Die Regel des heiligen Benedikt
Kapitel 17
Quot Psalmi per easdem Horas canendi suntWieviele Psalmen bei diesen Tagzeiten zu beten sind
Zum ganzen Kapitel
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 17
p. 199 COMBIEN DE PSAUMES IL FAUT DIRE A CES MÊMES HEURES (DE JOUR)
Jam de Nocturnis, vel Matutinis digessimus ordinem Psalmodiæ, nunc de sequentibus Horis videamus.
Wir haben bisher die Psalmenordnung für die Nokturnen und die Laudes festgelegt; nun wollen wir uns mit den anderen Gebetsstunden befassen.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 17.1-17.2
col.459 Jam de nocturnis vel matutinis digessimus ordinem psalmodiæ, nunc de sequentibus horis videamus. Prima hora dicantur tres psalmi singillatim , et non sub una gloria.] Sed sub triplici, ut ad quemque psalmum glorificetur Trinitas. Totidem psalmos ad tertiam , sextam , nonam, et completorium, quinque scilicet horas S. Pater assignat : « Ut quinque sensus nostri corporis tribus animæ virtutibus excellere admoneamur, ut ex toto corde, tota anima, tota mente diligamus Deum », inquit Amalarius in supplemento (Tom. II Anal.).
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 17.1-17.4
p. 199 Quot Psalmi per easdem Horas dicendi sunt. — Jam de Nocturnis, vel Matutinis digessimus ordinem psalmodiae ; nunc de sequentibus Horis videamus. Prima Hora dicantur Psalmi tres sigillatim, et non sub una « Gloria », Hymnus ejusdem Horae post Versum Deus in adjutorium meum intende antequam Psalmi incipiantur. Post expletionem vero trium Psalmorum, recitetur Lectio una, Versus, et « Kyrie eleison », et missae sint.
p. 199 Nous avons déjà réglé, dit saint Benoît, l’ordre de la psalmodie pour les Nocturnes et les Matines ; voyons maintenant ce qui concerne les Heures suivantes. Son dessein est d’indiquer le schéma, la forme des offices de jour, en suivant l’ordre selon lequel ils se présentent : la matière de la psalmodie nocturne et diurne fera l’objet du chapitre suivant.
p. 199 Voici d’abord la composition de Prime : le verset Deus in adjutorium, puis le Gloria, comme il est dit au début du chapitre XVIII, ensuite l’hymne propre à cette Heure. C’est ainsi que débuteront les trois Heures suivantes. De même, la psalmodie de Prime et de ces trois Heures comprendra trois psaumes. Dans les monastères de Palestine, de Mésopotamie et de toute cette région orientale, remarquait Cassien, Tierce, Sexte et None comprennent chaque jour trois psaumes (1) ; ceux qui ont adopté Prime récitent à cette Heure-là les psaumes l, lxii et lxxxix (2). Le dimanche, ajoute saint Benoît au chapitre suivant, on dira à Prime, par exception, non pas trois psaumes, mais les quatre premières portions du psaume cxviii. Ces psaumes doivent être dits séparément, chacun avec son Gloria, et non pas réunis sous un seul Gloria, comme, par exemple, les trois derniers psaumes de Laudes. Après la psalmodie, on récite une leçon ; puis viennent le verset, le Kyrie eleison et les missae. Nous avons indiqué plus haut brièvement ce que pouvaient être ces prières finales et les sens divers du mot missa (1). Toute la portion de Prime que nous disons au chapitre (Martyrologe, prières du travail manuel, lecture de la Règle) date des huitième-neuvième siècles et vient des usages monastiques (2).
(1) Inst., III, iii.
(2) Ibid., vi.
(1) Voir les commentaires de Martène et de Calmet sur ce chapitre xvii.
(2) Cf. D. Bäumer, op. cit., t. I, p. 361-362, 374-375.
Prima Hora dicantur Psalmi tres sigillatim, et non sub una Gloria.
Zur Prim werden drei Psalmen gebetet, jeder einzeln mit dem „Ehre sei dem Vater“,
Hymnus ejusdem Horæ post versum, Deus in adjutorium, antequam Psalmi incipiantur.
vorher der Hymnus der betreffenden Hore nach dem Vers „Gott merk' auf meine Hilfe“, ehe die Psalmen begonnen werden.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 17.3
col.460 Hymnus ejusdem horæ, etc., Kyrie eleison, et missæ sint.] Hæc omnia clara et aperta sunt, nec quidquam in se difficultatis continent, nisi forte duo extrema verba missæ sint, in quibus exponendis non consentiunt omnes. Ut autem in re dubia et obscura lucis aliquid afferamus, prænotandum missæ vocabulum valde esse æquivocum, et ad multa significanda usurpari.
col.460 Primo enim , missa vulgo sumitur pro incruento Christi sacrificio, quod in altari offerunt sacerdotes; quo sensu accipitur infra, cap. 35 : In diebus autem solemnibus usque ad missas sustineant; et cap. 38 : Post missas et communionem ingrediatur lector ad legendum.
col.461 Secundo , missa sumitur pro festo alicujus sancti. Ita statuta S. Adalardi : « Isti sunt dies in quibus eis ab opere dominico parcendum est... Nativitas Domini... Missa domnæ Balthildæ ; » antiquæ Germaniæ consuetudines ms., n. 30 : « Diebus dominicis et festis ab ipsis calendis Octobris usque in missam S. Martini. » Et infra: « A missa vero S. Martini usque in Purificationem S. Mariæ, etc. » Vide vitam S. Gutlaci, n. 52 , sæc. iii, part. i.
col.461 Tertio, missa sumitur pro hora canonica, sive pro cursu divini officii. Sic apud Cassianum (Lib. ii, cap. 13) : « Quare post missam nocturnam dormire non oporteat. » Et alibi (Lib. iii, cap. 5) : « Missa canonica celebrata , usque ad lucem post hæc vigilias extendunt. » Et concilium Agathense (Can. 30): « Hymni matutini vel vespertini diebus omnibus decantentur, et in conclusione matutinorum vel vespertinarum missarum post hymnos capitella de psalmis dicantur. »
col.461 Quarto, missa sumitur pro lectione. S. Aurelianus in Ordine psallendi : « In Natali Domini et in. Epiphania tertia hora noctis surgite : dicite unum nocturnum , et facite sex missas de Isaia propheta; iterum dicite secundum nocturnum, et legantur aliæ sex de Evangelio. In Epiphania ita: In primo unum nocturnum, deinde de Daniele propheta facite illas sex missas.... In martyrum festivitatibus tres aut quatuor missæ fiunt : primam missam de Evangelio legite : reliquas de passionibus martyrum, etc. » Magister in Regula (Cap. 46) : « Eo ordine quo missæ a clericis celebrantur, id est cum minor clericus apostolum perlegerit, sequitur major diaconus Evangelia sancta lecturus. »
col.461 Quinto , missa apud antiquos dicta reperitur pro oratione seu collecta, eo quod mittatur ad Deum. Ita in concilio Milevitano (Can. 12) : « Placuit etiam et illud, ut preces , vel orationes, seu missæ , quæ probatæ fuerint in concilio, sive præfationes, sive commendationes, seu manus impositiones ab omnibus celebrentur. » In concilio Toletano 4, can. 13 : « Componuntur ergo hymni, sicut componuntur missæ sive preces vel orationes. » Et apud Cassianum (Lib. ii, cap. 7) : « Qui necdum bene finito psalmo, in orationem procumbere festinamus ad celebritatem missæ quantocius properantes. »
col.461 Sexto, denique, missa pro dimissione dicitur, sicut apud Tullium, v de Orat., collecta pro collectione ; apud Tertull., l. iii cont. Marc., proba pro probatione; apud Cyprianum, remissa pro remissione.
col.461 Ex illis sex missæ significationibus controversia hic tantum esse potest de duabus postremis. Nam : 1° certum est hic missam non sumi pro sacrificio eucharistico , ut voluit aliquando vir quidam doctus, quem merito refellit Menardus hunc in locum ; neque enim, saltem ex consuetudine, missa post completorium dicebatur. 2° Certum est etiam non sumi pro festo , nam dies festi neque quotidie, neque ad horas singulas eveniunt. 3° Neque pro integra hora canonica , alioquin peracto divino officio , S. Benedictus jam celebratum iterum celebrari præciperet. 4° Neque pro lectione , nam cap. 48, post primam et post nonam non lectioni , sed operi manuum vacandum esse instituit.
col.461 Tota ergo difficultas versatur circa duas postremas missæ acceptiones, an scilicet orationes dicendas S. Benedictus his verbis præceperit, an absolutionem seu dimissionem faciendam ; utraque enim sententia suos assertores habuit, ut discimus ex Hildemaro : « Missæ sint , inquit, duobus modis intelligunt sapientes. Fiant missæ id est absolutiones. Sive alio modo dicuntur missæ missiones , ut attineant ad illam orationem, eo quod per officium sacerdotis orationes populi diriguntur ad Deum ; unde dicit sacerdos : Exaudi, Domine, vocem populi tui , et reliqua. » Ex duabus hisce opinionibus posteriori suffragatur Hildemarus, cum postrema hujus capitis verba , et missæ fiant, commentans, addit : « Id est orationes , sive supplicationes monachorum ad Deum transmissæ. » Hildemarum sequuntur insigniores Regulæ commentatores pene omnes. Smaragdus : « Quod in aliis locis dicit et completum est, hac in clausula et missæ sunt dicit. Et missæ sunt repetit , orationes enim officii , quæ a nobis sunt completæ , Deo sunt missæ, quia in illius honore sunt celebratæ. Aliter orationes id est collectæ , quæ in fine cursus a sacerdote dicuntur, missæ, id est Deo transmissæ, vocantur. » Bernardus Cassinensis : « Quod vero ait missæ sint, sic intelligas, quod quando oramus ad Deum orationes mittimus, et ab ista missione dicitur missa. Unde quod dicit missæ sint, idem est ac si diceret : Post Kyrie eleison dicatur oratio quæ mittatur ad Deum. Unde cum agit de vesperis in hoc capitulo, dixit duas orationes faciendas, puta quando dicit in littera oratio dominica , id est Pater noster , et missæ fiant. » Nicolaus de Fractura : « Et missæ sunt, supple orationes, et psalmodiæ missæ sint ad Dominum. » Boherius in primo comment. : « Quotiescunque Deum oramus, orationes nostras ad Deum mittimus, et a tali missione orationes, quas in fine horarum dicimus , ut sunt preces , oratio dominica , versus subsequens, oratio specialis ipsius horæ vel diei, cum conclusione debita, missæ nominantur, ut hic; unde quando dicit, Et missæ fiant, idem est ac si diceret : Post Kyrie eleison , orationes fiant quæ ad Deum mittantur. » Et in secundo comm. : « Missæ, id est orationes quæ mittuntur ad Dominum , ut Pater noster, illiusque horæ oratio. » Joannes de Turrecremata : « Et missæ sint , id est dicantur orationes quæ missæ dicuntur hic a S. Patre, eo quod in illis ad Deum expresse preces mittamus dicentes : Oremus. Omnipotens sempiterne Deus; vel Deus qui; vel hujusmodi. » Theobaldus Artaldus Cœlestinus in Gallica expositione Regulæ Benedictinæ hæc verba et missæ sint ita reddit : Et soient dites messes, c'est-à-dire l'oraison dominicale, le Credo, les prières, et la collecte propre à icelle heure, lesquelles par singulière efficacité sont envoyées à Dieu le Souverain, etc. Joannes Craesbeeck : « Missæ sint, hoc est orationes fiant, et mittantur ad Deum tum a singulis privatim, et submisse dicentibus Pater noster, etc. ; tum communiter uno sacerdote collectam clare recitante; dicuntur enim orationes nostræ missæ, » etc. Hugo Menardus : « Missæ hoc loco collectæ sunt seu orationes , quæ juxta Cassianum ad finem cujusque psalmi dicebantur a sacerdote, quarum mentionem tantum facit in fine horarum S. P. Benedictus brevitatis causa , tanquam rei suis monachis vulgaris et tritæ, quemadmodum postea agit de brevi oratione veluti obiter et per transennam , tanquam de re monachis notæ, quæ majori explicatione non indigeat. Vel certe dicendum S. P. Benedictum juxta aliorum morem quem supra declaravimus rejecisse ejusmodi collectas ad finem cujusque horæ, ita ut plures dicendæ sint non una , atque ob eam rationem dixisse : Missæ sint, non missa sit. » Joannes Caramuel : « Missæ sunt orationes illæ quas in fine dicimus ante Benedicamus Domino. » Et infra : « Missæ sunt collectæ illæ ultimæ officii, nempe oratio correspondens diei, et si quæ tunc fiebant confessorum aut martyrum commemorationes. » Idem habet in Nomenclatore. Denique Carolus Cointius in tom. I Annalium Eccles. Francorum (Ann. 514, n. 52) : « Horæ igitur prima, tertia, sexta, et nona, sic clauduntur : Post Kyrie eleison dicitur oratio dominica, eo quo supra expositum est modo, tum missæ, seu collectæ. »
col.462 Hanc tot gravissimorum auctorum sententiam confirmat usus ac praxis missæ vocabulum usurpandi ad significandas collectas sive orationes, ut videre est in secunda Regula SS. Patrum, cap. 6, ubi agens de divinis officiis hæc habet : « Operam vero dabunt singuli fratres ut tempore quo missæ fiunt sive die sive nocte, quando diutius standum est ad orationem, non deficiant. » Quem locum explicat alius textus ex Regula S. Macarii, cap. 15 : « Operam Deo dabunt singuli tempore quo missæ in vigiliis observandis fiunt, quando omnes conveniunt, ne deficiant. » Ita etiam Cassianus lib. ii, cap. 7 : « Nedum bene finito psalmo in orationem procumbere festinamus , ad celebritatem missæ quantocius properantes. » Ita S. Cæsarius (Apud Boll. 12 Jan.) quod in Regula ad Virgines præscripserat, ut a calendis Octobris ad Pascha duo fiant nocturni, et « post nocturnos legantur orationes tres; » in Regula ad Monachos, cap. 20, sic exprimit : « Vigilias mense Octobri duos nocturnos faciant, et tres missas. Ab una missa legat frater folia tria, et orate; legat alia tria, et orate; legat alia tria, et levet se : » quasi diceret : Duos faciant nocturnos et orationes tres : post primam orationem legat tria folia, et fiat secunda oratio ; legat alia tria folia, et fiat tertia oratio ; legat alia tria, et levet se. Eodem sensu missam accepisse videtur Gregorius Turonensis (Lib. vi Hist. Franc. , cap. 46), cum dixit Chilpericum regem quædam confecisse « opuscula, vel hymnos, sive missas , quæ nulla ratione suscipi possunt. »
col.463 Cum igitur constet missæ vocabulum apud antiquos scriptores , maxime auctores regularum monasticarum usurpatum fuisse ad significandas orationes ; nihil vetat hic eo sensu a sancto Patre Benedicto acceptum fuisse, præsertim cum constet eum ad opus Dei orationes admisisse, ut patet ex capite 57, ubi præscribit, ut semper ad orationem ultimam operis Dei commemoratio omnium absentium fiat; quæ verba non solum orationes eum admisisse probant, sed etiam plures; unde etiam hic non simpliciter dicit, ut missa sit, sed ut missæ sint, et missæ fiant. Quapropter his assentiri non possum, qui missam hoc capite a S. Benedicto pro dimissione dictam velint; quæ si vera essent, non missæ sint, aut missæ fiant dixisset, sed missa sit aut missa fiat, neque enim missæ vocabulum in plurali ab aliquo auctore adhibitum videmus ad significandam dimissionem, sed semper in singulari. Multo minus probare possum S. Hildegardis, Antonii Perez, et Benedicti Haefteni sententiam, qua dicunt præter dominicam, aliam a S. Benedicto orationem admissam non fuisse. Nam, præter quam quod semper ad orationem ultimam operis Dei omnium absentium commemorationem fieri jussit, vigilias diebus dominicis festisque duodecim lectionum benedictione terminari voluit; quæ benedictio ex S. Hildegarde, Perezio, et Haefteno collecta erat. Præterea scribit Amalarius in Supplemento (Tom. II Anal.), quod « in omnibus officiis tam clerici quam monachi persolutis, orationem Domino recte offerunt ultimam, quæ per Dominum nostrum Jesum Christum Deo Patri commendatur. » Cujus rei praxim videre est apud nostros Æduenses, quibus Regulæ Benedictinæ observantiam tanto studio commendarat S. Leodegarius, in concilio Augustodunensi; scilicet in Vita S. Mederici abbatis, qui sæculo septimo florebat, in cujus num. 7 anonymus agit de quodam monacho qui « statim ut synaxis oratione consueta finienda esset, et antequam genua flecteret ab ecclesia exiret. » Et certe credibile non est S. Benedictum a communi veterum monachorum consuetudine recessisse, qui omnes ad officium divinum orationes adhibebant, ut de Ægyptiis constat ex Cassiano l. ii, c. 7; de Pachomianis ex Palladio Lausi. c. 38 (Vide vitam S. Pach. c. 22, et Reg. cap. 121 et 126), quibus angelus « constituit ut per totum diem facerent duodecim orationes, et cum ad vespertinum lumen venirent, et in nocturnis vigiliis duodecim, et hora nona tres, » tot scilicet quot psalmos. Orationes etiam præscribit S. Cæsarius in Regul. ad Monachos cap. 20; S. Aurelianus in Or- dine psallendi; S. Isidorus in Reg. c. 7; S. Fructuosus cap. 3; Magister in Reg. cap. 33, 35, 36, 37; S. Columbanus in Pœnitentiali ; S. Macarius in Regula c. 15. Vide concil. Milevit. c. 12; Carthag. ii, c. 25, et Agathense can. 30, in quibus agitur de Collectis quæ proinde ante S. Benedicti tempora in Ecclesia erant in usu
col.463 * Legere mallem sub uno..... Gloria. Edit.
col.464 Hactenus dicta confirmare possem ex lectione quæ reperitur in vetustissimis Regulæ S. Benedicti manuscriptis codicibus, Oxoniensi ante annos mille exarato, Narbonensi ante nongentos , et Floriacensi ante octingentos , in quibus non legitur et missæ sint, sed tantum et missas, quasi diceret S. Benedictus post tres psalmos recitetur lectio una , versus Kyrie eleison , et orationes seu missas. Nec est quod dicat aliquis missas ibi exprimi in accusandi casu, cum reliqua scribantur in casu nominandi : nam id frequenter occurrit in illis codicibus, maxime in Narbonensi et Floriacensi , in quibus sæpe legimus hymnum pro hymnus, lectionem pro lectio.
col.464 Nec me multum movet quod dicit S. Hildegardis , nullam a S. Benedicto collectam esse designatam, « quatenus fastidium orantibus tollatur, et ne præmissa oratio dominica in neglectum ducatur. » Cum contrarium experientia constet, nec brevissimæ collectæ fastidium generare queant , nisi ei quem totius tædet officii. Quapropter si quod oppositæ sententiæ argumentum aliud magis urgeat expendendum est. Unicum duntaxat habet fundamentum ex cap. 9 ei 12 desumptum, in quorum primo S. Benedictus nocturnarum vigiliarum ordinem instituens, postquam de psalmis et lectionibus disseruit, sic tandem concludit : Versus, et supplicatio litaniæ, id est Kyrie eleison, et sic finiantur vigiliæ nocturnæ. In altero vero, ubi agit de matutinis, post canticum de Evangelio additur : litania, et completum est ; ex quibus ita inferunt : Eodem modo sumitur hoc capite et missæ sint, quo capite 9, et sic finiantur vigiliæ nocturnæ , et cap. 12, et completum est. Porro his loquendi formulis nullæ præscribuntur orationes aut collectæ : ergo nec cum dicit Et missæ sint.
col.464 Huic objectioni ut fiat satis, respondeo primo satis probabile esse S. Benedictum Ægyptiorum monachorum morem secutum fuisse, qui ad singulos psalmos orationes interponebant , ut constat ex Cassiano; quem morem licet non explicite , tamen implicite sanctus Pater, ut docet Boherius, præscripsit in eo quod eorum adinstar ad vigilias duodecim psalmos cum alleluia in fine decantari præcepit : quo decreto eorum ritum approbaverit , iterumque approbare videtur cap. 20, ubi de reverentia orationis, et hæc quoad vigilias. « Quod autem inter ipsos matutinos , inquit iterum Boherius, vel in fine ipsius solemnitatis orationum fieret interjectio, per Patres ordinatum, ut puto, reperit; sicque etiam nec instituere procuravit. » Igitur satis probabile est S. Benedictum ad nocturnos , et ad laudes orationes psalmis inseruisse, quas ad alias horas diurnas in finem officii rejecerit, ac propterea ad vigilias nulla facta orationum mentione, dixisse , sic finiantur vigiliæ nocturnæ, ad matutinos seu laudes et completum est ; ad alias vero horas et missæ sint , et missæ fiant. Hanc opinionem aliquo modo roborat Regula Magistri, quæ magna ex parte constat ex Regula S. Benedicti ritibusque Benedictinis, in cujus cap. 33 vetat ne duo psalmi sub una dicantur gloria *, ne forte orationes inter ipsos dicendæ omittantur : « Caveatur, inquit, ne psalmi aliquando combinentur, quod non licet ; sed singulos debere definiri cum Gloria, ut nec orationes inter ipsos agendæ perdantur. » Idem etiam præscripsit S. Isidorus, cum Regulæ cap. 7 hæc statuit, « recitantibus monachis post consummationem singulorum psalmorum prostrati omnes humi pariter adorabunt. »
col.464 Respondeo secundo S. Benedictum plura subticuisse, tanquam usu quotidiano fratribus satis nota : nam, verbi gratia, cap. 9 et 10, in quibus agit de vigiliis nocturnis, nullam facit mentionem orationis dominicæ; sed neque cap. 12, in quo matutinorum diei dominicæ ordinem instituit. Nullam etiam hoc capite mentionem facit commemorationis faciendæ pro absentibus ad primam, tertiam, sextam, etc. Quod si quis dicat alibi hæc præscribi, nimirum cap. 15, ut ad matutinos et vesperas alta voce dicatur oratio dominica, in cæteris vero agendis submissa voce; et cap. 57, commemoratio absentium : repono et ego plures ibidem orationes S. Benedictum indixisse, cum dixit : Semper ad orationem ultimam operis Dei commemoratio omnium absentium fiat. Certe si orationes aut collectas a S. P. Benedicto admissas fuisse negemus, eo quod nullam earum videatur fecisse mentionem, cum divini officii ordinem disponit, dicendum erit pariter sex primas orationis Dominicæ petitiones prætermisisse in omnibus horis, præter laudes et vesperas, quod eas explicite non præscribat S. Pater.
col.465 Respondeo tertio, istas loquendi formulas, finiantur vigiliæ nocturnæ, et completum est, duobus modis accipi posse : præcipitur enim aliquid finiri, vel ita ut nihil amplius addatur; vel ita ut pauca duntaxat dictis aut factis adjiciantur; sic quotidie alicui multa nimis loquenti dicimus ut finiat, non quasi velimus eum nulla insuper verba facere; hoc enim sæpe nec expedit, nec etiam vellemus. Atque postremo hoc sensu accipienda esse verba S. Benedicti, et sic finiantur vigiliæ nocturnæ , manifestum est, siquidem his quæ supra assignavit adjicienda est oratio dominica. Idem de aliis, et completum est, debet dici. Et certe ea duobus modis intellexerunt qui ex fratribus nostris novam S. Augustini editionem adornarunt, in prævia admonitione ad secundam Regulam S. Augustini, quam in appendice primi tomi rejecerunt : « Completum est, inquiunt, id est peractum sic erit officium, vel addetur finalis oratio, qualis ea scilicet quæ in antiquis missalibus ad complendum vocitatur. » Hæc tamen omnia pro nostro modulo satis male digesta aliorum saniori judicio subjicimus.
Post expletionem vero trium Psalmorum recitetur lectio una, versus, et Kyrie eleison, et missæ sint.
Auf die drei Psalmen folgen eine Lesung, der Versikel, Kyrie eleison und die Litaneigebete.
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 17.4-17.6
p. 200 Tertia vero, Sexta, et Nona, eodem ordine celebretur Oratio : Versus, Hymni earumdem Horarum, terni Psalmi, Lectio, Versus, « Kyrie eleison », et missae sint. Si major congregatio fuerit, cum Antiphonis dicantur ; si vero minor, in directum psallantur.
p. 200 La meilleure leçon du début de ce texte est probablement celle que nous venons de transcrire, en plaçant de plus id est avant versus : la prière, la portion de l’Œuvre de Dieu qui se célèbre à Tierce, celles de Sexte et de None, auront la même forme que Prime, c’est-à-dire comprendront le verset Deus, une hymne propre, trois psaumes, etc. Si la communauté est nombreuse, les psaumes seront dits, aux quatre petites Heures, avec antiennes intercalées ; sinon, on les dira in directum (3). Ces Heures du jour sont brèves, comme il convient pour des hommes qui travaillent ; elles sont simples, de manière à pouvoir être récitées de mémoire, au lieu même du travail (chap. L).
(3) Voir le commentaire du chapitre ix, p. 168.
Tertia vero, Sexta, et Nona eodem ordine celebretur Oratio: versus, hymni earundem Horarum, terni Psalmi, lectio, et versus, Kyrie eleison, et missæ sint.
Die Terz, Sext und Non werden in der gleichen Weise abgehalten, also zuerst der Vers, dann die Hymnen dieser Horen, drei Psalmen, die Lesung mit dem Versikel, Kyrie eleison und die Litaneigebete.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 17.5
col.465 Tertia vero, sexta, nona eodem ordine celebretur oratio.] Oratio hic pro hora canonica sumitur, uti observavit Boherius ; ut sensus sit : oratio tertia, sexta, et nona eodem ordine celebretur quo prima, cujus seriem modo disposuit, quod clarius exprimit antiqua editio Veneta, quæ ita legit « Tertiæ, sextæ, nonæ eodem ordine celebretur oratio. » Et S. P. Benedictus amplius exponit addens :
col.465 Id est versus,] scilicet Deus, in adjutorium, etc.
col.465 Hymni earumdem horarum, terni psalmi, etc.] Hæc omnia ex dictis hactenus plana sunt.
Si major Congregatio fuerit, cum antiphonis, si vero minor, in directum psallantur.
Ist die Klostergemeinde zahlreicher, so werden Antiphonen eingeschaltet, ist sie kleiner, dann bete man die Psalmen ohne Antiphonen.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 17.6
col.465 Si major congregatio fuerit.] Quid sit congregatio exponit Hildemarus his verbis: « Congregatio est ubi duodecim fratres sunt : bene congregatio duodecim fratres sunt, quia possunt illi suam legem implere; veruntamen et hoc in deserto ; nam prope civitatem non est bonum tantum duodecim monachos sub uno abbate; quia si miseris eos ad singula officia, non etiam plene sufficiunt ad honestatem diversorum hominum qui ad monasterium veniunt. » Similiter Bernardus Cassinensis congregationem constituit in duodecim fratrum conventu, « quia, inquit, decem secundum jura faciunt populum ; super decem vero ponitur decanus, et super decanum ordinatur præpositus, » et super utrumque abbas. Idem asserit Boherius, aitque talem fuisse primam congregationem monachorum, scilicet apostolorum, « in qua fuit abbas Salvator noster, præpositus Simon Petrus, decanus Judas Scarioth. »
col.465 Jam vero quæ sit major congregatio, quæve minor, inquirendum est. « Si plures quam duodecim sunt, inquit Bernardus Cassin., id est tredecim, aut quatuordecim, aut ultra, major congregatio est; si vero infra duodecimum numerum, minor congregatio dici debet. » Similiter Nicolaus de Fractura ad hæc verba : Si major congregatio fuerit, addit : « Ut puta tredecim, vel quatuordecim, vel plures, quia duodecim faciunt congregationem, etsi interdum quoad jus eligendi duo tantum faciant congregationem. » Boherius autem triplicem distinguit congregationem ; simplicem, quæ est duodecim monachorum ; majorem, quæ supra duodecim; et minorem, quæ infra descendendo usque ad duos non computato prælato. Eodem modo Theobaldus Artaldus et Joannes Craesbeek eam congregationem majorem agnoscunt, quæ duodecimum monachorum numerum superat. At vero cardinalis de Turrecremata : « Major congregatio, inquit, dicitur ab aliquibus a triginta et supra ; minor vero congregatio, si minus a triginta fuerint fratres descendendo usque ad duodecim, nam minus a duodecim non videtur congregatio regularis. » Hæc sententia magis arridet. Nam S. Benedictus in Regulæ e. 21 decanos in sola majori congregatione instituit, verum supra duodecim aut quindecim monachos, vel circiter, sufficiunt abbas et præpositus. Major ergo congregatio haud potest esse, nisi ubi duo minimum existunt decani, singuli supra denos monachos constituti, et super utrosque abbas et præpositus, hoc est viginti quatuor. Atque ita sentit Hildemarus in cap. 21 scribens; additque secundum usum eam esse majorem congregationem in qua sunt quadraginta et triginta monachi.
col.466 Cum antiphonis ; si vero minor in directum psallantur.] Quid sit cum antiphona psallere, quid in directum, explicat Haeftenus his verbis (Lib. vii, tract. 4, disq. 5) : « Voluit S. Benedictus per psalmodiam cum antiphona designare eam divini officii partem quæ fit cum nota et melodico concentu ; quod ipse satis indicat : cum enim dixisset modulatis, ut supra diximus, sex psalmis, idipsum paulo post exprimens ait : Post quas lectiones sequantur ex ordine alii sex psalmi cum antiphonis, sicut anteriores. Unde manifestum est cum antiphona psallere idem S. Benedicto esse atque psalmos modulari... Jam vero haud erit difficile explicatu quid sit in directum psallere, sive directanee; quod ipse S. Pater exponit sine antiphona, hoc est sine notis, modulatione, aut tono ; ita ut æquali vocis tenore recte omnia absque ascensu vel descensu pronuntientur. » Et certe S. Benedictus hic opponit psalmodiam cum antiphona psalmodiæ in directum : nisi forte quis dicat psallere cum antiphona idem esse ac singulis psalmis, imo etiam singulis psalmorum versiculis antiphonas interponere; psallere vero in directum easdem omittere, psalmosque uno tenore cantare. Utramque hanc loquendi rationem distinguit Boherius ad hunc locum sic scribens : « Ne nimio labore paucos opprimat in psallendo, hic eos relevat a duobus, scilicet brevitate, quia sine antiphonis, et a cantus proclamatione, quia in directum psalmi psalluntur. » Simul indicans orationem et causam cur minorem congregationem ab antiphonis et cantu exemerit, nempe ne nimio labore pauci opprimantur; quod enim fit a multis, facilius adimpletur. Et certe in minori congregatione, ubi minor solet esse substantia, necesse est quosdam frugibus colligendis foras exire, aliisque monasterii utilitatibus vacare, paucis in choro remanentibus, quibus grave esset has horas cantu solemni persolvere. Possunt tamen, si hanc eis Deus dederit voluntatem. Neque enim hoc sancti Benedicti de minoribus horis in directum dicendis decretum præceptivum est, ut cum Hildemaro annotarunt Bernardus Cass., Boherius, et Turrecremata ; sed tantum permissivum : quod etiam solas diei minores horas respicit; unde nocturnas vigilias, matutinum, et vesperas minor congregatio perinde ac major cum cantu persolvere debet; quia tunc omnes congregati ab externis officiis liberi hæc facile possunt implere.
Vespertina autem synaxis quatuor Psalmis cum antiphonis terminetur,
Die Vesper bestehe aus vier Psalmen mit Antiphonen.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 17.7
col.466 Vespertina autem synaxis.] Id est vespertinum officium, quod synaxis nomine ab antiquis monachis nuncupatum fuisse constat ex Cassiano l. ii, c. 11.
col.467 Quatuor psalmis cum antiphonis terminetur.] Quinque ut ad matutinos, decurrunt clerici juxta illud concilii Bracarensis : « Placuit omnibus communi consensu, ut unus atque idem psallendi ordo in matutinis vel vespertinis officiis teneatur, et non diversæ atque privatæ, neque monasteriorum consuetudines cum ecclesiastica sint permixtæ. » Quare autem quinque a clericis, quatuor vero a monachis psalmi explicentur, exponit Petrus Damiani his verbis (De cons., dist. 5 c. Convenit, opusc. 10, cap. 4) : « Vesperum non eumdem psalmorum modum apud diversos ordines habet : nam apud clericos quidem quinque psalmos amplectitur; apud monachos autem quatuor solis expletur. Neutrum tamen ratione vacare dignoscitur, si dignæ discussionis indagine perquiratur. Nam de quinque vesperæ psalmis hæc eadem non absurde redditur ratio quæ et superius absoluta de matutinis habetur. Nam quia humani generis judex nocte venturus sit ipso docente cognoscimus, sed qua noctis hora, videlicet utrum media nocte, an galli cantu, an mane veniat, quia ipso perhibente sicut fur venturus est, ignoramus ; recte ergo sicut in matutinæ, ita et in vespertinæ laudis officio sponsum suum sancta electorum ecclesia præstolatur, quæ per numerum est quinque prudentum virginum congrue designata ; cui nimirum cum quinque psalmos bonis operibus ornata conjubilat, accensis quasi totidem lampadibus in ejus occursum lætabunda festinat. Qui vero quatuor psalmos instituit, ad hoc nisi fallor spectasse credendus est, quia sicut sunt quatuor vigiliæ militares, ita nihilominus et quatuor principales noscuntur esse virtutes, justitia scilicet, fortitudo, temperantia, atque prudentia ; in quibus utique per nocturnam mortalis hujus vitæ caliginem jugiter vigilandum est, et in procinctu spiritalis militiæ in cujus arma juravimus pro castris nostris longanimiter standum, et infatigabiliter decertandum. In hoc igitur vespertinæ laudis officio per quatuor quos modulamur psalmos instruimur, ut erga quatuor virtutum custodiam pervigiles excubemus. » Aliter Joannes Belethus (Explic. Divin. offic. c. 52) : « In vesperis, inquit, a nobis cantantur quinque psalmi, qui sumus imperfecti ; ut videlicet quod per quinque sensus corporeos commissum est, per quinque psalmorum cantionem penitus dimittatur..... monachi vero, in quo se perfectiores esse ostendunt, tantum qualuor dicunt. Quidquid enim quadratum est in quamcunque partem vertatur, manet semper idem firmum ac solidum. Ad eumdem sane modum perfectus quocunque loco, aut quocunque tempore semper idem atque immobilis permanet. »
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 17.7-17.8
p. 200 Vespertina autem synaxis quatuor Psalmis cum Antiphonis terminetur, post quos Psalmos Lectio recitanda est, inde Responsorium, Ambrosianum, Versus, Canticum de Evangelio, Litaniae et Oratio Dominica, et fiant missae.
p. 200 La psalmodie des Vêpres est moins longue que celle du Lucernaire des anciens, des moines d’Égypte (4) et de saint Césaire par exemple ; elle ne comprend que quatre psaumes. De même, au lieu de plusieurs longues leçons, saint Benoît n’en demande qu’une seule, assez courte probablement et pouvant être « récitée » de mémoire, comme celle des petites Heures ; on se dédommagera, d’ailleurs, par la lecture qui précède Complies. Les psaumes sont dits avec antiennes. Ensuite, un répons, l’ambrosien, c’est-à-dire l’hymne, le verset, le cantique de l’Évangile ou Magnificat, les litanies, l’Oraison dominicale, et fiant missae.
(4) Cass., Inst., II, vi.
post quos Psalmos lectio recitanda est, inde responsorium, Ambrosianum, versus, canticum de Evangelio, Litaniæ et Oratio Dominica, et fiant missæ.
Auf die Psalmen folge eine Lesung, dann ein Responsorium, der Hymnus, der Versikel, der Lobgesang aus dem Evangelium, die Litanei und als Schlußgebet das Vaterunser.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 17.8
col.467 Post quos psalmos lectio recitanda est.] Ex corde scilicet sicut ad laudes, alioquin non recitanda diceret, sed legenda.
col.467 Canticum de evangelio.] Nempe Magnificat, ut est probabile; de quo Petrus Damiani sic discurrit (Opusc. 10, cap. 4) : « Canticum quoque B. Genitricis non incongrue vespertino copulatur officio : illa siquidem velut emenso jam longo præteriti sæculi die, sub ipso scilicet mundi vesperascentis occasu, mox ut lumen æterni verbi felicis vulvæ flore concepit, protinus in vocem divinæ laudis erupit, Magnificat, inquiens, anima mea Dominum. Adinstar ergo illius quæ mater est Domini, et tota universalis Ecclesia, quæ Christianorum utique mater est, quæ et idipsum lumen portat in mente, quod illa dudum gestavit in ventre, advesperascente jam die digna Deum laude magnificat, et de collatis beneficiis gratias agens, spiritus ejus in Deo salutari suo gratulabunda exsultat. »
Completorium autem trium Psalmorum dictione terminetur, qui Psalmi directanee et sine antiphona dicendi sunt.
Die Komplet setzt sich aus drei Psalmen zusammen, die einfach, ohne Antiphon zu beten sind;
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 17.9
col.468 Completorium autem.] Ita ultimam diei horam canonicam S. Benedictus appellat, qua cuncta diei complemus officia. Ita etiam S. Isidorus in Regul. c. 7. Sed in lib. i de offic. eccles., cap. 21, completas vocat, nonnulli Patres completam. S. Columbanus Regul. c. 7, initium noctis ; Fructuosus Bracar. episc., primam noctis horam, forte quia dicebatur in crepusculo vespertino, ut videre est apud Eddium (Sæc. iv, part. 1) in Vita S. Wilfridi, c. 64, sive instante noctis articulo, ut in Hist. translat. S. Genulfi (Sæc. iv, part. 2), n. 25. Et hæc forsitan erit hora quam S. Basilius petitionem appellat.
col.468 Trium psalmorum dictione terminetur.] Apposite ad hunc locum S. Ambrosius (Lib. v in Hexam., c. 12) : « Quis, infit, sensum hominis gerens non erubescat sine psalmorum celebritate diem claudere ; eum etiam minutissimæ aves solemni devotione, et dulci carmine ortus dierum et noctium prosequantur? » Quare autem trium psalmorum dictione terminetur, ita explicat Petrus Damiani (Opusc. 10, cap. 5) : « Ex debito reddendæ rationis super tribus psalmis sancta nos Trinitas expedit, sub cujus nimirum signaculo peractum diem completorium claudit : sicut enim primæ horæ officium, ut prætaxatum est, SS. Trinitatis fidei dedicatur; ita et completorium in ejusdem SS. Trinitatis assertione concluditur, ut cui totius diei cursus militare dignoscitur, in eum peractæ tandem lucis clausula terminetur. »
col.468 Qui psalmi directanei sine antiphona dicendi sunt.] Id est sine cantu aut sine antiphonarum inter psalmos aut psalmorum versiculos interpositione , aut sine utroque simul, ut supra diximus ; idque vel quia non satis superest temporis ad completorium antequam cubitum eant solemniter celebrandum , vel quia tempus illud est tempus fletus et mœroris , juxta illud : Ad vesperum demorabitur fletus ; cui non competit lætitia cantus.
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 17.9-17.10
p. 201 Completorium autem trium Psalmorum dictione terminetur, qui Psalmi directanee et sine Antiphona dicendi sunt. Post quos Hymnus ejusdem Horae, Lectio una, Versus, « Kyrie eleison », et benedictio, et missae fiant.
p. 201 Saint Benoît se réserve de parler ailleurs de la lecture qui précède Complies (chap. XLII) ; la leçon brève : Fratres, sobrii estote..., en est un vestige et fait double emploi avec elle, dans notre liturgie actuelle. Complies comprendra d’abord la récitation de trois psaumes non antiphonés, selon le mode direct. Puis l’hymne propre à cette dernière Heure du jour : Laudes, Vêpres et Complies ont leur hymne après la psalmodie. Enfin une leçon brève, un verset, le Kyrie eleison, la bénédiction et les prières de conclusion ou le renvoi. Rappelons-nous le peu qui a été dit de la bénédiction, au chapitre XI, où saint Benoît signalait la bénédiction qui termine les Vigiles : Et data benedictione incipiant Matutinos; l’office de nuit et les Heures de jour s’achèvent ainsi de la même manière. Souvenons-nous aussi que, dans la synaxe antique, le renvoi des catéchumènes ou des fidèles n’était prononcé qu’après une série de prières où le diacre et l’évêque énuméraient les intentions de tous, formulaient les vœux et les sentiments de la communauté ; après quoi l’évêque donnait sa bénédiction. Il est vraisemblable qu’à la fin des Vigiles et de Complies, l’Abbé enveloppait lui aussi tous les siens dans une bénédiction et accompagnait son geste d’une formule, arbitraire ou fixée (1). Les coutumes monastiques ont gardé la bénédiction de Complies et y attachent une réelle importance. Nul ne doit être absent à ce moment-là ; c’est un acte de communion avec sa famille et avec son Abbé ; et la bénédiction doit être portée à ceux du monastère qui ne peuvent venir la recevoir.
(1) Le concile d’Agde de 506 décrète : In conclusione matutinarum vel vespertinarum missarum, post hymnos, capitella de psalmis dicantur, et plebs collecta oratione ad vesperam ab episcopo cum benedictione dimittatur (Can. xxx. Mansi, t. VIII, col. 330).
p. 201 Les commentateurs se demandent pourquoi N. B. Père n’a rien dit de la Messe, qui est pourtant le point culminant de toute la liturgie. Saint Benoît, répétons-le, n’a pas eu le dessein de tout dire : il passe sous silence les points de discipline ecclésiastique commune ; et, parmi les observances proprement monastiques, il n’indique que les principales, celles qu’il adopte chez lui, celles qui avaient besoin d’être déterminées par des règles précises. Il parle ailleurs per transennam de la Messe et de la communion, qui avaient lieu le dimanche et les « jours solennels » (chap. XXXV, XXXVIII, LXIII) (1) ; il permet à l’Abbé de faire ordonner des prêtres et des diacres pour le service religieux du monastère et l'officium altaris (chap. LXII) ; l’Abbé peut inviter les prêtres qui embrassent la vie monastique à donner les bénédictions ou à célébrer la Messe : aut Missam tenere (chap. LX). Deux siècles avant saint Benoît, les moines, comme les chrétiens fervents du monde, communiaient très souvent, et même tous les jours ; et il n’était pas indispensable de le faire à une Messe, puisque chacun pouvait emporter la sainte Eucharistie chez soi (2). Rufin nous a conservé cette recommandation de l’Abbé Apollonius : Sed et hoc monebat ut, si fieri posset, quotidie monachi communicarent mysteriis Christi, ne forte qui se longe facit ab his, longe fiat a Deo (3). L’usage de la Messe conventuelle quotidienne est fort ancien, et D. Martène en relève un exemple dès le début du cinquième siècle dans la vie de saint Euthyme (4) ; c’était la coutume à Cluny.
(1) Cassien écrivait des moines d’Égypte : Die sabbato vel dominica... hora tertia sacrae communionis obtentu conveniunt (Inst., III, ii).
(2) S. Basil., Epist. XCIII ad Caesariam patriciam. P. G., XXXII, 484-485. — Cf. D. Chapman, la Communion fréquente dans les premiers âges (Mémoire lu au XIXe Congrès eucharistique international de Westminster, 1908, p. 161-168 du C. R.). — D. Besse, les Moines d’Orient, p. 351-354 ; les Moines de l’Ancienne France, p. 445-448.
(3) Hist. monach., c. vii. Rosweyde, p. 464.
(4) Acta SS., Jan. t. II, p. 309. — Cf. Martène, De ant. monach. rit., l. II, c. iv-viii. — Calmet, Commentaire sur le chap. xxxv.
Post quos hymnus ejusdem Horæ, lectio una, versus, et Kyrie eleison, et benedictiones, et missæ fiant.
nach diesen kommt der Hymnus dieser Hore, eine Lesung, Versikel, Kyrie eleison, und zum Schluß das Segensgebet.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 17.10
col.468 Post quos hymnus ejusdem horæ, lectio una.] An ex corde recitanda , aut in codice legenda ?
col.468 Versus, Kyrie eleison, benedictio, etc.] De quibus vide lib. i de Antiquis monachorum Ritibus, c. ultimo.
Lateinischer Text: Ausgabe von Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus 1906, ohne die Bibelverweise in eckigen Klammern und die Anmerkungen des Herausgebers. Übliche Verszählung. · Übersetzung von P. Pius Bihlmeyer OSB († 1931), Bibliothek der Kirchenväter, 1914. Gemeinfreier Text in Frankreich (Art. L123-1 des französischen Gesetzbuchs über geistiges Eigentum). Abschrift und Durchsicht: Abbatia Sancti Petri de Curte. Fehler melden