La Règle de saint Benoît
Chapitre 40
De Mensura PotusDe la mesure du boire
Sur l’ensemble du chapitre
Commentaires Dom Paul Delatte, abbé de Solesmes (1913) 40
p. 313 DE LA MESURE DU BOIRE
Unusquisque proprium habet donum ex Deo: alius sic, alius vero sic.
Chacun a reçu de Dieu un don qui lui est propre ; en sorte que la disposition de l’un n’est pas celle de l’autre. (1. Cor. 12.)
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 40.1
col.641 Unusquisque proprium habet donum ex Deo : alius sic, alius vero sic.] Ex hoc Apostoli effato regulam victus aliorum S. P. Benedictus accepit, ut nimirum juxta acceptum a Deo donum unicuique tribuatur : quam pariter normam in Regula sibi ab angelo tradita secutus est S. Pachomius (In ejus Vita), singulis juxta vires suas edere concedens et bibere ; pro modo vescentium laborare compellens, neque comedere modeste, neque jejunare prohibens.
Commentaires Dom Paul Delatte, abbé de Solesmes (1913) 40.1-40.3
p. 313 De mensura potus. Unusquisque proprium habet donum ex Deo : alius sic, alius vero sic. Et ideo cum aliqua scrupulositate a nobis mensura victus aliorum constituitur. Tamen infirmorum contuentes imbecillitatem, credimus heminam vini per singulos sufficere per diem.
p. 313 Le chapitre tout entier semble un monument de cette discrétion paternelle que nous avons remarquée si souvent et qui apparaît ici, touchante, dans le soin avec lequel sont réglés les détails les plus matériels de notre vie. Tout d’abord c’est la reconnaissance formelle des différences de corps, d’âmes, de grâces, qui existent entre nous : « Chacun tient de Dieu son don particulier : c’est ceci pour l’un, cela pour l’autre » (I Cor., vii, 7). Et, à raison de ces variétés individuelles, N. B. Père avoue qu’il n’aborde pas sans quelque inquiétude et sans un peu de timidité la fixation de tout ce qui concerne le vivre d’autrui. Il ne peut être question de déterminer une mesure absolument invariable et rigide, un lit de Procuste auquel se devront accommoder les grands et les petits ; il ne faut point davantage se prendre soi-même comme le type auquel tous se rapporteront. Mais alors, quel sera notre point de repère? Nous serons attentifs, dit saint Benoît, à la faiblesse des petits, des chétifs : de ceux qui sont petits quant aux forces physiques, et aussi de ceux qui ne sont pas riches encore en vigueur morale. Et, en vue de tous ceux-là, il nous semble qu’une hémine de vin, par jour, suffira à chaque religieux. L’hémine romaine équivalait à peu près au quart du litre (0 l. 2736) (1). Mais rappelons-nous ce qui a été dit plus haut.
(1) Daremberg et Saglio, Dictionn. des Antiquités grecques et romaines : Hemina.
Et ideo cum aliqua scrupulositate a nobis mensura victus aliorum constituitur.
C’est ce qui fait que ce n’est pas sans scrupule, que nous établissons des règles pour la nourriture des autres.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 40.2
col.642 Et ideo cum aliqua scrupulositate a nobis mensura victus aliorum constituitur.] Eamdem difficultatem olim expertus est Cassianus, uti ipse testatur in lib. v, cap. 5.
Tamen infirmorum contuentes imbecillitatem, credimus heminam vini per singulos sufficere per diem.
Néanmoins ayant égard à la qualité des personnes faibles, nous estimons qu’un demi-setier de vin par jour peut suffire à chaque Frère.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 40.3
col.642 Tamen infirmorum contuentes imbecillitatem.] « Hic infirmorum imbecillitatem non pro corporis ægritudine, sed pro animi dicit imbecillitate, inquit Smaragdus ; non enim abstinentiam exterius corpus valet implere, nisi ei interius animus consenserit abstinere; multi enim abstinere poterant propter concessam salutem : sed non valent propter animi imbecillitatem. » Eodem modo loquuntur Hildemarus, Bernardus Cassinensis, Richardus de S. Angelo, Boherius, et alii. Unde merito redarguas Antonium Perezium, qui solis existimat debilibus concessam a sancto Benedicto vini heminam. Sane cum sanctus Pater tarde venientem ad mensam solum reficere jubet, sublata ei portione sua vini, non de infirmis debilibusque loquitur, sed de sanis maxime. At de his videsis Haeftenum lib. x, tract. 4, disq. 3.
col.643 Credimus heminam vini per singulos sufficere per diem.] De nomine heminæ consentiunt inter se viri eruditi; at de mensura ipsa non parum litigant. Jacobus Brolius Parisiensis Sancti Germani monasterii monachus, vir doctus et religiosus, varias diversorum sententias refert, nulli tamen certo adhærens. Prima est Petri Masii abbatis Casalis Benedicti, qui in Constitutionibus suæ congregationis (Const. ms. Casalis Ben., cap. 57) heminæ mensuram ita definit : « Hemina, sicut a quibusdam expositoribus Regulæ accepimus, est mensura continens unam libram cum quarta parte alicujus liquoris; et est quasi tertia pars quartæ vini Parisiensis. » Secunda est Smaragdi, qui sanctum Isidorum describens (Isid. l. xvi Orig., c. 25) : « Hemina vini, ait, appendit libram unam, quæ geminata sextarium facit. » Cujus opinionem sequitur Julius Rhodiginus lib. xxviii Antiq. Lect. Tertia est Fossatensium, qui quondam duo pondera plumbea ostendebant; unum panis unciarum triginta trium cum dimidia, alterum vini unciarum triginta quinque. Quarta Cassinensium, qui in suis super Regulam Declarationibus asserunt heminam esse « multo plus quam communi necessitati unius monachi sufficiat. » Quinta eorum qui « heminam Benedictinam Dionysianæ Parisiorum pintæ æquant. » Ac tandem ita concludit : « An vero æneum vas, quod Fossatenses ostendunt, sit illud B. Mauro a sancto Benedicto datum, non satis constat. » Ex his postremis verbis patet Brolium Fossatensem heminam pro Benedictina non agnovisse, sed nec ulli prædictarum opinionum adhæsisse ; cujus proinde mentem non satis assecutus est Gallicus dissertator de hemina vini et libra panis Benedictina, ut illum tam mordaci laceraret censura, quam sane non meruit vir optimus et doctus; qui si quid aliquando erravit, error aut excusandus, aut certe non ita efferendus. Et revera cum nullam amplexatus sit sententiam, si Fossatensem referens mensuram addidit : « Et hæc quidem sobrio, pulmonisque in integritate conservandi studioso monacho sufficere poterat, cheopina in prandio, et altera in cœna seu collatione sumpta; » joculariter et ironice locutus fuisse potius credendus est. At num Brolium aliquando legerit dissertator, merito dubitaveris : nam discutiens discrimen quod inter ostensas Boherio et Brolio in Fossatensi monasterio mensuras intercedit, absolute dicit Boherio monstratam fuisse mensuram, Brolio econtra pondus ; deinde datam S. Mauro a B. Benedicto heminam fuisse æneam; Brolio monstratum fuisse pondus plumbeum. Sed an ista conveniant cum Brolii textu judicent æquiores viri. An vero æneum vas, inquit Brolius, quod Fossatenses ostendunt, sit illud B. Mauro a S. Benedicto datum, non satis constat. Certe ecce vas, et illud æneum, quod tamen non vetat quominus una cum vase pondera etiam asservata fuerint in Fossatensi monasterio. Et hæc obiter dicta sint, non quasi approbando amplas illas mensuras vini, quas ultro rejicio.
col.643 Oppositam omnino præfatis auctoribus sententiam secutus est Menardus noster. Hic majori cum examine res discutiens, advertit heminam esse semisextarium, eamque constare sex cyathis, cyathum drachmis decem, ac consequenter heminam drachmas habere sexaginta; unde cum unciam non efficiant nisi drachmæ octo, intulit heminam non plus pendere quam septem uncias et semis. At Menardi computum de Græcorum, non de Romanorum hemina intelligendum esse existimavit Gallicus dissertator.
col.644 Paulo liberalior fuit Nicolaus Bravus, auctor Hispanus : nam uncias omnino decem heminæ dedit. Eamdem esse heminæ mensuram docuit dissertator Gallicus a nobis jam citatus, eo in libello quem de hemina vini Benedictina anno 1667 Parisiis publici juris fecit. Is enim probat heminam esse semisextarium ; sextarium sextam congii partem ; congium unciis constare omnino centum viginti; cujus rei periculum factum esse asserit ad antiquum congium, qui Romæ in ædibus Farnesianis asservatur ; ex quo intulit heminam uncias plus quam decem continere haud posse. Sed quidquid sit de congio Farnesiano, qui tamen facta proportione ad veteres uncias Romanas, non omnino inventus est ex æquo respondere, tota dissertatoris disputatio super Romanam, non super Benedictinam heminam cadit; quod interim demonstrandum incumbebat.
col.644 Mediam, et quidem, ut mihi videtur, tutiorem iniit viam noster Mabillonius, uncias decem et octo diurnæ Benedictinæ heminæ tribuens. Is occasione data decem annis post editam dissertationem Gallicam in præfatione prima ad sæculum IV Benedictinum, laudata imprimis dissertatoris eruditione, concedit quidem veterem heminam Romanam decem tantum unciis constitisse, at de qualibet hemina id dici posse negat, aitque pro variis regionibus, variisque temporibus, etiam variasse mensuras ac pondera : id quod probat tum ex præcepto Caroli Calvi pro stipendiis clericorum Sancti Petri, qui sanctimonialibus Suessionici Beatæ Mariæ Parthenonis subjecti sunt, quo singulis sacerdotibus per singulos dies heminam, id est tres libras vini tribuit; tum ex vetustissimo auctore, quem in Rhemensi Sancti Remigii archimonasterio sæculo IX describebat Bertigarius monachus; qui auctor vetustissimus in tractatu de Ponderibus et Mensuris de hemina sic loquitur : « Apud quosdam cyathi novem heminam facere videntur, quod sunt drachmæ nonaginta. Apud quosdam vero acetabula quatuor, quod sunt drachmæ quadraginta octo. Hemina autem juxta quosdam appendit libram unam ; apud quosdam vero libram et dimidiam. » Deinde quibusdam aliis de sextario, de chœnice, et de congio interjectis, addit : « Sed has mensuras ad votum principum vel judicum esse deprehendimus. » Quod confirmat concilium Aquisgranense anni 816, cap. 122.
col.644 Ex his concludit, 1° incertum esse an permanserit Romæ adusque sancti Benedicti tempora antiquæ mensuræ norma; 2° etiamsi Romæ permansisset, dubium esse num tota viguerit in Italia, variæ enim pro variis locis ac civitatibus passim habebantur mensuræ; 3° etiamsi in tota Italia viguisset, sanctum Benedictum potuisse, et revera instituisse novam vini heminam. Et certe id probant ea argumenta quæ superiori capite de libra panis exposuimus; quæque ex æquo militant pro hemina vini.
col.644 Jam vero quantum caperet concinnata a sancto Benedicto hemina investigans, supponit conservatam fuisse in Cassinensi monasterio ad usque tempora Caroli Magni : quod facili negotio probari potest. Deinde Carolum Magnum missos direxisse Cassinum, qui prædictam heminæ mensuram cum libra panis in Galliæ monasteriis promulgandam ad se deferrent; eamque a Theodemaro abbate missam revera accepisse ; et ex decreto concilii Aquisgranensis in omnibus Galliæ monasteriis tempore Ludovici Pii imperatoris fuisse receptam. Quod probat ex Hildemaro auctore coævo, qui hunc Regulæ sancti Benedicti locum explicans, hæc habet : « Unde Carolus rex qualiter ipsam heminam intelligere ac scire potuisset, misit Beneventum ad ipsum monasterium videlicet sancti Benedicti; et ibi reperit antiquam heminam ; et juxta illam heminam datur monachis vinum; similiter et juxta illam habemus et nos. » Ex hoc testimonio cum perspectam omnino sancti Benedicti heminam habuerit Hildemarus, eam paulo largiorem fuisse Romana demonstrat ex alio ejusdem Hildemari loco ejusdem capitis, ubi exponens sancti Benedicti sententiam crapulæ occasionem a monachis amovere volentis, ait minuendam esse mensuram ei « qui de sola heminæ mensura crapulam sentit, id est qui aut in locutione, vel in ingressu vacillat. » Quod nulli quantumvis infirmo capiti accidere posset, qui unico semisextario Parisiensi in diem uteretur. Ad hoc argumentum quid respondere posset dissertator plane non video; unde et illud in suis responsionibus tanquam nimis incommodum silentio prætermisit. Idem tamen demonstrari posse videtur ex Regula sancti Fructuosi capite 5, quæ sextarium inter quatuor fratres dividi jubet, hoc est unicuique mediam heminam tribuit. Nam si adeo parva fuisset heminæ mensura, satius omnino fuisset vinum prorsus auferre monachis, quam tantillum per diem concedere.
col.645 Postea heminæ capacitatem amplius discutiens rem factis demonstrandam esse asserit; atque imprimis exemplum ex Regula Magistri (Cap. 27) petitum profert, ex qua tres in hemina calices comprehendi demonstrat. Hæc Regula Magistri non suam singulis fratribus heminam sive vas vinarium assignat, sed ex eodem vase omnibus misceri præcipit, primo quidem æstivo tempore singulis singulos meros, id est meri calices, deinde caldos omnibus quaternos extra illum merum ; et, cum ad sextam reficitur, ternas sera potiones. Hieme vero ad refectionem sive sextæ, sive nonæ caldos duntaxat ternos. Ne quis autem in tali institutione abusus subreperet, ipsam calicis mensuram, in qua singuli biberent, determinavit, ne forte plus quam par esset, aliquis vini exhauriret. Calix vero, infit, seu galleta, per quem erit in diversis vicibus ministrandum, talis sit, qui tertius impleat mixtam heminam. Tres ergo hemina calices continebat, quos ubi aliquis ministrasset, mixta, id est jam propinata esset hemina.
col.645 Id confirmat ex Regulis sancti Fructuosi et sancti Isidori, qui Benedictinam præ oculis habuerunt, ejusque ritus expresserunt, cum suam condiderunt. Nam ex Regula sancti Isidori (Cap. 10) ternis poculis fraterna reficienda est sitis, et S. Fructuosus (Cap. 5), qui privatis. diebus semiheminam concedit, in præcipuis solemnitatibus tres fratribus potiones indulget, hoc est integram heminam.
col.645 Eamdem sententiam amplius confirmat ex Statutis sancti Adalardi abbatis Corbeiensis, qui in Cassinensi monasterio diu versatus fuerat, et Statuta anno 822, hoc est annis post synodum Aquisgranensem quinque conscripsit. Is in lib. i, cap. 4 (Spicil. tom. iv), præscribit ut duodecim canonicis quatuor sextarii dividantur, ita ut unusquisque accipiat calices duos. Quo ex loco patet sextarium in Corbeiensi monasterio sex calicibus constitisse, ac consequenter heminam tribus; et quidem cerevisiæ, quæ aqua non diluitur. Ex quibus omnibus infert, cum ad moderatum haustum minus sex vini unciis absumi vix possit, heminam uncias ponderales circiter decem et octo continere. Ac tandem rem totam ita concludit : « Quæ hactenus de hemina Benedictina dixi, non ita accipi velim, quasi rem ipsam me attigisse putem, aut monasticæ temperantiæ modum ampliari velim. » Et certe non timendus est excessus, aut abusus, si decem vel duodecim vini uncias ad prandium, et sex vel octo ad cœnam concesseris.
col.645 Id nihilominus timuit dissertator Gallicus : quapropter superiori anno 1688 alteram libelli sui de hemina vini et libra panis Benedictina editionem publici juris fecit, in qua nonnullis quidem mutatis, primam sententiam sine novis probationibus proposuit, nonnulla interim subjungens responsa ad prædictam Mabillonii præfationem, solo veritatis intuitu, uti ipse testatur, non contentionis aut vincendi studio; quamvis de victoria sibi non semel blandiatur, adeo valide, ut ipse sibi persuadet, respondens objectis, ut in posterum nullus sit deinceps insurgendi locus.
col.646 Hanc secundam ejus lucubrationem cum legisset præfationis auctor, et requisitus quid de ea sentiret, pro innata sibi modestia humiliter respondit, non deesse sibi argumenta atque auctoritates veterum scriptorum, quibus tota dissertatoris disputatio cum suis responsis subvertatur; at nolle se heminæ ac potationis patronum exhibere. Ejus ego vestigiis lubens insisterem, dissertatorisve rationes silentio prætermittens, eum in bona, qua versatur, fide, de heminæ mensura valere juberem, illud Ambrosii recolens : Indecorum quippe est homines curare de cibo, qui militant de regno (Lib. VII in Luc.), nisi me præsentis argumenti materia ejus responsa discutere cogeret : quod etsi longe viribus impar, profundam viri eruditissimi doctrinam suspiciens, aggrediar, non contentionis studio, aut ampliandæ vini mensuræ desiderio; sed solo veritatis illustrandæ intuitu, laudans interim in dissertatore abstinentiæ amorem, quem omnium monachorum animis ita inspirasse percuperem, ut omnes a vino abstinere persuasisset.
col.646 Cum nullum in tota dissertatione novum proponat argumentum, aut si quid novi proposuerit, totum in responsis ad objecta consistat, dissertationem interim relinquens, responsiones in quibus plurimum ingenii acumen ac subtilitatis demiratus sum, impugnare mihi proposui. In iis dissertator supponens congii Farnesiani veritatem, et quod inde concluserat, antiquam Romanorum heminam decem duntaxat unciis constitisse, sanctumque Benedictum Italicam heminam fratribus suis, non aliam tribuisse; totus est in probando : 1° antiquam Romanam heminam adusque S. Benedicti tempora fuisse in usu ; 2° ejus usum in tota Italia viguisse; 3° mutationes in mensuris non nisi longo post tempore contigisse. At quibus id momentis demonstret videamus.
col.646 Primo, ut probet antiquas Romanorum mensuras adusque sancti Benedicti tempora in communi usu commercii perseverasse, adducit Fannii carmen de Ponderibus et Mensuris, quod ille Constantini imperatoris tempore scribebat, hoc est ducentis ante S. P. Benedictum annis; quodque postea Priscianus, vivente sancto legislatore, Constantinopoli expolivit, nulla tamen quoad rerum substantiam facta mutatione. Quapropter cum Fannii carmen a Prisciano, vivente sancto Benedicto expolitum, uncias heminæ duntaxat decem tribuat, signum est Romanam heminam ad eum usque usu receptam fuisse.
col.646 Istud argumentum, quod adeo validum existimat dissertator, nullius mihi ponderis esse videtur. Nam primo ex auctoritate Fannii, qui ducentis ante S. P. Benedictum annis scripsit, nihil potest inferri ; quamvis enim viguisset ejus adhuc tempore Romana hemina, potuit tamen intra ducentos annos mutari, ut revera mutata est, nec adusque sanctum Benedictum perseverasse. Nec plus urget Prisciani testimonium, qui non novum condidit carmen, sed a Fannio conditum expolivit, mutatis quidem verbis, ut majori cum delectatione illud lector percurreret, sed nulla quoad substantiam rerum mutatione facta, ipso fatente dissertatore. Quid autem ad rem Prisciani expolitio? Si quis nunc Fannii carmen expolire aggrederetur, ejus verba mutans, substantiam rerum conservans, rectene concluderetur inde Romanas mensuras ad nostra usque tempora usu perdurasse ? Idem judicium ferendum est de Prisciani expolitione, qui Fannium corrigens, locutus est habita ratione ad ejus tempora, non novum opus concinnavit ; quod si concinnasset, ipse Constantinopoli scribens, non Romanas aut Atticas, sed Constantinopolitanas descripsisset mensuras.
col.646 Verum tantum abest ut dissertatori faveat Priscianus, ut si carmen ejus discutiamus, potius jam mutatas fuisse quam conservatas veteres Romanorum mensuras, variasque pro variis locis ac populis exstitisse visuri simus : quod vel ex ipso carminis ejus proœmio probari potest : ita enim orditur : Pondera præconiis veterum memorata libellis Nosse juvat.
col.647 Non ergo sui temporis pondera describit Priscianus, sed veterum. Ergo alia tunc temporis habebantur; et revera non multo post addit : Sed si generatim his pondus inesset, Servarent eadem diversæ pondera gentes; Nunc variant ; etenim cuncta non fœdere certo Naturæ; sed lege valent, hominumque repetis.
col.647 Nec amplius concludit, quam magno cum elogio citat, Cassiodori auctoritas , ut probet Theodoricum regem, cui ille erat a secretis, in mensuris nihil mutasse. Imprimis citat locum ex epistola quam ille Theodorici nomine scripsit ad Idam ducem (Lib. IV Variar., epist. 17), præcipiens ut ecclesiæ Narbonensis possessiones, ab iniquis pervasoribus occupatas, restituendas curet, quia res ab antiquo rege rationabiliter decretas ipse titubare non vult: « Cur enim, inquit (Ibid., epist. 42), priora quassemus, ubi nihil est quod corrigere debeamus ? » Deinde locum alterum ex epistola ad Argolicum Urbis præfectum, qua jubet ut restituantur Marciano atque Maximo, filiis Volusiani, turris circi, et locus amphitheatri, quæ sibi erepta, dum deflendæ morti patris vacarent, conquerebantur : quia, inquit, « Nos qui regulus veterum, qui servamus momenta pietatis, salubri ordinatione censemus, ut si quondam patricius atque magnificus vir Volusianus, pater supplicum, commemorata communi jure possedit, filiis perire non debeant. » Sed quid hæc ad Romanam heminam? Ex his quidem locis habemus, Theodoricum justitiæ amantem, nulli fraudem inferri voluisse : at exinde nullus concludet Romanas mensuras ab ipso aut ante eum ab alio aliquo mutatas non fuisse.
col.647 Majorem verisimilitudinem præ se fert locus ex epistola ad Boetium patricium (Lib. I, epist. 10), qua scribit, domesticos protectores equitum et peditum, qui aulæ regiæ jugiter excubabant, conquestos esse ab arcario præfectorum se pro emolumentis solemnibus integri ponderis solidos non percipere, et in numero gravia dispendia sustinere : quod ille jubet emendari. Tum subjungens nonnulla in laudem arithmeticæ, dicit prudenti antiquorum inventione factum esse, quod uncia mystico numero duodecies in libra reperiatur; ac tandem concludit : « Talia igitur secreta violare, sic certissima velle confundere, nonne veritatis ipsius videtur esse crudelis et fœda laceratio? Exerceantur negotiatores in mercibus: emantur late, quæ vendantur angustius : constet populis pondus ac mensura probabilis; quia cuncta turbantur, si integritas cum fraudibus misceatur. Mutilari certe non debet, quod laborantibus datur; sed a quo fidelis actus exigitur, compensatio imminuta præstetur. »
col.647 Ex hac epistola demonstratur Romanam libram tempore Cassiodori, uti nunc, duodecim unciis constitisse; Theodericum regem institutis a se vel ab aliis ponderibus vel mensuris insistendum esse voluisse, nulli a publicis præsertim præfectis fraudem faciendam esse; sed ut a quo fidelis actus exigitur, compensatio imminuta præstetur. At vero male omnino ex hoc loco infert dissertator, antiquam heminam Romanam etiam B. Benedicti tempore perdurasse, nec Theodoricum ipsum, aut alios ante eum antiquas mensuras permutasse.
col.647 Denique locus ex alia epistola a Cassiodoro Liguribus scripta ( Lib. XI, epist. 16), quos sic alloquitur : « In ponderibus atque mensuris vos suggeritis ingravatos, et ideo nostra cura providebit ut nullius vos ulterius ex ea parte vexare possit iniquitas; quia grave scelus esse judicamus, aut mensuras modum excedere, aut libram æquissimi ponderis justitiam non habere. » Ostendit vitandas esse præ omnibus exactiones , nihilque ultra institutas mensuram esse exigendum : quod et in parvis et magnis æque mensuris contingere potest. At dissertatorem nihil juvat : imo potius demonstraret jam immutatas ampliatasque aliquibus jam in locis mensuras ; quod ille voluerit emendare, an vero emendaverit, non constat. Et sic locus iste contra dissertatorem pugnare videtur. Sed his omnibus in locis studet imprimis Cassiodorus impedire exactiones ac fraudes, publicas subditorum calamitates et gravamina non ferens; quod et alibi commendat, canonicario scribens (Lib. XII, epist.16) ut subditos sibi admoneat tributa consueta exsolvere, atque imprimis, ut « nullus quantitatem justæ ponderationis excedat, sitque libra justissima. Modus non erit rapiendi, si pondera fas sit excedi. » Igitur Cassiodorus sive Theodoricus, cujus nomine quinque primos epistolarum libros scripsit, aliud nihil volebat quam fraudulenta pondera mensurasque abolere , quibus forte exactores tributorum, quos ipse publicis uti ponderibus et mensuris jubet, subditos suos non parum gravabant. At vero exinde nullus conficiet antiquas Romanorum mensuras , sive ab ipso, sive alio ante eum non fuisse mutatas.
col.648 Nec plus proficit dissertator cum posteriores Prisciano et consequenter sancto Benedicto auctores , heminam decem duntaxat unciis fecisse, volens demonstrare; ad id probandum in medium adducit sanctum Isidorum (Dissert. n. 17). Nam quodnam sit de mente sancti Isidori hac in parte ferendum judicium, docet nos ipse dissertator , asserens sanctum Isidorum res ab aliis antiquioribus auctoribus dictas, a se sine ullo examine collectas scripsisse. Et certe sanctus Isidorus, ut ostendit noster Menardus, sibi ipsi contradicit. Qui etiam, quamvis sibi non contradiceret dissertatori , qui Romanæ heminæ uncias omnino decem tribuit, non faveret. Nam S. Isidorus duodecim unciis , et quidem ponderalibus heminam facit : « Hemina , inquit (Lib. XVI Origin., c. 25) appendit libram unam , quæ geminata sextarium facit. » Unde mirum est virum eruditum adeo invalidum proponere argumentum ; quod certe in rudiori scholastico alius ægre ferret. Sed quid? In tuenda mala causa omnia solent adhiberi , ut ipsius dissertatoris verbis utar (In Resp. ad object., n. 7).
col.648 Hactenus satis demonstratum existimo non probasse dissertatorem in suis responsis immutatas adusque sanctum Benedictum Romanorum antiquas mensuras viguisse. At multo minus probat eas eo tempore per totam Italiam usu receptas fuisse. Nam quem ad id astruendum profert , Nicolaum de Fractura, qui annis post sancti Benedicti obitum septingentis quinquaginta duobus scripsit; quem etiam , si non erraverit typographus , integro sæculo antiquiorem facit, is nimis remotus est testis quam ut faciat fidem, cum scripsit quod suo tempore , id est anno 1299, inferioris Italiæ populi « communiter circa mensuram hujusmodi usum sequuntur Romanum. » Potuerunt enim in tanto temporis intermedio populorum illorum leges non semel mutari. O si quis adeo dissitum testem dissertatori produceret, Deus bone, quam longe valere juberet ! Sed videamus num id revera docuerit Nicolaus , quod eum asseruisse dicit dissertator : « Hemina, inquit, est mensura competens ad bibendum in uno prandio ; quæ usque hodie in Cassinensi monasterio conservatur. Et facta consideratione, sicut de facto sum expertus, parum plus aut minus potest recipere quam petitum, quod est mensura quædam apud Romanos. Et quod de tali mensura Magister intellexerit, est valde verisimile, ex eo quod in Nursia provincia, unde idem ortus fuit, talis mensura habetur in usu ; et homines illius provinciæ in emendo vendendoque, communiter circa mensuram hujusmodi usum sequuntur Romanum. » Ex hoc loco optime infertur Romanas mensuras Nicolai tempore Nursiæ fuisse in usu. At quando Nursia, Sublacum et Cassinum, totamque Italiam inferiorem complectetur, tunc Nicolaum in testem veritatis. quam probare intendebat . remotissimum adducere poterit; interim vero nihil obtinet. Cujus proinde probationes de continuatis adusque S. Benedictum et ultra in tota Italia Romanis mensuris nullæ demonstratæ sunt. Nunc quid de facta a monachis earum immutatione proferat discutiamus.
col.649 Ea est, inquit, rerum natura, ut semper regnorum perturbationes sequatur in monasteriis declinatio lapsusque disciplinæ regularis : quod maxime sæculo VIII contigisse narrat , cum permissis clericorum cupiditati monasteriis, exsultantibus eorum abbatibus, rebus necessariis monachis deficientibus, tota regularis observantiæ disciplina pessum iit; tuncque laxis semel habenis, monachi in omne excessuum genus proruerunt. Unde mirum videri non potest, si nonnulli sæculi IX auctores, aut rerum ignari, ad ampliandas mensuras proclives, non examinatis Romanis Italicisque tempore sancti Benedicti mensuris, mutatas sæculo VIII aut IX in regnis alienis mensuras, quas præ oculis habebant, pro Romanis Italisque ac Benedictinis reputaverint. Ita fere argumentatur 6 et 7 Responsionis numero. Tum quasi improperans præfationis auctori : Videat , inquit , præfationis auctor cum suo ms. Remensi, num Bertigarius monachus, qui eo sæculo, id est IX, scribebat, unus ex illis fuerit ; nam ex duabus quas refert opinionibus, semper laxiori favet. Sed videat ipse dissertator num legerit attente et cum examine quæ asserit, aut ne præcipiti oculo præfationem perlustrarit.
col.649 Deflexerint monachi sæculo VIII ab exacta Regulæ observatione, nec ne, per me licet. Vixerit in Remensi sancti Remigii monasterio sæculo IX, Bertigarius monachus, permitto ; at non Bertigario longe antiquior auctor, qui tractatum de ponderibus et mensuris composuit , quem quidem Bertigarius tanquam alienum fetum, non suum, Ebone Remensi pontifice, scribebat in Remigiano monasterio.
col.649 Quod si verus illius tractatus auctor esset Bertigarius monachus, neque tamen obtineret inde dissertator quod desiderat. Nam dum auctor in eam propendet sententiam, quæ tres sextario libras, heminæ libram et dimidiam tribuit, haud dubium locutus esset secundum usum sui monasterii, hoc est secundum institutum in omnibus Galliæ monasteriis usum ab Aquisgranensi concilio, ex cujus decreto Benedictina hemina omnibus in cœnobiis recepta fuit ; neque enim multo post præfatum concilium vivebat Bertigarius monachus. Idem judicium ferendum videtur de auctore brevis cujusdam scripti de ponderibus , quod absque nomine auctoris ad calcem Regulæ sancti Benedicti in vetusto codice ms. reperit noster Mabillonius in bibliotheca sancti Udalrici apud Augustam Vindelicorum, in quo hæc verba (Tom. IV Analect.) : « Unciæ duodecim libram efficiunt.... Libra una et semis heminam facit. Duæ heminæ sextarium reddunt, etc. » Eodem modo videtur intelligendus Nicolaus de Fractura , cum dicit : « Hemina est mensura competens ad bibendum in uno prandio. » Nam cap. 35 explicans quid sint biberes quos servitoribus S. Pater Benedictus concedit , ait biberes esse « vasa quæ ad unum et moderatum haustum sufficiunt ; » et paulo post addit : « Quod singuli tres biberes sufficere debent monacho in mensa. » Quod si singulis biberibus sex uncias dederis, ut revera capere debent, heminam reperies libram et dimidiam appendentem. Quapropter cum hoc capite heminam explicans Nicolaus ait, ejus mensuram in Cassinensi monasterio servatam, facto experimento parum plus aut minus capere quam petitum, quod est mensura quædam apud Romanos, aut mendum in nomine mensuræ irrepsisse necesse est , aut duplex apud Romanos fuisse petitum, unum majus, aliud minus (quod sæpe contingit in mensuris ejusdem nominis), et Nicolaum de minori locutum fuisse; nam et longe erat ab eligendis magnis mensuris , qui paulo post subdit : « Quia vinum plus indulgetur monacho ad confortationem stomachi, quam ad saporem oris, seu delectamentum naturæ. » Quæ si legisset dissertator, fortassis Nicolaum non appellasset (Resp. n. 12) insignem potatorem.
col.650 Sed quid etiam si concederemus dissertatori antiquas Romanorum mensuras ad usque tempora sancti Benedicti conservatas fuisse, idque in tota Italia ; quid inde proficeret? cum ipse fateatur S. Patrem specialem heminam suo in monasterio instituisse, ut revera instituit. Quamvis an ita fateatur merito dubitaveris : nam fatetur, et non fatetur : fatetur, cum duodecim pondo uncias heminæ Benedictinæ tribuit, decem duntaxat Romanæ ; diffitetur, dum utramque sex ex æquo cyathis constare facit ; nisi forte ignotos antiquis cyathos conficere velit. At qua ratione duodecim tantum et non amplius unciis Benedictinam heminam fuisse probat? Quia , inquit, si majorem sanctus Benedictus fecisset heminam, sextarium, non heminam appellasset, ut pote quæ magis ad sextarii quam ad heminæ mensuram accessisset : unde et sanctus Isidorus, qui non multo post sanctum Benedictum scripsit, de hemina, tanquam de mensura unciarum duodecim, locutus est , unicam ei pondo libram tribuens (Lib. XVI Orig., c. 25). Quid sentiendum sit de sancto Isidoro, docuit nos supra dissertator : sufficiat hic dicere, eum in libris Originum, non de monastica, sed de communi locutum fuisse hemina. Quod vero urget in nomine heminæ, 1° supponit immutatas fuisse veteres Romanorum mensuras ; 2° sanctum Benedictum nullam aliam habuisse rationem , ut mensuram a se institutam hoc nomine donaret ; 3° hoc mera conjectura est . quæ aliquantuli potest esse ponderis, cum non occurrunt aliunde certæ rationes oppositæ. At superius demonstratum est heminam Benedictinam tribus constare calicibus, ut patet ex Regula Magistri, sancti Isidori, sancti Fructuosi, statutis sancti Adalardi, et ex Nicolao de Fractura, et insuper ex libro Usuum Cisterciensium, cap. 73, apud quos monachorum mixtum erat tertia pars heminæ vini. Nam mixtum seu biber unum moderatum calicem capiebat ; ac proinde non minus sesquilibra continuisse, ut habent codices Remensis et Augustanus, atque aliunde demonstrari potest.
col.650 Verum , inquit , sufficit hemina unciarum duodecim ad præbendos tres illos calices ; nam cum constat sex cyathis, si media dividatur, tres ad prandium cyathos , totidemque ad cœnam habebimus. Nam tres illi calices, ex constanti omnium veterum traditione tam profana quam monastica , aliud nihil erant quàm tres cyathi ; quod patet ex Plinio (Plin. lib. xxviii, cap. 62), istud probante auctoritate Democriti, quem librum composuisse ait, ut ostenderet quartum in refectione cyathum non esse sorbendum ; ex S. Augustino qui sobrium hominem cum Manichæorum affectata sobrietate conferens (Lib. II de Morib. Manich., c. 13), hunc describit tres cyathos vini sustentandæ valetudinis gratia sorbentem ; et ex oratione tertia abbatis Isaiæ, qua fratri adolescentiori permittit, ut ad ternum usque cyathum, si valetudinis ratio postulet, vinum bibat. Et sic cum sex in nostra hemina habeamus cyathos vini, tres ad prandium, inquit, et totidem ad cœnam, si tantumdem aquæ vino admisceamus, duodecim liquoris uncias ad quamlibet refectionem propinamus , ut scilicet quatuor ad singulos haustus absorbeantur, quod satis superque sufficere debet homini sobrio ad quotidianum potum.
col.650 Prætereo hic silentio quod duas pondo uncias cyatho tribuat dissertator , cum tamen ex constanti veterum scriptorum auctoritate non constet nisi decem drachmis, id est una uncia cum quarta parte unciæ (uncia enim drachmas octo continet), aut ad summum duabus unciis mensuralibus, quæ ponderalibus aliquanto leviores sunt. At quod ait , sufficere homini sobrio uncias potus duodecim ad refectionem perfectam, an discretionis legibus quadret, aliis judicandum relinquo. Et quidem id sufficere pueruli aliquando posset. imo quibusdam abstinentiæ gratia a Deo donatis; sed universam congregationem his legibus constringere nullæ discretionis ac prudentiæ leges permittunt.
col.651 Neque vero existimandum antiquos illos auctores, qui ternum ad refectionem cyathum sobrio sufficere asserunt, adeo rigide ad litteram intelligendos esse, quasi triginta duntaxat vini drachmas sobrio concessissent. Sed cyathi nomine integrum calicem haud dubium intelligunt, sicuti etiam nunc intelligere solemus. Id patet ex Regula sancti abbatis Isaiæ , cujus auctoritate gloriatur dissertator : nam quod in citata oratione cyathi , id in Regula scyphi nomine expressit (Cap. 2) : Si ad potum vini coactus fueris, ne bibas plus quam tres scyphos mediocres. Verum ad id demonstrandum nihil efficacius proferri potest quam citata ab ipso dissertatore Regula sancti Fructuosi (Cap. 5), quæ cum in dies mediam fratribus heminam indulgeat , vult tamen ut in præcipuis solemnitatibus tria pulmenta , et totidem potiones præbeantur. Nam si calix, poculum et potio, ex constanti veterum traditione tam profana quam monastica, idem sonant cum cyatho, sanctus Fructuosus nihil amplius in diebus solemnibus quam in privatis indulsisset : nam cum mediam quotidie heminam, quæ sex cyathis constat, concesserit, tres consequenter cyathos, ac proinde tres potiones privatis perinde ac solemnibus concessisse fatendum erit. Adde quod si tres cyathi stricte sumpti, sufficiant homini sobrio ad unam refectionem, huncque numerum transgredi sobrietatis sit metas excedere , procul dubio S. P. Benedictus omnium justorum spiritu plenus , regulam scribens discretione præcipuam, temperantiæ leges ignorasse dicendus erit, ut pote qui integram jejuniorum refectioni heminam indulgeat, hoc est sex cyathos, quos continet hemina.
col.651 Quæ diximus hactenus confirmat Theodemari abbatis Cassinensis ad Carolum Magnum epistola, in qua apposite ad nostrum propositum hæc lego : « Misimus etiam mensuram potus, unam quæ prandio, et aliam quæ cœnæ tempore debeat fratribus præberi : quas duas mensuras æstimaverunt majores nostri heminæ mensuram esse. » Ex his verbis habemus : 1° heminam apud Cassinenses duas in mensuras divisam fuisse, quarum una prandio, altera cœnæ inserviret ; 2° duas hasce mensuras inter se fuisse inæquales , alioquin unam mittere sat fuisset ; 3° minorem, quæ ad cœnam tribuebatur, unciis sex aut octo ad minus constitisse, nam et dissertator sex vini uncias ad cœnam concedit ; 4° majorem, quæ ad prandium, duplo fuisse majorem. Idem quippe de hemina vini videtur esse judicandum , ac de libra panis , cujus tertiam partem ad cœnam reservari voluit sanctus Benedictus. Et sic duodecim ad prandium, sex ad cœnam uncias vini habentes, heminam unciarum octodecim in epistola Theodemari reperiemus. Quapropter concilium Aquisgranense, quod hanc heminæ mensuram in omnibus restituit monasteriis, statuit (Can. 22) ut « ubi vinum non est, unde hemina detur, duplicem mensuram de cervisia bona habeant monachi. » Quæ duæ simul mensuræ cervisiæ, quæ mixtionem aquæ non admittit, tres ad minus calices et quidem amplissimos continere debebant : nam cervisia multo largius ac profusius vino propinari solet, adeo ut duodecim cervisiæ uncias in unoquoque calice admittere necesse sit, cum multi quindecim et eo amplius uno haustu exhauriant. Et sic in duabus cervisiæ heminis reperiemus uncias triginta sex, hoc est octodecim in qualibet. Atque ita concilii Aquisgranensis canonem intellexisse videtur, qui nostris temporibus strictiorem ordinis Cisterciensis observantiam in suo monasterio restituit (Abbas B. M. de Trappa) ; nam cum vinum ea in regione non crescat, duplicem suis fratribus siceræ heminam ministrari curat, hoc est uncias circiter octodecim vel viginti ad prandium, et tantumdem ad cœnam. Cujus exemplum minus apte protulit in medium dissertator, cum ipsi omnino non faveat.
col.652 At, inquiet (Resp. n. 5), hemina apud omnes monasticæ sobrietatis studiosos, pro vasculo et quidem parvissimo reputata est, ut probat locus ex Vita sancti Hermelandi abbatis (Sæc. III Ben ) , ubi minor parvissimo etiam vasculo appellatur. Addere potuisset dissertator heminam apud Cluniacenses unico scypho comprehensam fuisse : nam apud Udalricum (Lib. II, c. 4) reperimus signum scyphi, qui capit quotidianam vini mensuram. Verum hisce exemplis aliud opponimus Hildemari longe ad persuadendum efficacius, ut pote qui perspectam omnino habebat genuinam sancti Benedicti heminam. Hic autem, explicans eum Regulæ locum qui cavet ne monacho subrepat ebrietas , ait minuendam esse mensuram ei « qui de sola heminæ mensura crapulam sentit, id est qui aut in locutione, vel in ingressu vacillat. » Quod plane ei contingere non potest qui tam parvissimo vasculo in diem contentus est.
col.652 Cæterum hæc nostra, quam proponimus, heminæ mensura, sobrietatis metas non adeo excedit, ut pro parvissimo vasculo haberi non possit respectu majoris et amplioris vasis, v. g., modii, qui forte necessarius esset ad potandam numerosam congregationem. Locus autem ex Udalrico citatus intelligendus est de singulari aliquo scypho amplissimo, quales reperiuntur aliqui ad singulares aliquos usus destinati , non de communi. Atque hæc sufficere credimus ad faciendum satis dissertatori. Quod si iterum assurgat, nobis opponendo sanctorum quorumdam exempla, qui vinum ita dilutum aqua bibebant, ut vini speciem amisisse videretur, respondebimus omnia hæc singularia sanctorum exempla contra ipsum pro nobis militare : nam si sex tantummodo uncias ad prandium unicuique concedas, certe omnes ita vinum diluere cogentur, ut vini speciem amittat ; et sic quod singulare quibusdam laudatur in sanctis, omnibus monachis commune evadet. Sed de hemina satis.
Quibus autem donat Deus tolerantiam abstinentiæ, propriam se habituros mercedem sciant.
Ceux qui ont reçu de Dieu la grâce de s’en passer, doivent savoir qu’ils en recevront une récompense particulière.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 40.4
col.652 Quibus autem donat Deus tolerantiam abstinentiæ, propriam se habituros mercedem sciant.] Quem locum ita explicat Petrus Damiani (Opusc. 13, cap. 7) : « Ac si promulgator sanctæ Regulæ suis auditoribus dicat : Suscipientes quidem quod indulgeo, non peccatis, sed non suscipientes mercedem habetis ; admissa siquidem misericordia, non incurritis pœnam ; sed propter Deum dimissa , pertingitis ad coronam ; addit tamen : Et hæc quidem speciali crimine non depressi ; alioquin quisquis se meminit illicita perpetrasse, versa nunc vice debet a licitis abstinere ; et qui commisit superbe prohibita, debet nunc humiliter abdicare concessa. Plerique enim molliter suaviterque viventes, si aliquando suadentur ut quantumlibet vel parum saltem arctioris viæ arripiant institutum , mox ratiocinium sibi defensionis obtendunt, dum quispiam eorum sic ait : « Vivo, inquit, ut jubeor, dum rebus concessis utor, legis meæ mandata conservo ; » deinde, ut tanquam victor de superiori contendere videatur, in audaciam prosilit : « Nunquid, inquiens, Regula ab his et hujusmodi licentiam tollit ? Nunquid non mihi hæc illa concedit? Verum quisquis ista contendit , inter voluntatem necessitatemque scriptoris discernere necdum didicit, et alia secundum indulgentiam permitti, alia secundum imperium præcipi non cognovit. »
col.652 Sed quæritur num is cui Deus tolerantiam abstinentiæ donat, absque ulla alia abbatis licentia abstinere a vino possit. Affirmativam tenent Hildemarus, Bernardus Cassinensis, Richardus de Sancto Angelo, et Boherius, tolerantiam abstinentiæ etiam ad cibum et vestimenta extendentes. Hildemarus tamen licet abstinere a vino sine consensu abbatis bonum esse existimet, addit nihilominus : « Tamen melius facit monachus, si aliquantulum biberit vinum, causa humanæ laudis vitandæ, quam si ex toto jejunaverit. » Existimo etiam et ego posse licite et laudabiliter absque alia abbatis licentia quemque abstinere a vino, cum Deus tolerantiam abstinentiæ donat ; quia sanctus Benedictus nonnisi ad duritiam cordis vinum monacho concedit ; a quo, si possit, abstinere percuperet, simili fere modo, inquit Petrus Damiani (Opusc. 13, cap. 7), quo Apostolus de communi amplexu conjugibus dicit : Hoc autem dico secundum indulgentiam, non secundum imperium ; ubi mox addit : Volo autem omnes homines esse sicut meipsum ; sed unusquisque proprium habet donum ex Deo, alius quidem sic , alius vero sic. Atque ita sanctus Isidorus in Regula scribit (Cap. 10) : « Quicunque ad mensam residens a carnibus vel vino se abstinere voluerit , non est prohibendus ; abstinentia enim non prohibetur, sed potius collaudatur. »
Commentaires Dom Paul Delatte, abbé de Solesmes (1913) 40.4-40.5
p. 314 Quibus autem donat Deus tolerantiam abstinentiae, propriam se habituros mercedem sciant. Quod si aut loci necessitas, vel labor, aut ardor aestatis amplius poposcerit, in arbitrio prioris consistat, considerans in omnibus ne subrepat satietas aut ebrietas.
p. 314 Après l’indication d’une moyenne raisonnable, la Règle, soucieuse à la fois de l’esprit de mortification, de l’obéissance, de la condescendance, prévoit les principaux cas qui peuvent survenir. Voici un moine qui pense pouvoir se priver de vin, en tout ou en partie ; Dieu lui a donné une santé vigoureuse et il lui inspire le secret désir de cette abstinence : qu’il demande à son Abbé la permission exigée au chapitre XLIX et, s’il l’obtient, qu’il renonce au vin, avec le double mérite de la générosité et de la soumission.
p. 314 Mais s’il est des cas où l’hémine, c’est trop, il en est d’autres où l’hémine, c’est trop peu. Loci necessitas, labor, ardor aestatis : le climat est rigoureux, ou bien l’on a fourni un travail extraordinaire, ou bien l’on est au cœur de l’été et la chaleur est dévorante : un peu plus de boisson semble réclamée par ces circonstances. Il appartiendra au supérieur d’accorder ce supplément, mais en veillant par-dessus tout à ce que nul n’arrive insensiblement jusqu’à l’ivresse ou même jusqu’à une satiété voisine de l’ivresse. Les commentateurs donnent le détail des rasades accordées aux moines à la fin ou en dehors des repas. A Cluny, outre la portion de vin régulière servie au repas (la « justice », comme on disait), on donnait assez souvent une « charité de vin », ou le pigmentum, mélange de vin, de miel, de cannelle, de girofle.
Quod si aut loci necessitas, vel labor, aut ardor æstatis, amplius poposcerit, in arbitrio Prioris consistat, considerans in omnibus, ne subrepat satietas aut ebrietas.
Si néanmoins la situation du lieu, la nature des travaux, la chaleur de l’été, exige quelque chose davantage, il dépendra du Supérieur de l’accorder, se souvenant toujours qu’on ne doit commettre aucun excès ni dans le boire ni dans le manger.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 40.5
col.653 Quod si aut loci necessitas, vel labor, aut ardor æstatis amplius poposcerit.] Tres hic exponit causas , pro quibus augeri aliquid ad indultam heminam possit : loci necessitatem, sive, ut explicat Boherius, loci qualitatem, laborem, et æstatis ardorem ; de quibus Bernardus Cassinensis sic disserit : « In necessitate loci comprehendit etiam necessitatem personæ ; quia potest esse , quod aliqua persona indiget citius , alia persona minus , sicut in loco multum sicco et valde arido, et solis percussione continua fervente, majori egent potus humectatione, sicut patere potest in insulis quibusdam marinis, et specialiter in insula Lirinensi. In labore etiam corporis desiccatur humor humidus, ex labore et sudore consumptus, vel calore naturali magis incitato et fortius agente. Tempore enim æstatis cholera magis regnat, et exterioris invalescit igne caloris. » His tribus causis duæ possunt aliæ adjungi, scilicet Sanctorum solemnitates, et hospitum adventus ; de quibus regula Cujusdam ad virgines (Cap. 10) : « Potus vero, si siceræ liquoris, id est cervisiæ, mensura solita tribuatur ; si voluntas abbatissæ fuerit, si labor, vel festus dies, vel hospitis adventus pia precatio exagitaverit, vini potio augenda est. »
col.653 In arbitrio prioris consistat.] Id est abbatis ; nam « prior. præpositus, ac decanus, sive etiam cellerarius non possunt in aliquo supra regulam dispensare , aut aliquid aliud agere, nisi quantum conceditur eis ab abbate, » inquit Boherius. Ex hoc autem loco patet heminam non ita amplam esse mensuram ac voluerunt nonnulli : quæ si tanta esset, nunquam necesse foret aliquid illi superaddere.
col.653 Considerans in omnibus ne subrepat satietas aut ebrietas.] Ex hoc econtra constat heminam non adeo fuisse brevem, ut docent alii ; alioquin non esset cur timeretur satietas et ebrietas. Porro sanctus Ferreolus ebrium monachum triginta diebus a vini potione suspendit.
Licet legamus vinum omnino monachorum non esse; sed quia nostris temporibus id monachis persuaderi non potest, saltem vel hoc consentiamus, ut non usque ad satietatem bibamus, sed parcius:
Quoique nous lisions que le vin ne convient point aux Moines, cependant, comme dans nos temps il n’est pas possible de le leur persuader, au moins, si nous accordons quelque chose en cela, que ce soit en petite quantité, et en gardant toute la tempérance nécessaire ;
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 40.6
col.653 Licet legamus vinum omnino monachorum non esse.] Ubinam hoc legerit sanctus Benedictus inquirunt commentatores. Smaragdus, Petrus Diaconus et Turrecremata existimant hoc a quodam antiquorum Patrum prolatum esse, a quo dictum referunt : « Caro et vinum , sive potus in quo sit ebrietas refutanda sunt a monachis, nec suscipienda, quibus pro Christo crucifixus est mundus et ipsi mundo (Cap. 11). » At quisnam sit ille antiquus Patrum non explicant. in Regula Cujusdam ad monachos id expressis verbis continetur. Verum auctor illius Regulæ sancto Benedicto posterior videtur. Boherius in primo commentario : « Ego, inquit, in Vitis Patrum legi quod quidam narraverunt abbati Pastori de quodam monacho, quia non bibebat vinum ; quibus ille respondit, quia vinum omnino monachorum non est. » Similiter in secundo commentario hoc dictum refert abbati Pastori ; et insuper saltem implicite Regulæ sancti Pachomii, sancti Basilii, et epistolæ sancti Hieronymi ad Eustochium, ubi loquens de monachorum abstinentia (Epist. 22) : « De cibo, inquit, et potu taceo, cum ibi etiam languentes monachi aqua utantur frigida, et coctum aliquid accepisse luxuria sit » Menardus etiam dictum ascribit abbati Pastori, uti narratur in lib. iv de Vit. Pat., n. 51, interprete Pelagio. Quamvis an ita revera se res habeat dubitaverint nonnulli, eo quod probabile non videatur hunc librum a Pelagio translatum fuisse ante annum 557 , quo in Palæstina et Oriente legationem obibat : quo tempore suam sanctus Benedictus scripserat Regulam. Verum ab alio translatum sanctus Benedictus illum legere potuerat. In nuper vulgatis a Joanne Cotelerio sanctorum Patrum sententiis reperio abbatem Xoium cuidam fratri aliquando dixisse : « Vinum ad Monachos non pertinet secundum Deum viventes (Tom. I Mon. eccles. Græc. p. 585). »
col.654 Quidquid sit, certe si non legerit sanctus Benedictus, potuit saltem in aliis sanctorum Patrum scriptis prædictum effatum vidisse ; in quibus saltem implicite legimus vinum monachorum non esse. Ita sanctus Antonius in Regula (Cap. 14) : « Ne commoreris, inquit, in loco, ubi vinum exprimitur, nec comedas carnem omnino. » Sanctus Pachomius : « Vinum et liquamen absque loco ægrotantium nullus attingat. » Sanctus Athanasius in vulgato Syntagmate doctrinæ ad monachos (Art. 22) : « A vino plane et omnino abstine, vel degusta tantummodo, et Creatorem celebra. Quod si autem, ut Timotheus, propter multos labores in morbum incidas, paululum vini adhibe. » Sanctus Basilius (Regul. fus., cap. 19): « Aquæ potus, ut naturalis et necessitati sufficiens, omnibus propositus est ; » et alibi (Serm. de Ascesi.): Potissimum debet se monachus a congressione mulierum abstinere, itemque a vini usu ; quia vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes. » Sanctus Dorotheus (Doctr. 19) : « Vinum absque necessitatis causa, vel extra symbolum ne bibas. »
col.654 His concinunt ea quæ de vivendi ratione priscorum monachorum nonnulli scribunt. Sanctus Athanasius (In Vit. S. Anton.): « De carnibus vero et vino tacere melius puto quam quidquam dicere, quando nec apud plurimos quidem monachorum istiusmodi aliquid reperiatur. » Sanctus Augustinus (Lib. de Mor. eccles. Cath., cap. 31): « Non solum a carnibus et vino abstinent pro sufficientia domandarum libidinum, sed ab eis etiam quæ tanto concitatius ventris et gutturis provocant appetitum. » Severus Sulpicius de discipulis sancti Martini (Lib. I de Vita S. Martini): « Vinum nemo noverat, nisi quem infirmitas coegisset. » Vide Vitam sancti Pachomii, num. 50, apud Bolland., 14 Maii.
col.654 Sed his indulgentiores fuerunt Nitrienses monachi, qui, teste Palladio, vino utebantur. Vinum etiam monachis permittunt sanctus Ferreolus, sanctus Fructuosus, et Magister in suis Regulis : sanctimonialibus sanctus Cæsarius in Regul., cap. 28 (Laus. c. 7) : infirmis duntaxat sanctus Leander, in lib. de institutione virginum, cap. 9. In Regula incerti auctoris vinum bis tantum in hebdomada conceditur (Cap. 2), ut scilicet « sabbato et dominica, sicut consuetudo est, qui volunt, vinum accipiant. » Primi etiam sancti Benedicti abbatis Anianensis discipuli « vinum tantum diebus Dominicis solemnibusque percipiebant (In ejus Vita, num. 12). » Menatenses quoque monachi dominicis duntaxat diebus vini singulas potiones percipiebant. Non defuere etiam ex nostris qui vinum omnino non biberent. Tales fuerunt olim Fuldenses monachi, quibus, ut scribit V. Eigil in Vita sancti Sturmii, num. 14 (Sæc. III, part. ii), cum sanctus Bonifacius « sacras exposuisset Scripturas, et quod nusquam vinum monachorum legeret esse, consensu omnium decretum est, ut apud illos nulla potio fortis quæ inebriare possit, sed tenuis Cervisia biberetur ; quod post plures annos crescente familia propter ægrotos et imbecilles, tempore Pippini regis, synodali decreto, immutatum est. » Tales Lindisfarnenses adusque tempora Ceolwlfi regis, qui obiit anno 760. « Hoc enim rege jam monacho facto efficiente, inquit Simon Dunelmensis (Histor. de Regib. Ang., ad an. 854) , data est Lindisfarniensis Ecclesiæ monachis licentia bibendi vinum vel cervisiam. Ante illud tempus non nisi lac vel aquam bibere solebant, secundum antiquam traditionem sancti Aidani, primi ejusdem Ecclesiæ antistitis et monachi. » Tales in Armorica Landevenecenses, qui usque ad Ludovici Pii Augusti tempora, quibus Regulam sancti Benedicti susceperunt, « nesciebant omnes usum vini, » ut scribit auctor Vitæ tertiæ sancti Winwaloei, num. 9 (Bolland.. 3 Martii). Tales in saltu Bohemico degentes monachi, de quibus in Vita sancti Godehardi , num. 14 (Bolland., Maii) : « De potu, ut omnibus notum est, nihil prorsus ibi nisi sola aqua habebatur : ipsa etiam hospitibus ad sufficientiam, fratribus ad mensuram dabatur. » Tales Sytrienses, apud quos « vinum ibi nemo noverat, nec si etiam gravissimam quisquis ægritudinem pateretur, » testante Petro Damiani in Vita sancti Romualdi (Cap. 64). Tales denique cupiebat esse sanctus Wunebaldus, qui etiam Moguntiæ noluit ædificare monasterium, eo quod eo loci esset frequentior vini usus, timens ne relaxaretur inde regularis observantia (Hist. Gallic. ord. S. B., lib. iv, c. 18).
col.655 Neque vero hæc adeo stupenda videri debent in religiosis, cum non inferiora visa sint aliquando in paganis. Germani enim, ut scribit Julius Cæsar, vinum a finibus suis etiam lege defendebant , quod imbelles animos generare crederetur. Aristoteles vinum removet a servis, quod contumaces eos faciat, et liberos insolentes (Arist. œcon. lib. i, c. 1) : « Quare apud multas nationes, inquit, etiam ingenui illo abstinent, ut Carthaginienses, dum militant. » Multo ergo nos rubore suffundere debet quod subdit sanctus Benedictus.
col.655 Sed quia nostris temporibus id monachis persuaderi non potest.] Quos, ut ait sanctus Ferreolus, latere non poterit id quod Apostolus Timotheo scribit dicens : Vino modico utere propter stomachum tuum et frequentes infirmitates tuas. Hoc est enim unicum eorum refugium, quibus minus sapit aquæ potus. Verum, ut ait sanctus Bernardus (Regul. cap. 39 ; serm. 30 in Cant.) « frustra quidam sibi blandiuntur de exemplo Pauli hortantis discipulum non bibere aquam, sed modico uti vino propter stomachum et frequentes suas infirmitates ; qui attendere debent, primum quidem Apostolum minime sibi ipsi rem istiusmodi suadere ; sed nec discipulum æque exposcere sibi. Deinde non monacho hoc intimari, sed episcopo, cujus vita teneræ adhuc et nascenti ecclesiæ pernecessaria esset. Timotheus hic erat : da mihi alterum Timotheum, et ego cibo eum, si vis, etiam auro, et poto balsamo. » Et Petrus Damiani (Lib. VI, epist. 23) : « Ad hæc respondet languidus noster : Sed Apostolus, inquit, suo discipulo præcipit dicens : « Noli adhuc aquam bibere, sed modico utere vino propter stomachum et frequentes infirmitates tuas. » Utinam, frater, sic memoriter teneremus reliquas sacræ Scripturæ sententias, quæ jejunium prædicant, sicut hanc unam, quæ rigorem abstinentiæ ex discretione relaxat : quare non sic reminiscimur quod idem Paulus alibi dicit : Nolite inebriari vino, in quo est luxuria..... Sed et istud Pauli quod mihi tam libenter objicis, et alia huic similia, qua discretionis arte præcipiat ipse alibi manifestat, cum dicit : Hoc, inquit, secundum indulgentiam, non secundum imperium dico, etc. » Et antea invehens in eos qui ne vino abstineant, ægritudinis molestias prætendunt : « At. forsan inquies, doleo caput, langueo stomachum. Hæc sunt emplastra mollium, hæc palliatio carnaliter viventium monachorum. Satis macra hæc cernitur excusatio, cum ægrotos et aqua refoveat, et vinum frequenter occidat. Nunquid non præcursor Domini aliquando ægrotus elanguit, qui vinum et siceram nunquam bibit? Nunquid Jacobus Alphæi medicos quæsisse legitur, qui istos liquores ex utero matris ignorasse perhibetur? vero ut a sæculi origine repetamus , mundus hic usque ad sexcentesimum tertium Noe annum prorsus vinum ignorasse cognoscitur. cum per tot curricula temporum obiisse quidem, sed nullus hominum ægrotasse legatur. » Vide ibidem egregiam prosopopœiam, in qua aquam inducit loquentem, et delicatos nimis monachos increpantem atque suas egregias dotes atque utilitates referentem.
Commentaires Dom Paul Delatte, abbé de Solesmes (1913) 40.6-40.7
p. 314 Licet legamus vinum omnino monachorum non esse ; sed quia nostris temporibus id monachis persuaderi non potest, saltem vel hoc consentiamus, ut non usque ad satietatem bibamus, sed parcius : quia vinum apostatare facit etiam sapientes.
p. 314 On dirait que saint Benoît rougit un peu de sa miséricorde paternelle et se souvient avec quelque regret de l’héroïsme des Pères d’Orient. « Nous lisons, dit-il, que le vin ne convient aucunement aux moines. » Il lisait cela textuellement dans le recueil des Verba Seniorum (1). Il lisait aussi dans la Vie de saint Antoine que ni lui ni les autres ascètes fervents n’usaient de viande ou de vin (1). Cet usage n’était pourtant pas général : l'Histoire Lausiaque, par exemple, nous apprend que les moines de Nitrie buvaient du vin (2) ; ainsi faisait-on chez saint Césaire. De nos jours, poursuit saint Benoît, il est impossible de persuader aux moines que l’axiome des anciens est exact ; buvons donc du vin, puisqu’il faut du vin, mais convenons du moins de n’en pas boire jusqu’à satiété (3) et de rester en deçà, car « le vin fait apostasier même les sages » (Eccli., xix, 2). Au Mont-Cassin, comme à Vicovaro (4), saint Benoît buvait du vin. Il lui eût été facile d’étonner chacun par sa mortification : il était entraîné, il n’avait qu’à se souvenir de Subiaco. Mais, devenu père de famille, il s’harmonisait avec les dispositions et les coutumes légitimes de ses moines.
(1) Narraverunt quidam abbati Pastori de quodam monacho qui non bibebat vinum, et dixit eis : Quia vinum monachorum omnino non est (Verba Seniorum : Vitae Patrum, V, iv, 31. Rosweyde, p. 570).
(1) S. Athanasii, Vita S. Antonii, c. vii. P. G., XXVI, 853. — Cf. S. Aug., De moribus Eccles. cathol., l. I, c. xxxi. P. L., XXXII, 1339. — S. Hieron., Ep. LII, 11 ; Ep. XXII, 35. P. L., XXII, 536-537 ; ibid., 420.
(2) C. vii (Rosweyde, p. 713).
(3) Ut non usque ad satietatem persistamus in edendo (S. Basil., Reg. contr., ix).
(4) S. Greg. M., Dial., l. II, c. iii.
quia vinum apostatare facit etiam sapientes.
puisqu’il est écrit que l’usage du vin porte même les plus sages à abandonner Dieu (Eccl. 19).
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 40.7
col.656 Quia vinum apostatare facit etiam sapientes.] Eodem modo loquitur sanctus Basilius in sermone de Ascesi. Quanam vero ratione id fiat, explicat Smaragdus his verbis : « Apostatare dicitur a via justitiæ recedere, a fide transgredi, retroire, vel a bono prævaricari. Verum quomodo vinum apostatare faciat sapientes diligenter attende : Noe enim sapiens, sanctus et antiquissimus vir, quem tantæ moles aquarum non vicerant, a modico vino devictus est, et ab ebrietate dormiens nudatus. Patriarcham vero Loth vinum apostatare fecit, quando contra naturam in filiabus suis impudenter se commiscuit. Si ergo sanctis et magnificis viris vini ebrietas non pepercit, quanto magis exiguum atque infirmum monachum superabit? » Recte omnino sanctus Hieronymus (Epist. 2): « Quod si absque vino ardeo adolescentia, et inflammor calore sanguinis , et succulento validoque sum corpore, libenter carebo poculo in quo suspicio veneni est. »
Ubi autem loci necessitas exposcit, ut nec suprascripta mensura inveniri possit, sed multo minus, aut ex toto nihil, benedicant Deum, qui ibi habitant, et non murmurent.
Que si le Monastère était si pauvre, ou que l’on fût dans un pays où le vin fût si rare, que non-seulement on ne pût pas fournir cette mesure que nous avons réglée, mais qu’il fallût se passer à beaucoup moins, ou même qu’il n’y en eût point du tout, il faut que ceux qui se trouvent dans cet état, en louent Dieu, et qu’ils demeurent en paix, au lieu de murmurer et de s’en plaindre :
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 40.8
col.656 Ubi autem loci necessitas exposcit, ut nec suprascripta mensura inveniri possit.] Loci necessitas duobus hic modis intelligi potest : 1° si monasterium in his situm sit regionibus in quibus vinum non nascitur ; 2° si nullæ sint monasterio vineæ, et tanta sit ejus paupertas, ut commode emi non possit. ita fere Boherius.
col.656 Aut multo minus, aut ex toto nihil.] Si tantilla erat hemina vini, ut vult dissertator, quomodo multo minus reperiri posset ?
col.656 Benedicant Deum qui ibi habitant, et non murmurent.] « Si quis enim murmuraverit ob cibum, inquit S. Basilius, obnoxius est judicio eorum, qui murmuraverunt in deserto. » Ex hoc porro loco non male infertur S. P. Benedictum non uni Cassinensi cœnobio Regulam scripsisse, sed toti mundo promulgandam spiritu prophetico præviderat. Vide Haeften., lib. ii, tract. 6, disq. 3.
Commentaires Dom Paul Delatte, abbé de Solesmes (1913) 40.8-40.9
p. 315 Ubi autem loci necessitas exposcit, ut nec suprascripta mensura inveniri possit, sed multo minus, aut ex toto nihil, benedicant Deum qui ibi habitant, et non murmurent. Hoc autem omnino admonentes, ut absque murmurationibus sint.
p. 315 On se bornera donc à l’hémine, qui offre un moyen terme entre l’abstinence absolue et la satiété. Encore faut-il prévoir telle circonstance où cette mesure réduite elle-même ne se rencontrera point. Le monastère est pauvre, le pays n’a pas de vignobles : on ne peut se procurer que beaucoup moins, ou peut-être même rien du tout. Alors les moines de cette région béniront Dieu, de qui vient le vin, de qui vient la privation, et ils feront bonne figure à cette petite détresse. Elle n’est pas mortelle. Nous sommes dans la condition de ceux qui font la guerre : Omnis qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet; et illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant, nos autem incorruptam (I Cor., ix, 25). Il ne faut jamais murmurer ni s’assombrir pour des questions comme celles-là. Avant tout, redit avec force N. B. Père, nous avertissons les moines privés de leur portion de vin de s’abstenir aussi des murmures.
Hoc autem omnino admonentes, ut absque murmurationibus sint.
sur quoi nous vous avertissons, par dessus toutes choses, de ne vous laisser aller jamais au murmure.
Texte latin : édition de Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, sans les renvois bibliques entre crochets ni les notes de l’éditeur. Numérotation usuelle des versets. · Traduction française de 1689 (Congrégation de Cluny), réédition de Paris, 1824. Texte du domaine public en France (art. L123-1 du code de la propriété intellectuelle). Transcription et révision : Abbatia Sancti Petri de Curte. Signaler une erreur