridum, maxime ubi totus conventus videbit de refectorio exiturus. »
Jam quod supra fuerit, superfluum amputari debet.
lo que excediere de esto, es superfluo, y no se debe pérmitir.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.11-55.12
col.790 Jam quod supra fuerit superfluum est, et amputari debet.] Et tamen S. Benedictus abbas Anianensis « concessit necessitatis causa propter quam Regula jubet, duas scilicet stamineas, et femoralia, pelliceas quoque, et tegumenta eorum, cappas duas, et quæcunque necessaria prospexit, ut omnem amputaret occasionis ambagem, tribuit et concessit, » quemadmodum scribit Ardo in ejus Vita, n. 52. Sed et concilium Aquisgranense statuit (Can. 22), ut abbas « omnino provideat ut camisias duas, et tunicas duas, et cucullas duas, et cappas duas unusquisque monachorum habeat ; quibus vero necesse est, addatur et tertia ; et pedules quatuor paria, et femoralia duo paria, froccum unum, pellicia usque ad talos duo, fasciolas duas ; quibus autem necesse est itineris causa alias duas, wantos in æstate, muffulas in hieme vervecinas, calciamenta diurna paria duo, subtalares per noctem in æstate duos, in hieme vero soccos. » Cluniacensium vestes erant « duo frocci et duæ cucullæ, duo staminea, duo quoque femoralia, duo paria calceorum cum corrigiis, unum par viltronum ad hiemem in nocte, et alterum sine viltrono ad æstivas noctes, duo paria caligarum, tria pellicia, vel unam pro tertio gunellam, capellum de pellibus, quinque paria pedulum. »
Et pedules, et quodcumque est vetus, reddant, dum accipiunt novum.
Entreguen tambien el calzado, y todo lo demás viejo, cuando lo reciban nuevo.
Femoralia hi qui in via diriguntur, de vestiario accipiant: qui revertentes lota ibi restituant.
Los que hubieren de hacer viage, tomarán calzones de la ropería, y á la vuelta los entregarán lavados.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.13
col.790 Femoralia hi qui in via diriguntur de vestiario accipiant, etc.] Remanentes enim in monasterio femoralia non portabant ; a quibus etiam abstinuisse S. Martini discipulos colligimus ex Severo Sulpicio (Lib. iii de Vit. S. Martini). Femoralia quoque Molismensibus abstulit S. Robertus, ut scribit Ordericus Vitalis Hist. eccles. lib. viii. Idem de Cisterciensibus et Cassinensibus sui temporis docet Bernardus Cassinensis. Imo de Cassinensibus nostra ætate ita scribit Paulus Augustinus a Janua : « In congregatione nostra Cassinensi usque ad nostram ætatem vidimus senes non utentes femoralibus intra monasterium, sed interiorem vestem ultra genua defluentem ipsis genibus alligabant. » Eorum quoque usum improbat Hildemarus, hunc in locum sic loquens : « Notandum est enim quia sunt talia monasteria, ubi cum necessitas fuerit, femoralia de vestiario accipiunt : ista monasteria omnino bona sunt. Et iterum sunt alia monasteria ubi omnes generaliter accipiunt femoralia, sed tamen non omnes generaliter semper utuntur, nisi cum necessitas exposcet ; quamvis omnes generaliter illa accipiant : ista monasteria bona sunt, eo quod illa maxima pars semper non portat. Et iterum alia monasteria, ubi omnes generaliter accipiunt, et generaliter portant : ista monasteria non sunt laudabilia. » Hic denotare videtur ultramontana monasteria, in quibus saltem tempore Bernardi Cassinensis fratres promiscue femoralibus utebantur. Regula quoque Magistri (Cap. 81) laneas in hieme, lineas in æstate braccas concedit. Ex Regula etiam S. Fructuosi (Cap. 4) « femoralium usus cuiquam est permittendus, maxime his qui ministerio implicantur altaris; sed et hoc qui studere noluerit, reprehendendus non erit, cum hic usque nunc constet pleraque hunc usum monasteria etiam in his regionibus non habere. » Ubi quod de ministris altaris dicitur, in memoriam revocat id quod de Cluniacensibus scribit Udalricus (Lib. iii, cap. 11) : « Sacerdos et diaconus habere solent tria femoralia, ut si quid eis in nocte contigerit in promptu sit ea mutare. » Cujus statuti æquitatem probat hoc ratiocinio Petrus Venerabilis (Lib. i, epist. 28) : « Femoralia ratione necessitatis, munditiæ et honestatis, nobis defendimus, recolentes insuper Deum præcepisse ne summus sacerdos sine femoralibus lineis ad altare suum accedere præsumeret, ne si hoc faceret, pœnam mortis incurreret.... Et quamvis in feminalibus lineis ministris Dei castitas indiceretur, tamen honestas velandorum non excludebatur, imo sollicite præcipiebatur, unde et Apostolus : Inhonesta, inquit, nostra abundantiori honore circumdamus. » Quare vero S. P. Benedictus remanentes in monasterio femoralibus interdixerit, explicat S. Hildegardis his verbis : « Quia multitudo hominum femoralibus eo tempore non utebatur, idcirco idem Pater propter mores hominum, et propter signum puerilis simplicitatis et humilitatis dum in cella residerent, discipulis suis femoralia non concessit. Sed exeuntibus, sive equestribus, sive pedestribus, propter exemplum castitatis, et propter virilem honestatem et reverentiam hominum eis indulsit » Præter femoralia quæ itinerantibus S. Pater concessit, wantos etiam seu chirothecas in via ferebat S. Filibertus abbas Gemmeticensis, ut discimus ex anonymo in ejus Vita, n. 11 (Sæc. ii Ben.).
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 55.13
p. 402 Femoralia hi qui diriguntur in via, de vestiario accipiant ; qui revertentes lota ibi restituant.
p. 402 Voici une pièce extraordinaire du vêtement monastique : les femoralia, les culottes, les braies, les hauts-de-chausses. Les moines, comme tous les anciens, qui étaient vêtus de long, ne s’en servaient guère que par raison de santé ou bien en voyage. Les moines de saint Martin n’en portaient pas ; saint Fructueux les permet aux siens ; le Maître, de même ; mais en général les premiers moines semblent regarder comme un relâchement l’usage habituel des fémoraux. Paul Diacre s’en tient au texte de la Règle ; Théodemar dit qu’au Mont-Cassin beaucoup préfèrent s’en passer, et Hildemar: Ubi generaliter accipiunt et portant femoralia fratres, debent in capitulo accipere, sicut alia vestimenta... Sed monasteria ubi omnes accipiunt et portant non sunt laudabilia. Cluny adopta l’usage des fémoraux, et Pierre le Vénérable le dut défendre contre les Cisterciens (1) ; au dire d’Orderic Vital, saint Robert les avait retranchés aux moines de Molesmes (2). A défaut de fémoraux proprement dits, on se servait souvent de ceintures et de caleçons.
(1) Epist., l. I, Ep. XXVIII. P. L., CLXXXIX, 123.
(2) Hist. Eccles., P. III, l. VIII, 25. P. L., CLXXXVIII, 637.
p. 402 Qui revertentes lota ibi restituant. En rentrant de voyage, les frères remettront au vestiaire les fémoraux, après les avoir lavés. Ils faisaient eux-mêmes leurs lessives, sur lesquelles les coutumiers nous fournissent d’abondants détails. Nous n’avons pas à insister sur les soins que les moines donnaient à leur personne. Mais remarquons l’inclination de N. B. Père pour la propreté. Ermites, nous pourrions être vêtus à notre gré, avec le moins de frais possible ; même, nous pourrions ajouter avec saint Hilarion qu’il est superflu de nettoyer un cilice : Superfluum est munditias in cilicio quaerere; « les moines, disait avec quelque emphase un Père du désert, doivent porter un manteau tel que, s’ils l’abandonnaient à terre, il pût y rester trois jours sans que personne s’inclinât pour le ramasser (3) ». Mais nous sommes cénobites, nous appartenons à une famille ; par respect pour elle et afin de n’être à charge à aucun de nos frères, nous devons avoir un souci constant de la propreté et de l’ordre : ce qui est l’indice habituel de la netteté et de la délicatesse de l’âme.
(3) Apophthegmata Patrum. P. G., LXV, 227.
p. 402 Souvenons-nous de l’esprit qui a guidé N. B. Père dans la détermination du costume monastique. Il n’a point prétendu mortifier par l’habit : il a voulu le détachement parfait et la pauvreté ; il a voulu tout le nécessaire et même un peu au delà, afin de laisser à la vie monastique sa sainte joie, sa liberté grave, sa paix, et de prévenir tout murmure chagrin ; il a voulu une certaine distinction à l’intérieur du monastère, et surtout peut-être au dehors, comme va nous l’apprendre la prescription suivante.
Et cucullæ et tunicæ sint aliquanto a solito quas habent, modice meliores; quas exeuntes in via accipiant de vestiario, et revertentes restituant.
Haya en ella cogullas, y túnicas algo mejor tratadas que las que usan de ordinario, las cuales tomarán los que hubieren de ir de camino, cuidando de restituirlas á la ropería luego que vuelvan.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.14
col.791 Et cucullæ et tunicæ sint aliquanto iis quas habere soliti sunt modice meliores.] Scilicet illis in regionibus, « ubi multum vilibus soliti sunt uti vestimentis, inquit Smaragdus ; ubi vero meliora sunt vestimenta, non sunt propter itinera commutanda. » Unde et Hildemarus ait : « Qui bona vestimenta portant intus, non debent alia vestimenta portare. » Et certe cum nonnulli sint, « qui meliora vestimenta in monasterio portant, quam illa, quæ S. Benedictus dixit in monasterio servanda propter foras portanda, » ut loquitur idem Hildemarus ; omnino alienum esset a monasticæ paupertatis proposito, pretiosiores insuper vestes extra cœnobium portare.
col.791 Acute vero Bernardus Cassinensis hunc in locum, « nota, inquit, tria temperamenta, quia dicit aliquanto, et modice, et meliores. Aliquanto dicit aliquid plus a pretii quantitate. Ne vero illud aliquanto multum intelligatur, dicit modice. Et ne abjectio multa notetur, et notabilis reprehendatur, addidit meliores.
col.791 Quas exeuntes in viam accipiant de vestiario.] Quid per viam hic intelligere debemus docet Hildemarus, scilicet viam non esse, « cum prope vadunt ad notos homines, qui eos cognoscunt, sed quando longius ire debent. » Et non multo post : « Non est via, inquit, si in obedientiam vadit, veluti est in cellam ; sed illa est via cum ad episcopum, aut nobiles potentes homines vadit ignotos : et non solum alia vestimenta debemus portare, cum in via imus; verum etiam si talis persona quæ est nobilis venit ad monasterium , tunc ille frater qui illi ministrare debet, meliora vestimenta debet habere, propter fastidium rusticæ monasticæ vestis. »
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 55.14
p. 403 Et cucullae et tunicae sint aliquanto his quas habere soliti sunt, modice meliores ; quas exeuntes in viam accipiant de vestiario, et revertentes restituant.
p. 403 Les moines qui partent en voyage recevront du vestiaire des coules et des tuniques un peu meilleures que celles dont ils se servent habituellement. Et certaines coutumes ont ajouté : lorsqu’une personne de qualité vient au monastère, le frère attaché à son service doit recevoir des vêtements plus convenables (1). C’est une condescendance pour les personnes de l’extérieur avec lesquelles nous entrons en rapport. Telle fut la conduite du Seigneur lui-même, qui dans ses relations avec les Juifs n’a point imité l’austérité de saint Jean-Baptiste : Venit filius hominis manducans et bibens. Saint Benoît ne veut pas avoir à rougir de ses fils, lorsqu’ils paraissent dans le monde. Mais la pauvreté? mais l’édification? On n’édifie pas avec de l’insouciance et de la sordidité. Nous ne sommes point chargés de faire montre de notre pauvreté. Il n’est pas prescrit à l’Abbé de ne donner jamais un nouvel habit sans y faire coudre une pièce afin que, même neuf, il semble fatigué. Et saint Benoît pensait, comme Cassien, « qu’il faut éviter le défaut contraire » à la superfluité et à la coquetterie « et ne pas attirer les regards par une négligence affectée » (2).
(1) Hildemar, in h. l.
(2) Inst., I, ii. — Abbas Agathon... in omnibus cum discretione pollebat, tam in opere manuum suarum quam in vestimento. Talibus enim vestibus utebatur, ut nec satis bonae, nec satis malae cuiquam apparerent (Verba Seniorum : Vitae Patrum, III, 75. Rosweyde, p. 512).
p. 403 Si nous insistons sur de tels détails, c’est parce qu’ils intéressent non pas seulement notre physionomie extérieure, mais la forme même de la perfection monastique. Et c’est à bon escient que saint Benoît a fixé les traits caractéristiques de notre vie, lui qui avait commencé par être anachorète et qui avait connu la pauvreté extrême. Il y a des vertus et des saintetés prismatisées : telle ou telle âme aura l’outrance, soit de la pauvreté, soit de la mortification, soit du zèle et d’une sorte d’emportement surnaturel ; il y a une ligne d’un rouge vif dans le spectre de cette sainteté, une couleur tranchante : c’est là ce que les hommes voient le mieux et ce qu’ils imitent peut-être le moins difficilement, quitte à le faire grimacer un peu. Aussi bien, toutes les vertus ont un caractère fragmentaire et relatif : fragmentaire, et notre attention ne devrait jamais se porter sur l’une d’elles de telle sorte qu’elle éclipsât les autres dans notre pensée ; relatif, parce que les vertus sont toutes dispositives et se rapportent à la contemplation, à l’exercice constant et profond de la foi, de l’espérance et de la charité. A côté des saintetés prismatisées, il est quelques saintetés blanches, où les tons sont fondus dans une simplicité et une égalité parfaites ; cela fait moins d’effet, on s’en aperçoit moins, et les inattentifs ne s’aperçoivent même de rien du tout. Mais il suffit que Dieu y reconnaisse une ressemblance plus achevée avec le Seigneur et avec sa Mère.
Stramenta autem lectorum sufficiant, matta, sagum, et lena et capitale.
Para la cama del monge bastará un gergon, una manta, un cobertor, y un cabezal.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.15
col.791 Strumenta lectorum sufficiant matta.] Matta Græce psiathium est teges ex juncis contexta, ut patet ex Gregorio Turonensi de S. Monegunde (Lib. de Vit. Patr. cap. 19) : « Nullum habens stratum feni, paleæque mollimen, nisi tantum illud quod intextis junci virgultis fieri solet, quas vulgo mattas vocant. Hoc superponebat formulæ, hoc solo supersternebat, hoc erat quotidianum scamnum, hoc culcitra, hoc plumella, hoc erat stragulum, hoc omnis lecti commoditas. » Unde et Petrus Venerabilis ad Gislebertum eremitam scribens (Lib. i, epist. 20) : « Si palustria, inquit, prope sunt loca, mattas antiquum opus monachorum compone, super quas aut semper, aut sæpe dormias. » Ejus usum apud veteres monachos quadruplicem distinguit Haeftenus (Lib. xii, tract. 1) : 1° super mattam dormiebant, imo aliquando super unam illius partem jacentes, altera corpus contegebant ; 2° mattæ assidebant, ea pro sede utentes ; 3° in matta seu psiathio oraturi genuflectebant ; 4° mattam jamjam morituris sternebant. Aliter tamen mattam explicat Bernardus Cassinensis hunc in locum sic scribens : « Matta vel est filtrum secundum Cluniacenses, vel quod loco culcitræ habetur ; unde usque hodie illud quod ponitur super paleas vulgo dicitur mattaratium, non tamen intelligo quod debeat esse mollitie delicatum ; nam ipse magis debet dormire labore ac vigilia fatigatus, quam strati mollitie invitatus. » Similiter Nicolaus de Fractura : « Matta, id est pannus, vel filtrum quod habetur loco culcitræ. Vel secundum nos dicas, matta, id est mattaratium, non multum molle, sed tale quod quasi carnem mactet et maceret, vel mactando fatiget. In Papia vero macta dicitur cella ; inde mactilla pro culcitra. » Confirmant antiquæ versiones Gallicæ Joannis de Précis, et Guidonis Juvenalis, mattam reddentes un matteras. Sed prior explicatio potior videtur ; nam matta erat stratum durum et mortificationi aptum, ut patet ex S. Augustino, l. v contra Faustum Manichæum. c. 5.
col.792 Sagum.] Quod S. Hildegardi est (Lib. xix Orig., c. 24) « aut de grosso lino, aut de canabe factum, et fere in modum sacci formatum, et quodam genere stramentorum repletum, et hic super mattam positum, quod monachi pro lectisternio habebant. » Huic sagi acceptioni concinit Bernardus Cassinensis his verbis : « Puto secundum intellectum modernum sagum istud esse, quod continet paleas, vel fenum, et hoc vulgari hujus regni concordat. » Idem habet Nicolaus de Fractura ; eoque sensu sumitur in antiqua Vita S. Eugendi abbatis Jurensis, in qua hæc lego : « Paleis vero lectuli in eremo lectis, multo tempore, vilique sagello constrictis, pellicioque superposito conquievit. » (Ubi etiam obiter observandum est lectorum omnium fenum ex statutis Lanfranci, singulis annis esse renovandum : idque inter festivitatem S. Joannis et SS. Apostolorum Petri et Pauli, uti scribunt Consuetudines S. Benigni, c. 43.) Existimat tamen Haeftenus sagum esse monachalis lecti operimentum, monachi enim in ipsa matta cubabant ; cui consentit Guido Juvenalis sagum Gallice vertens une grosse sarge volue à mettre sur le matteras.
col.792 Læna.] Quæ Hildemaro dicitur « toga duplex, seu vestis regia ; » et Smaragdo « species vestis villosa est, quam nos toxam vocamus, alii vero galnapem eam vocant. » Galnapis autem seu galbanis est stragulum villosum, quod frigori resistere possit. Atque hoc sensu hic a S. Benedicto sumi censent Bernardus Cassinensis, Nicolaus de Fractura, Richardus a S. Angelo, Boherius, Turrecremata, Menardus, et Haeftenus. Lænas tamen cum sagis confundere videtur anonymus Dunelmensis in lib. de Transl. et Mirac. S. Cuthberti cap. 1, sæc. iv Bened., part. ii.
col.792 Capitale.] A capite dictum, eo quod capiti supponatur; estque cervical, lana, paleis, aut plumis plenum : unde Smaragdus : Capitale dicit, quod nos plumacium dicimus. Et hæc quidem S. Benedictus lectorum stramenta fratribus indulsit : quænam vero alii ?
col.792 In Regula S. Pachomii ab angelo tradita (Cap. 41) præscribitur ut monachi « dormiant non recumbentes, sed exstructis sibi sedibus paulo supinioribus, et illic suis impositis stragulis, dormiant sedentes. »
col.792 Regula S. Cæsarii ad virgines ita habet : « Lectualia ipsa simplicia sint; nam satis indecorum est, si in lecto religioso stragula sæcularia, aut tapetia picta resplendeant. « Idem habet Regula S. Donati, cap. 65.
col.792 Similiter Regula S. Aureliani ad monachos (Cap. 27) : « Lectuaria sæcularia de coloribus facta in usu non habeatis. »
col.792 Regula quoque S. Isidori (Cap. 14) : « Speciosam vel variam supellectilem monachum habere non licet ; cujus stratus erit storea, et stragulum, pellesque lanatæ duæ, galnabis quoque, et fæcistergium, geminusque ad caput pulvillus. »
col.793 Regula S. Fructuosi (Cap. 4) : « In stramentis competens adhibenda est disciplina, nec amplius quidquam ab aliquo requirendum, quam unum stragulum, canabemque villatum, mappulam, et duabus lanatis pellibus arietum. * »
col.793 Denique Regula Magistri (Cap. 81) : « In lectis habeant in hieme singulas mattas, et sagos tomentatios singulos, et lanas. In æstate pro lanis, rachinis propter æstus utantur ; et ante ipsos lectos singulas pelles, ubi tergant a sordibus pedes, et sic in suos lectos ascendant. »
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 55.15-55.17
p. 404 Stramenta autem lectorum sufficiant : matta, sagum, lena et capitale. Quae tamen lecta frequenter ab Abbate scrutanda sunt, propter opus peculiare, ne inveniatur. Et si cui inventum fuerit, quod ab Abbate non acceperit, gravissimae disciplinae subjaceat.
p. 404 Après les vêtements, le mobilier. N’oublions pas que les anciens n’avaient pas de cellule et qu’ils couchaient en dortoir : leur mobilier se réduisait au lit. La garniture de ce lit comprendra quatre éléments. Matta. Selon D. Calmet, il s’agit vraisemblablement d’une natte de jonc, tout au plus d’une paillasse piquée, mais certainement pas d’un matelas bourré de crin ou de laine.
p. 404 Sagum. Une couverture, un gros drap. D’anciens commentateurs voyaient dans le sagum un sac bourré de paille ou de foin. « Mais je pense que sagum en cet endroit, dit D. Calmet, signifie proprement une couverture de lit, plus mince et plus légère que laena; que sagum servait à couvrir les religieux pendant l’été et laena pendant l’hiver ; ou plutôt que pendant l’été ils n’usaient que du sagum, et que, pendant l’hiver, ils usaient de sagum et de laena. »
p. 404 Lena. Une couverture plus ou moins velue ou une fourrure.
p. 404 Capitale. Un chevet, un coussin de paille, de crin, peut-être de plume.
p. 404 A Cluny, la literie était conforme aux prescriptions de la Règle ; mais on donnait autant de couvertures que la saison le réclamait : en hiver, elles étaient de peau de brebis, de chèvre ou de chat. Pierre le Vénérable dut interdire les pelleteries de luxe. Nos coutumes ont peu ajouté, et elles ont retranché les fourrures. Il faut s’y tenir fidèlement, avec la plus grande sévérité ; le lit monastique est encore tel qu’à quatre heures du matin on a quand même un peu de peine à le quitter.
p. 404 Saint Benoît impose à l’Abbé la charge de veiller à la pauvreté de la couche et de la cellule monastique. Le moine Cassinien n’avait naturellement ni armoire ni meuble quelconque : le lit était le seul endroit où il pût dissimuler tel ou tel objet d’usage personnel qu’il voulait s’assurer à l’insu de l’Abbé (1). Les anciennes Règles, par exemple celles de saint Isidore, de saint Fructueux, de saint Donat, prescrivent de même aux supérieurs cette visite domiciliaire (2). Paul Diacre et Hildemar nous ont décrit par le menu le cérémonial usité de leur temps : le matin, l’Abbé annonce aux moines réunis au chapitre qu’on va procéder à la visite, et il députe à cet effet quatre ou cinq frères bonae conversationis. Après investigation, les frères reviennent avec, parfois, tout un petit butin : ils déposent devant chaque coupable le corps du délit, et l’Abbé invite les prévenus à s’expliquer sur la provenance de l’objet découvert. Peut-être aujourd’hui les Abbés sont-ils moins fidèles observateurs de ce point de règle. C’est sans doute qu’il leur est facile de se rendre compte d’un coup d’œil, lorsqu’ils entrent dans une cellule, des objets variés qu’elle contient. C’est aussi que, dans une maison bien ordonnée et qui travaille, l’Abbé se repose un peu sur le bon sens et le bon goût de tous, et qu’il escompte le soin avec lequel chacun fera de temps en temps l’inventaire de son mobilier. Pour les livres de la bibliothèque spécialement, les cellules ne doivent pas ressembler à l’antre de Cacus, d’où l’on ne sort plus : la charité et la pauvreté sont ici intéressées. Et de telles habitudes seraient d’autant plus dangereuses qu’elles se justifient mutuellement : chacun accumule pour prévenir les accaparements d’autrui. A raison surtout de la tendance que révèlent ces infractions, saint Benoît invoque contre elles les plus grandes sévérités.
(1) L’expression opus peculiare, difficile à rendre exactement en français, est empruntée à Cassien, Inst., IV, xiv et xvi ; VII, vii.
(2) On serait tenté de croire que, dans la pensée de saint Benoît et des anciens, il s’agit seulement de constater un superflu dans la literie ; mais non : le lit devenait bien parfois une cachette : Quidquid ad manducandum vel bibendum pertinet nulla de sororibus praesumat circa lectum suum reponere aut habere (S. Caesar., Reg. ad virg., xxviii).
Quæ tamen lecta frequenter ab Abbate scrutanda sunt, propter opus peculiare, ne inveniatur.
Cuide el abad de registrar con frecuencia las camas de sus monges, no sea que haya en ellas alguna cosa contra la pobreza que han prometido;
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.16
col.793 Quæ tamen lecta frequenter ab abbate scrutanda sunt, etc.] Frequenter ait indefinite ; sed Regula S. Isidori (Cap. 14) præscribit, ut « per singulos menses abbas sive præpositus lectulos cunctorum perspiciat, ne quid indigeant fratres, nec superfluum habeant. » Regula Cujusdam ad virgines (Cap. 2) : « Omnibus sabbatis post horam orationis nonam tam senior quam juniores præpositæ lectos omnium sororum visitent, et faciant, propter earum negligentias inquirendas, aut si quid inveniatur illicite et sine commeatu retentum. » Denique Regula S. Fructuosi (Cap. 17) : « Lectula singulorum abbas vel præpositus bis in hebdomada revolvat atque perscrutetur, ut videat ne quis superfluum aliquid illic vel occultum habeat. »
col.793 Scrutandorum vero lectorum apud nostros ordinem hunc describit Hildemarus : « Mane congregatis omnibus in capitulo, abbas monebat fratres de lectis perscrutandis ; tuncque remanentibus in capitulo omnibus, quatuor aut quinque bonæ conversationis fratres dirigebat in dormitorium, qui singulorum lectos perlustrarent : et si opus peculiare alicubi reperissent, reversi in capitulum, ante pedes illius cujus in lecto fuerat inventum, illud deponebant ; qui jussus ab abbate rationem reddere, pro delicti qualitate plectebatur. »
Et si cui inventum fuerit, quod ab Abbate non accepit, gravissimæ disciplinæ subjaceat.
y si se halláre que alguno tiene la menor cosa, que él no se la hubiere dado, se le castigará con todo rigor.
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.17
col.793 Et si cui inventum fuerit, quod ab abbate non acceperit gravissimæ disciplinæ subjaceat.] Quod ita intelligit Hildemarus, ut si furto repertam rem habeat, et illa sit quatuor valens denariis, in minori culpa judicetur. Si autem major sit, « tunc debet res incendi, inquit, et ipse in graviori culpa judicandus est. » Bernardus Cassinensis et Nicolaus de Fractura gravissimam disciplinam hic intelligunt majorem excommunicationem, ita tamen, ut « attendatur circa ista inventa qualitas et quantitas rei, quæ ablata sit ; quia hæc prudenter sunt consideranda in pœnitentia infligenda, » ut loquitur Bernardus. In Regula S. Donati præscribitur, ut « quæ soror ad lectulum suum, quæ ad manducandum, vel ad bibendum pertinent præsumpserit occultare, publice coram omnibus arguatur ; et tunc demum palam cunctis præsentibus objurgata superpositionem sustinere cogatur. »
Et ut hoc vitium peculiare radicitus amputetur, dentur ab Abbate omnia quæ sunt necessaria:
Y para arrancar de raiz este vicio de la propiedad, dará el abad á los monges todo lo necesario;
Comentarios Dom Edmond Martène, maurino (1690) (en latín) 55.18-55.19
col.793 Et ut hoc vitium peculiare radicitus amputetur, dentur ab abbate omnia quæ necessaria sunt, id est cuculla, tunica, pedules, caligæ, bracile, cultellus, etc.] Nonnullas jam ex his vocibus exposuimus ; de reliquis aliquid subjiciendum.
col.793 Bracile indumentum brachiorum esse quidam existimant, a brachio dictum credentes. Ita Guido Juvenalis in sua Gallica versione bracile reddit manche, et alia versio manchon ; sed absque ullo probati alicujus auctoris testimonio. Haeftenus bracile a bracca deducens, femorale brevius velandis verendis idoneum esse affirmat ; sed et hoc absque ulla antiquitatis auctoritate. Verius Menardus bracile asserit esse zonam, sive cingulum, id quod probat auctoritate Papiæ : « Brachile, quod succinctorium sive redimiculum dicimus, quod nunc non brachiorum, sed renum sit cingulum. » Et ex Regula Magistri, cap. 11 : « In die vero cingatur bracilibus. » Confirmarique posset ex Boboleno monacho in Vita S. Germani abbatis Grandivillarensis, num. 15 (Sæc. ii Bened.) : « Unus autem e fratribus ipsa die interfectionis ejus inter hostium cuneos cingulum quod vulgo bracile vocatur, inter manus trahentium invenit. » His accedunt antiquæ et recentiores versiones bracile Gallice reddentes sainture, aut ceinture. Boherio bracile est « zona in qua braccæ et corrigiæ quibus ligantur caligæ dependent. »
col.793 * Omnino perturbata syntaxis. Legendum esset præter, loco quam, et omnia deinde complementa in accusativo ponenda ; vel conjunctio quam cum nominativo construenda. Edit.
col.794 Graphium stylus erit quo scribebant in cera. Eo primum usi sunt ferreo Græci, Tusci et Romani ; postea autem osseo, ut docet sanctus Isidorus his verbis (Lib. vi Orig., cap. 8) : « Græci enim et Tusci primum ferro in ceris scripserunt. Postea Romani jusserunt ne graphium ferreum quis haberet ; unde et apud scribas dicitur : ceram ferro ne cædito. Postea institutum est ut in cera ossibus scriberent, sicut indicat Atta in satira dicens : Vertamus vomerem in ceram, mucroneque aremus osseo. » Postea tamen Romanos ad graphium ferreum rediisse patet ex Martiali lib. xiv, epigr. 21. Erat autem graphium qua parte scribebatur acutum, altera obtusum, vel latum, qua characteres in cera scripti obliterari possent aut radi ; unde vertere stylum apud Latinos idem erat ac corrigere, retractare, et mutare sententiam.
col.794 De acu vide Haeftenum lib. v, tract. 2, disq. 6.
col.794 Mappula est sudariolum, sive linteum tergendæ pituitæ aptum. Vulgatus Alcuinus in lib. de Offic. eccles. cap. 39 : « Mappula quæ in sinistra parte gestatur, qua pituitam oculorum et narium detergimus. » Honorius Augustodunensis : « Ad extremum sacerdos fanonem in sinistrum brachium ponit, qui et mappula et sudarium vocatur, per quod olim sudor et narium sordes extergebantur. » Hildemarus (Lib. i de Gemma animæ, c. 108) : « Mappulam ideo præcepit dari causa sudorum tergendi in labore aut in via. Nam in Francia intelligitur pro sudore et in via dixisse sanctum Benedictum mappulam habere ; et quanquam forte intentio fuit S. Benedicti ut etiam in monasterio pro facitergulo habeatur mappula, tamen modo in Francia in commune habentur panni ubi suam fratres faciem tergant. » S. Hildegardis : Mappula velut sudarium ex lino formata, qua sudorem a se profluentem dum in opere laborabant abstergebant. » Nicolaus de Fractura : « Mappula, id est parva tubalea, quam nonnulli tempore æstivo ad sudorem purgandum ad latus portare consueverunt. » Addit Paulus Augustinus a Janua : « Quam consuetudinem usque hodie retinent senes nostri. Olim enim femoralibus non utentes mappulam, clavem, cultellum a lateribus pendulos portabant. » Ex his omnibus satis refutata manet Antonii Perezii sententia, qui, sublata interpunctione, hanc vocem cum sequenti conjungens hoc modo : mappulas tabulæ ; hoc est, inquit, mappulas mensæ. Sed neque hic tabulæ pro mensa sumuntur, neque mappulæ pro linteo quod mensæ sternitur ; utquid enim monacho singulari hujusmodi supellex? Certe versiones Gallicæ communiter mappulas interpretantur des mouchoirs. Horum de mensura ita scribit Hildemarus : « Mensuræ enim mappulæ duo debent esse cubiti præter ora in longitudinem, et unius pedis latitudo. »
col.794 Tabulæ sunt pugillares in quibus scribitur, vel scriptura imprimitur, et impressa deletur, ut loquitur Nicolaus de Fractura. Vide Haeftenum, lib. ix, tract. 2, disq. 5.
col.794 Præter ea, quæ hoc in capite danda singulis fratribus præscribit S. P. Benedictus, auctor est Hildemarus antiquæ fuisse consuetudinis, unicuique ad faciem manusque extergendas, saponem, et ad calceos ungendos unctum in uno eodemque vasculo, quod servabant ad lectum, dandi ; et vasculum quidem ab abbate, saponem a camerario æqualiter divisum in capitulo recepisse.
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 55.18-55.19
p. 405 Et ut hoc vitium peculiare radicitus amputetur, dentur ab Abbate omnia quae sunt necessaria : id est, cuculla, tunica, pedules, caligae, bracile, cultellus, graphium, acus, mappula, tabulae, ut omnis auferatur necessitatis excusatio.
p. 405 L’Abbé est tenu tout à la fois de réprimer les petites avidités et d’accorder largement le nécessaire : il supprimera ainsi les excuses tirées de la nécessité et le vice de propriété aura chance d’être retranché, extirpé jusqu’à la racine. Et saint Benoît énumère un certain nombre d’objets qui doivent être distribués à chaque moine. Nous connaissons déjà les premiers : la coule, la tunique, les chaussures. En voici quelques autres. Bracile : c’est la ceinture de jour, assez large pour faire fonction de poches. On y suspendait le couteau, cultellus, qui servait au réfectoire et ailleurs ; on y renfermait le mouchoir, mappula. Nous nous souvenons de l’histoire du moine de saint Benoît qui avait caché des mouchoirs « dans son sein » (1). Chacun recevait aussi une aiguille, acus, avec du fil sans doute, pour réparer les désastres légers de ses vêtements ; enfin des tablettes enduites de cire, tabulae, et un stylet, graphium.
(1) S. Greg. M., Dial., l. II, c. xix.
p. 406 Le trousseau monastique d’aujourd’hui est un peu plus compliqué : il l’est peut-être moins que celui d’un moine de Cluny au onzième siècle (2). Une permission est nécessaire pour que nous ajoutions à notre livrée la douillette ou la calotte ou la clémentine ; et il est certainement plus parfait de se ranger à la règle commune, laissant nos supérieurs veiller à ce que rien d’utile ne nous manque. Un moine doit savoir renoncer à bien des détails de confort.
(2) Cf. Bernard., Ordo Clun., P. I, c. v. — Udalr., Consuet. Clun., l. III, c. xl — Pignot, Histoire de l’Ordre de Cluny, t. II, p. 431-432.
id est, cuculla, tunica, pedules, caligæ, bracile, cultellus, graphium, acus, mappula, tabula, ut omnis auferatur necessitatis excusatio.
esto es, cogulla, túnica, calzado, calzas, calzoncillos, cuchillo, pluma, aguja, pañuelo, y recado de escribir, para que se quite de este modo todo pretexto de necesidad.
A quo tamen Abbate semper consideretur illa sententia Actuum Apostolorum, quia dabatur singulis, prout cuique opus erat.
Mas considere siempre el abad aquella sentencia de los Actos de los Apóstoles: Dábase á cada uno segun la necesidad que tenia,
Comentarios Dom Paul Delatte, abad de Solesmes (1913) (en francés) 55.20-55.22
p. 406 A quo tamen Abbate semper consideretur illa sententia Actuum Apostolorum, quia dabatur singulis, prout cuique opus erat. Ita ergo et Abbas consideret infirmitatem indigentium, et non malam voluntatem invidentium. In omnibus tamen judiciis suis Dei retributionem cogitet.
p. 406 L’enseignement contenu dans ces quelques lignes est bien connu et rappelle surtout le chapitre XXXIV. L’Abbé ne songera jamais, dit saint Benoît, à imposer une règle uniforme : il doit avoir l’esprit indulgent et industrieux d’un père. Il donnera à chacun selon ses besoins réels, comme on le faisait dans l’église de Jérusalem (Act., iv, 35), alors même qu’il devrait s’exposer par là au mécontentement de quelques-uns (3). Il sera attentif à la faiblesse de ceux qui ont besoin, et nullement à la mauvaise disposition des envieux. Mais, dans une famille monastique très unie, on laissera toujours à l’Abbé, nous l’avons dit, le droit à une sorte d’acception de personnes. Il y aura des privilèges et des privilégiés : les privilèges iront d’eux-mêmes aux faibles, aux petits, à ceux qui réclament plus de ménagements et à ceux dont on n’est pas sûr. Un mouvement de charité nous fera toujours considérer comme justifiée et comme nôtre toute exception dont un frère bénéficiera.
(3) S. Basile avait écrit déjà : Hi qui praesunt, observabunt regulam illam quae dicit : Dividebatur unicuique prout opus erat. Debent enim unumquemque praevenire ut secundum laborem etiam solatia refectionis inveniat (Reg. contr., xciv). — Voir aussi S. Augustin, Lettre CCXI, 5. P. L., XXXIII, 960.
p. 407 Mais afin de conjurer l’illusion et les sympathies aveugles, saint Benoît rappelle encore à l’Abbé le compte qu’il devra rendre de toutes ses décisions au tribunal de Dieu.
Ita ergo et Abbas consideret infirmitatem indigentium, non malam voluntatem invidentium.
y atienda á las miserias de los necesitados, sin hacer caso de la mala voluntad de los envidiosos.
In omnibus tamen judiciis suis Dei retributionem cogitet.
Piense en fin en todo cuanto disponga, que Dios le ha de juzgar segun sus obras.
Texto latino: edición de Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, sin las referencias bíblicas entre corchetes ni las notas del editor. Numeración usual de los versículos. · Versión castellana, Barcelona, V. Torras y J. Corominas, 1850 (ortografía de la época). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error