Abbatia
Sancti Petri
de Curte

Die Regel des heiligen Benedikt

Kapitel 49

De Quadragesimæ ObservationeVon der Beobachtung der vierzigtägigen Fastenzeit

Der Einsiedler Johannes, beharrlich in Gebet und Fasten, Kupferstich von Jan Sadeler nach Maerten de Vos, Solitudo sive Vitae Patrum eremicolarum, 1594.
Der Einsiedler Johannes, beharrlich in Gebet und Fasten, Kupferstich von Jan Sadeler nach Maerten de Vos, Solitudo sive Vitae Patrum eremicolarum, 1594. Bildquelle — Gemeinfrei

Zum ganzen Kapitel

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 49

col.737 Sacrum Quadragesimæ tempus, Christi Domini jejunio consecratum, ab apostolis institutum, Telesphori papæ, ut aiunt, decreto confirmatum, in Ecclesia adeo solemne, speciali semper devotione ac pœnitentia observare studuerunt monachi. Hoc potissimum tempore ab omni hominum frequentia secedere, remotissimos solitudinis recessus penetrare, dies non paucos sine cibo aut potu transigere, aliisque mortificationis exercitiis corpus macerare solebant, ut mirum non sit S. Benedictum singulari capite de Quadragesimæ observantia egisse. Sed cum ex prolixitate Quadragesimæ, magnitudo judicetur pœnitentiæ, ut plenius demonstretur qualis fuerit his diebus monachorum fervor, e re nostra credimus breviter disserere quot ante S. Benedictum diebus Quadragesima duraret.

col.737 Etsi Quadragesimæ vocabulum quadraginta dierum numerum indigitare videatur, communis tamen tam Orientalis quam Occidentalis usus Ecclesiæ fuit, ut non nisi dies triginta sex jejunarent fideles, cum hoc nihilominus discrimine quod Orientales septem hebdomadis, Occidentales sex tantum Quadragesimam celebrarent : illi enim dominica et sabbato, uno duntaxat Sancto excepto; isti dominica tantum jejunium solvebant. Res constat ex Cassiani collat. 21, cap. 24 et 27. Postea vero ad perficiendum quadragesimum numerum, quatuor additi fuerunt dies. Quonam tempore, exploratum non habetur; certe non ante Gregorii Magni pontificatum, ut pote qui in homilia 16 in Evangelium, quam ad id probandum adducit Amalarius l. i de Offic., c. 7, triginta sex solum dies in Quadragesima numeret. An vero sub vitæ finem constituerit, ut quadragesimale jejunium feria quarta post Quinquagesimam aperiretur, suspicabitur non nemo, cum in ejus libro Sacramentorum ea inscribatur Feria IV, Caput jejunii : nisi velimus cum Menardo, laciniam libro Sacramentorum fuisse assutam. Vide ejusdem notas ad prædictum librum p. 52. Venio ad Regulæ textum.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 49

p. 361 DE L’OBSERVANCE DU CARÊME

1

Licet omni tempore vita monachi Quadragesimæ debeat observationem habere;

Das Leben eines Mönches sollte eigentlich jederzeit den Stempel der Fastenzeit tragen;

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 49.1

col.737 Licet omni tempore vita monachi Quadragesimæ debeat observationem habere.] Hic alludere videtur S. Benedictus ad præclaram illam S. Augustini sententiam : « In cruce per totam istam vitam, quæ in mediis tentationibus ducitur, perpetuo debet pendere Christianus; non enim est in hac vita tempus evellendi clavos.... Crux, inquam, ista non quadraginta dierum est, sed totius hujus vitæ, quæ mystico numero quadraginta istorum significatur dierum.... Sic semper hic vive, Christiane, si terreno limo gressus non vis immergere : noli de ista cruce descendere. Si autem hoc faciendum est per hanc totam vitam, quanto magis per istos Quadragesimæ dies, quibus non solum agitur, verum etiam significatur hæc vita. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 49.1-49.3

p. 361 De Quadragesimae observatione. — Licet omni tempore vita monachi Quadragesimae debeat observationem habere : tamen quia paucorum est ista virtus, ideo suademus istis diebus Quadragesimae omni puritate vitam suam custodire, omnes pariter negligentias aliorum temporum his diebus sanctis diluere.

p. 361 Saint Benoît a eu l’occasion, au chapitre précédent, de décrire certaines observances communes du Carême ; mais telle est l’importance de cette période dans une vie chrétienne et monastique (1) qu’il lui consacre un chapitre spécial, où sont proposées à chacun quelques pratiques facultatives et surtout les dispositions surnaturelles qui donneront du prix à ses œuvres.

(1) Cf. Cass., Conlat. XXI.

p. 361 Ne nous méprenons pas sur le caractère de cette affirmation de saint Benoît « qu’en tout temps la vie d’un moine doit témoigner de la même observance qu’en Carême ». Le Carême, selon l’acception courante, signifie une portion de l’année consacrée au jeûne, à l’abstinence, à des pratiques de mortification. Le monde, parce qu’il est toujours frappé par les choses qui le molestent davantage, ne voit dans le Carême que des retranchements sur le boire et le manger ; il prend plutôt conscience des pénalités culinaires de cette période que de son intention réelle et profonde de pénitence. Mais dans la pensée de saint Benoît le Carême a une acception plus large. Lorsqu’il souhaite que la vie du moine soit un perpétuel carême, il n’entend pas parler de celui de l’estomac : c’eût été bouleverser la règle établie ailleurs et laisser au moine la dangereuse liberté de manger ou de ne manger pas, et de manger à ses heures ; c’eût été manquer de discrétion. Même, il ne semble pas que N. B. Père songe ici à entraîner ses moines dans un régime d’austérités sans fin et de mortification extraordinaire. Il parle du carême spirituel, conciliable avec tous les horaires, avec tous les états de santé, supérieur de beaucoup au carême matériel, lequel n’est qu’un procédé qui nous aide à réaliser l’autre.

p. 362 Ce vrai carême implique deux éléments : un élément négatif et un élément positif, un élément de séparation et un élément d’union. Il consiste d’abord dans l’élimination du péché et de l’imperfection même, dans la suppression de tout ce qui est inconciliable avec la volonté de Dieu sur nous, avec la dignité de notre vocation, avec le sérieux de notre promesse. Et le carême spirituel est complet lorsque sont pratiquées les bonnes œuvres, lorsque l’âme adhère à Dieu plus intimement. Or, en tout temps, la vie du moine devrait s’efforcer de remplir ce programme de sainteté. La seule réalité de notre insertion au Seigneur et de notre collaboration liturgique quotidienne à son mystère devrait suffire pour imprimer à notre vie l’allure d’une fidélité croissante. Mais saint Benoît connaît les hommes : Paucorum est ista virtus. Il y a toujours une distance entre ce que nous sommes et notre idéal ; même dans la loyauté parfaite, il y a des défaillances d’exécution. Et le dessein du Carême est celui-ci : nous fournir l’occasion de réparer, d’expier toutes les négligences des autres temps. Le Carême est encore une période de recueillement, de docilité plus attentive, d’entraînement surnaturel : Omni puritate vitam suam custodire. Saint Benoît entend ici le mot pureté dans son sens large et compréhensif : c’est la vie d’unité et d’union à Dieu sans partage, l’absence de tout alliage dans le principe qui détermine intérieurement notre activité : Qui Spiritu Dei aguntur, ii sunt filii Dei; c’est la vraie virginité du cœur. Garder son âme en toute pureté et effacer les négligences des autres temps de l’année : ces deux recommandations sont liées ensemble comme cause et effet : nous n’atteignons les fautes d’autrefois que par la fidélité d’aujourd’hui (1).

(1) Saint Benoît s’est inspiré de plusieurs passages de S. Léon le Grand : Haec autem praeparatio, licet omni tempore salubriter assumatur,... nunc tamen sollicitius expetenda est... Scientes enim [adversarii nostri] adesse sacratissimos Quadragesimae dies, in quorum observantia omnes praeteritae desidiae castigantur, omnes negligentiae diluuntur. — Debebatur quidem tantis mysteriis ita incessabilis devotio et continuata reverentia, ut tales permaneremus in conspectu Dei, quales nos in ipso paschali festo dignum est inveniri. Sed quia haec fortitudo paucorum est... magna divinae institutionis salubritate provisum est, ut ad reparandam mentium puritatem quadraginta nobis dierum exercitatio mederetur, in quibus aliorum temporum culpas et pia opera redimerent, et jejunia casta decoquerent. — Deo ita demum sacrificium verae abstinentiae et verae pietatis offerimus, si nos ab omni malitia contineamus (De Quadrag., Sermo I, 2. P. L., LIV, 264 ; Sermo IV, 1 et 6. P. L., ibid., 275, 280).

2

tamen quia paucorum est ista virtus, ideo suademus istis diebus Quadragesimæ omni puritate vitam suam custodire, omnes pariter

allein da nur wenige eine solche Tugendkraft besitzen, ermahnen wir, in diesen Tagen der Fasten das Leben in aller Reinheit zu bewahren,

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 49.2-49.3

col.737 Ideo suademus istis Quadragesimæ diebus omni puritate vitam custodire, omnes pariter negligentias aliorum temporum his diebus sanctis diluere.] Ita fere S. Augustinus seu quivis alius : « In istis diebus de pelago et fluctibus mundi hujus quasi ad portum Quadragesimæ debemus requiescere, et lectiones divinas in exceptorio cordis nostri cum silentio et pace suscipere, ut Deo propitio pro amore vitæ æternæ vacantes, quidquid in navicula animæ nostræ per totum annum multis tempestatibus, id est peccatorum fluctibus aut fractum, aut dissolutum aliquid, aut corruptum, aut perditum est, omni sollicitudine in istis diebus reparare studeamus atque componere. »

3

et negligentias aliorum temporum his diebus sanctis diluere.

zugleich auch alle Versäumnisse anderer Zeit in diesen heiligen Tagen zu tilgen.

4

Quod tunc digne fit, si ab omnibus vitiis nos temperamus: orationi cum fletibus, lectioni, et compunctioni cordis, atque abstinentiæ operam demus.

Das geschieht dann in würdiger Weise, wenn wir uns vor jedem Fehler hüten, uns des Gebetes mit Tränen, der Lesung, der Zerknirschung des Herzens und der Abtötung befleißen.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 49.4

col.738 Quod tunc digne fit si ab omnibus vitiis nos temperemus.] Quid enim prodest abstinentia a cibis, nisi adsit abstinentia a vitiis? « Quod si gula sola peccavit, inquit S. Bernardus (Serm. 3 in Quadrag.), sola quoque jejunet, et sufficit. Si vero peccaverunt et membra cætera, cur non jejunent et ipsa? Jejunet ergo oculus, qui deprædatus est animam; jejunet auris, jejunet lingua, jejunet manus, jejunet etiam anima ipsa. Jejunet oculus a curiosis aspectibus et omni petulantia, ut bene humiliatus coerceatur in pœnitentia qui male liber vagabatur in culpa; jejunet auris nequiter pruriens a fabulis et rumoribus, et quæcunque otiosa sunt, et ad salutem minime pertinentia; jejunet lingua a detractione et murmuratione, ab inutilibus, vanis atque scurrilibus verbis; interdum quoque ob gravitatem silentii, et ab ipsis quæ videri poterant necessariis; jejunet manus ab otiosis signis, et ab operibus omnibus, quæcunque non sunt imperata; sed et multo magis anima ipsa jejunet a vitiis, et propria voluntate. »

col.738 Observant autem hic Bernardus Cassinensis et Boherius S. Benedictum non dixisse absolute abstineamus a vitiis, sed temperemus : quia nonnulla existunt vitia quæ licet propter manentem in nobis concupiscentiam penitus eradicare nequeamus, ea saltem adusque radicem truncare, et sic temperare possumus.

col.738 Orationi cum fletibus, lectioni, et compunctioni cordis, atque abstinentiæ operam demus.] Quinque hic præscribit S. legislator, quibus ut liberius vacarent veteres monachi, ab omni hominum frequentia separati, aut in cellis reclusi vivebant, aut in solitudinem se recipiebant, cujus rei praxim videre est in Vita S. Marii abbatis Bodanensis, n. 4; S. Marculfi abbatis Nantuensis, n. 12; S. Samsonis l. ii, n. 12; S. Æmiliani, n. 10, et alibi passim, sed maxime in Vita S. Mariæ Ægyptiacæ, in qua Sophronius de monachis ad Jordanem degentibus sic loquitur (Apud Rosweid. lib. i de Vitis Patrum) : « Dominica, quam primam jejuniorum hebdomadam nominari mos est, agebantur divina sacramenta consuete, et unusquisque particeps efficiebatur vivifici et intemerati corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi, et solito modicum cibum sumentes, congregabantur omnes in oratorium, et curvatis genibus, factaque suppliciter oratione, salutabant se invicem monachi, et unusquisque genu flexo publice amplectebatur abbatem, postulantes orationem, ut haberent ad inchoatum certamen eum cooperatorem et comitatorem. His ita se habentibus fores monasterii patefiebant, et psallentes consona voce, Dominus illuminatio mea et salus mea : quem timebo? Dominus defensor vitæ meæ; a quo trepidabo? etc., exibant, unum multoties aut duos monasterii custodes relinquentes, non ut custodirent ea quæ intus erant posita, non enim erant apud illos aliqua furibus congrua, sed ne oratorium absque divinis relinquerent solemniis. Unusquisque autem se adnotabat prout poterat aut volebat; nam unus portabat corpori ad mensuram sufficiens, alius carycas, alius palmarum fructus dactylos, alius vero legumina aquis infusa, alius nihil præter corpus proprium et vestimentum quo utebatur. Nutriebantur autem, quando necessitas exigebat naturæ herbis quæ nascebantur per solitudinem. Canon autem erat unusquisque sibi ipsi et lex absque prævaricatione, ut non cognosceret aliquis consocium, qualiter abstinebat, aut quomodo agebat. Jordanem enim mox transmeantes, longe ab invicem se sequestrabant, et nullus se jungebat ad socium, civitatem æstimantes solitudinem. Sed et si unus ex ipsis a longe venientem ad se aliquem videbat, mox declinabat de itinere, et ad aliam partem pergebat. Vivebat autem sibi ipsi et Deo, psallens frequenter, et constituto gustans tempore cibum. Ita omnia jejunia celebrantes, revertebantur ad monasterium ante vivificum diem Resurrectionis Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, quam festam dominicam cum ramis palmarum celebrare sancta accepit Ecclesia. Revertebantur autem unusquisque habens proprii laboris testem propriam conscientiam, cognoscentem qualiter operatus est, et qualia laborum semina seminavit. Et nullus ullo modo interrogabat alium quomodo aut qualiter laboris certamina consummasset. » Isthæc autem in solitudinem tempore Quadragesimæ secedendi consuetudo non monachis modo, sed episcopis etiam placuit, ut videre est in Vita S. Walarici, c. 13, et in Vita S. Kentigerni, cap. 5 (Sæc. ii Ben., Bolland. 13 Januar.), idque de S. Æthelvoldo narrat Willelmus Malmesburiensis lib. iv de Pontif. Angl., in fine.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 49.4

p. 362 Quod tunc digne fit, si ab omnibus vitiis nos temperemus; orationi cum fletibus, lectioni, et compunctioni cordis, atque abstinentiae operam demus.

p. 363 Saint Benoît analyse maintenant sa pensée ; il donne le détail des points sur lesquels pourront porter les observances individuelles du Carême. D’abord l’élément négatif : s’éloigner de tout vice, de toute habitude mauvaise. Ceci est élémentaire : il est bien superflu de surcharger l’observance de pratiques nouvelles, d’imaginer une belle stratégie de macérations, lorsque le cœur reste volontairement plein d’orgueil, de jalousie, de paresse, de murmure.

p. 363 Et voici l’élément positif. En premier lieu, l’oraison. Pour un pharisien, l’œuvre extérieure, la prestation matérielle, eût passé avant tout ; mais un chrétien songe d’abord à la prière. Saint Benoît demande une prière accompagnée de larmes, c’est-à-dire intime, instante, jaillissant de la tendresse et de la « componction du cœur ». Nous reconnaissons la doctrine du chapitre XX. Ainsi donc, en Carême, l’oraison privée sera plus fréquente et plus fervente ; l’oraison officielle, le service divin sera mieux préparé et célébré avec plus de soin. Nous nous appliquerons spécialement aussi à l’étude des choses divines, lectioni, et c’est pourquoi le chapitre précédent nous parlait des livres de carême. Remarquons comment N. B. Père suggère non pas des pratiques extraordinaires, mais un accomplissement intégral et plus généreux de nos simples devoirs d’état. Il ajoute un conseil de sobriété : abstinentiae, donnant peut-être à ce mot, comme à celui de Carême, une signification plus large que ne la lui donne l’usage courant. Il ne saurait même être question de l’abstinence des viandes, puisque, dans les monastères, elle était perpétuelle.

5

Ergo his diebus augeamus nobis aliquid ad solitum pensum servitutis nostræ, orationes peculiares, ciborum et potus abstinentiam;

Daher wollen wir während dieser Tage zu unseren gewöhnlichen, pflichtschuldigen Übungen noch etwas hinzufügen, besondere Gebete, Abbruch an Speis und Trank.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 49.5

col.739 Ergo his diebus augeamus nobis aliquid ad solitum pensum servitutis nostræ.] Quod ait ad solitum pensum duobus modis intelligi potest. 1° Ad solitam aliorum temporum vivendi rationem; « superius enim definierat, inquit Hildemarus, quantum panem, quanta pulmenta, vel quantum dormire. Nunc vero, ut augeamus ad istum pensum, hoc est mensuram aliquid suadet. » Quam explicationem confirmare possunt præcedentia verba, quibus hortatur aliorum temporum negligentias his sanctis diebus diluere. 2° Ad solitum pensum, id est, ad præscriptam etiam in Quadragesima a regula mensuram; qui sensus connaturalior videtur : nam quæ quadragesimali tempore facienda regula præscribit, omnes æqualiter servare tenentur : quæ autem hic addenda suadet, non ita, sed pro cujusque voluntate, et abbatis benedictione : quæ vero illa sint docent subsequentia.

col.739 Orationes peculiares.] Orationes peculiares Hildemaro et Bernardo Cassinensi sunt orationes privatæ, « ad differentiam communium et regularium, quæ in conventu se habent ab omnibus statutis temporibus, » inquit Bernardus Cassinensis. Additque : « Et possunt etiam dici peculiares quæ adduntur et fiunt ultra illas quæ præter Quadragesimam fecit vel facere neglexit. » Istud porro sanctæ Regulæ statutum quo liberius adimpleret alter Bernardus, abbas Clarevallensis, etiam a scribendis libris abstinebat; unde provocanti amico Guillelmo abbati, ut Petro Abælardo sese opponens, illius refutaret errores, hunc in modum rescripsit (Epist. 392) : « Operæ pretium puto, præsertim considerata opportunitate, me atque eos pariter alicubi convenire et conferre de omnibus; idipsum tamen ante Pascha fieri posse non arbitror, ne quod præsens tempus indicit studium orationis impediatur. » Vide lib. iii de Antiquis monach. Ritibus, cap. 10.

col.739 Ciborum et potus abstinentiam.] Et hanc maxime, ut pote quam ter hoc capitulo commendat sanctus legislator, uti observarunt Hildemarus, Bernardus Cassinensis, et Boherius. Primo enim dixit, abstinentiæ operam demus; deinde, ciborum et potus abstinentiam, ac tandem, subtrahat corpori suo de cibo, de potu, idque super mensuram sibi indictam. Indicta autem mensura in Quadragesima alia non videtur fuisse, quam panis, et forte aqua sola : nam solum panem concessisse innuunt ea quæ supra diximus ad cap. 39 : quod vero de aquæ potu addimus, haud obscure colligi potest ex Vita S. Placidi, de quo scribitur quod omni tempore quadragesimalem vitam ducens vinum nunquam bibit; confirmaturque ex Regula S. Isidori (Cap. 10) : « In observatione autem Quadragesimæ, sicut fieri solet, post expletum jejunium pane solo et aqua contenti omnes erunt, vino autem et oleo omnes abstinebunt; » et ex Regula S. Fructuosi (Cap. 18) : « In Quadragesima vino et oleo penitus abstinendum. » Et sane par erat ut monachorum major esset abstinentia quam sæcularium. Porro sæculares siccis tantum cibis in Quadragesima usos fuisse constat ex decreto concilii Laodiceni can. 50, et ex Tertulliano libro i adversus Psychicos, ubi sic loquitur : « Xerophagiam observamus, siccantes cibum, ab omni carne et jurulentia, et viridioribus quibusque pomis, ne quid vinositatis vel edamus vel potemus. » Tempore etiam S. Augustini a vino abstinuisse sæculares viros docet nos S. doctor (Serm. 206), monens populum ne quærat inusitatos liquores, quia vinum non bibit. Quid quod etiam nunc xerophagiam in jejuniis observant Græci, apud quos abstinentiam a piscibus vigere testatur Balsamon? Sed et Armeni Christiani, licet Eutychiani et schismatici, non solum a terrestrium carnibus, lacticiniis et ovis, sed etiam a piscibus, vino et oleo abstinent, ut scribunt diversi qui has nostro sæculo nationes peragrarunt. Docet præterea Balsamon ad apostolorum can. 69, servari quoque a Græcis omnibus xerophagiam totius anni decursu feriis 4 et 6, adeo ut neque his, neque quadragesimalibus diebus, vel cum ægrotis dispensetur unquam etiam in mortis ipsius confinio, nisi circa pisces.

col.740 Ad hoc igitur servitutis pensum, id est, si bene conjicimus, ad vespertinam in solo pane et aqua refectionem aliquid augeri cupit S. Benedictus, ut quibus integra panis libra in die conceditur, aliquam ejusdem partem sibi ipsis subtrahant; imo, si Deus dederit, integros sine cibo, sine potu dies transigant : id quod ipse S. Pater primique ejus discipuli Maurus et Placidus præstitisse leguntur in eorum Vita. Sed et de S. Austreberta narrat anonymus in ejus Vita (Sæc. ii Ben.) quod « omnibus quadragesimis, præter dies dominicos, nonnisi ter intra hebdomadam comedebat. » Et Gervinus Centulensis abbas piissimus, referente Hariulfo, in Quadragesima « tritico confectum panem sumendo rarissime, deputata pro potione modica aquæ quantitate, talique utens cibi solamine, interim post triduum reficiebatur (Chron. Centul. lib. iv, c. 26, Spicil. tom. IV). » At quod de S. Radegunde scribit Fortunatus (In ejus Vita num. 22, sæc. i Ben.), omni dignum est admiratione. Hæc ex potentissima Franciæ regina humilis in Pictaviensi asceterio facta sanctimonialis, aliquando in Quadragesima reclusa, « panis non sumpsit cibaria, nisi die dominica, sed tantum radices herbarum, aut olera de malvis, sine olei gutta, sine sale composita; verum aquæ toto jejunio nec sumens duo sextaria. » S. Fidolus abbas (In ejus Vita num. 10, sæc. i Ben.) etiam « sanctæ Quadragesimæ tempore tantam sibi corporis sui persecutor abstinentiæ austeritatem semper indixit, ut trium panum tantum edulio plerumque transigeret; sæpe quoque ex his ipsis panis unus superesset; potus vero in hujusmodi refectione non alius quam lexivia sumebatur. » Vide Vitam S. Macarii Alexandrini, cap. 3 et 5, apud Bolland. 2 Januar.

col.740 Postea vero refrigescente charitate, refriguit etiam apud monachos tantus abstinentiæ fervor : nam Magister in Regula (Cap. 53) jam coctum tota Quadragesima pulmentum unum, crudum alterum concedit; potiones prima hebdomada duas, unum scilicet merum et unum caldum. Secunda hebdomada singulis singulos meros, et exinde usque Pascha vinum subtrahit, mixtam salibus cum cymino et apii semine aquam calidam indulgens, et feria sexta Parasceves omnem omnino cibum auferens. Remissiores etiam mss, Germaniæ Consuetudines, quibus hæc tantum præscribuntur (Num. 50) : « In Septuagesima pinguedo ad edendum dimittatur ; in Quinquagesima ova et caseum; in Quadragesima secunda, quarta, et sexta feria a piscibus abstineatur. Et omni tempore præter quinquaginta dies post Pascha quarta et sexta feria semper a piscibus abstineant et pinguedine, et cruces sequantur, nisi duodecim lectionum festivitas interveniat, vel priori aliter visum fuerit. » Floriacenses quoque Consuetudines monachorum victum in Quadragesima ita ordinant (Cap. 7) : « Libra panis major solito et delicatior debet esse, et vinum melius quam alio tempore..... Cellerarius dominica, tertia et quinta feriis pisces vel valentiam piscium donat; cæteris diebus arentia et milium per totam Quadragesimam, quod præpositus debet ministrare. Quarta et sexta feriis herbas crudas debemus habere de hortulano, et in jejuniis Quatuor Temporum per annum similiter. » Denique Cistercienses omnium austeriores in capitulo generali anni 1293 id tantum, quod sciam, definierunt (Lib. Instit., dist. 13, cap. 6) : « Abstinentia sextæ feriæ in Quadragesima sic teneatur, ut tribus sextis feriis in conventu utamur pane et aqua; aliis vero tribus uno tantum pulmento simus contenti et potu consueto. »

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 49.5-49.7

p. 363 Ergo his diebus augeamus nobis aliquid ad solitum pensum servitutis nostrae : orationes peculiares, ciborum et potus abstinentiam ; unusquisque super mensuram sibi indictam aliquid propria voluntate cum gaudio Sancti Spiritus offerat Deo : id est, subtrahat corpori suo de cibo, de potu, de somno, de loquacitate, de scurrilitate, et cum spiritualis desiderii gaudio sanctum Pascha exspectet.

p. 363 La vie monastique a été définie : Dominici schola servitii. Il y a donc une tâche, un service que nous devons fournir, en stricte justice et conformément à nos vœux. Mais un bon et généreux serviteur va au delà de ce qui lui est prescrit : augeamus aliquid... (1). Et saint Benoît énumère quelques-unes des pratiques de Carême : celles qui intéressent surtout l’âme, les prières particulières ; celles qui ont pour dessein de réduire le corps, les privations dans la nourriture et le sommeil, l’abstention plus scrupuleuse du bavardage et de la dissipation. L’abstinence, le jeûne et les veilles sont les procédés classiques de la mortification corporelle. Rappelons-nous qu’en Carême nos pères ne prenaient qu’un seul repas, le soir ; il y avait bien quelque vaillance à retrancher encore sur un menu déjà frugal. Aliquid offerat : serait-ce trahir la pensée de saint Benoît que de reconnaître dans cette manière de dire une allusion rapide à la discrétion et à la mesure qui doivent, même en Carême, caractériser le programme de nos observances? La multiplicité dans les œuvres extérieures est encore un trait de la piété pharisienne.

(1) Encore un souvenir de S. Léon : Omnem observantiam nostram ratio istorum dierum poscat augeri... Ad mensuram consuetudinis nostrae necessariis aliquid addamus augmentis (De Quadrag., Sermo II, 1. P. L., LIV, 268). — Debet esse aliquid quod Quadragesimae diebus addatur (vel augeatur) : sed ita, ut nihil ostentationis causa fiat, sed religionis (S. Ambros., De virginibus, l. III, c. iv. P. L., XVI, 225).

p. 364 Ce qu’il nous faut recueillir surtout, c’est l’indication des dispositions intimes d’où procéderont nos pratiques de Carême : celles-ci devront avoir la physionomie gracieuse d’une « offrande faite à Dieu ». L’offrande est, par définition, quelque chose de spontané : le moine consultera donc sa propre générosité, et il choisira lui-même son présent, propria voluntate; et si l’obéissance intervient, ce n’est pas pour diminuer l’initiative ni la résolution virile, mais pour les diriger et les rendre fécondes. Une offrande se fait avec joie, « avec la joie du Saint-Esprit » : Hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor., ix, 7). Nous savons que les jeûneurs pharisiens avaient la mine allongée et maussade : Exterminant facies suas (Matth., v, 16-18). Isaïe les voit contorquere quasi circulum caput suum, et saccum et cinerem sternere (2). Mais le Seigneur demande une autre attitude à des âmes qui sont en paix avec lui, qui sont aimées, qui portent en elles la Tendresse, la Beauté et la Joie infinies : Tu autem, cum jejunas, unge caput tuum et faciem tuam lava. N. B. Père sait son Évangile. Il n’ignore pas non plus qu’en Carême il y a des obstacles spéciaux à la joie : obstacles physiques, l’estomac qui geint, la tête qui est lourde... ; obstacles spirituels, les petits diables, un vol de vilains « oiseaux noirs (3) ». Quand il y a souffrance physique ou dépression morale, l’ennemi n’est jamais loin ; le Seigneur non plus, par bonheur, ni ses anges ; aussi l’Église a-t-elle soin de nous confier aux bons anges dès le début de la sainte Quarantaine (4).

(2) Missale Romanum, Epistola feriae VI post Cineres.

(3) S. Greg. M., Dial., l. II, c. ii.

(4) Missale Romanum, Dom. I Quadrag.

p. 364 Au reste, suggère la Règle, on voit le bout du Carême ! Que l’allégresse pascale prévienne les temps et rejaillisse jusque sur les semaines d’attente. Notons qu’il s’agit de « la joie d’un désir spirituel » : l’estomac, lui aussi, a ses convoitises, mais ce n’est pas d’elles qu’il est ici question. Et cum spiritualis desiderii gaudio sanctum Pascha exspectet : on entrevoit dans cette petite phrase toute la saveur qu’avait la sainte Pâque pour N. B. Père saint Benoît. Ainsi, deux fois en quelques lignes, la joie est mentionnée ; c’est qu’en effet le précepte de la joie oblige toujours. Même à ses heures les plus austères et jusque dans l’exercice de la pénitence, la vie monastique gardera donc l’aspect tranquille et l’abord facile que lui voulait saint Benoît : In qua institutione nihil asperum nihilque grave nos constituturos speramus.

6

ut unusquisque super mensuram sibi indictam aliquid propria voluntate cum gaudio Sancti Spiritus offerat Deo:

So möge ein jeder über das ihm vorgezeichnete Maß freiwillig in der Freude des Heiligen Geistes Gott etwas darbringen,

7

id est, subtrahat corpori suo de cibo, de potu, de somno, de loquacitate, de scurrilitate; et cum spiritalis desiderii gaudio sanctum Pascha exspectet.

d. h. seinem Körper etwas entziehen an Speis, an Trank, an Schlaf, sich einschränken im Reden, im Scherzen, und voll der Freude geistiger Sehnsucht dem heiligen Osterfest entgegenharren.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 49.7

col.741 De somno.] Sic « qui dormire solebat ab exitu de completorio usquequo ad vigilias pulsabatur, aut post completorium, aut antequam pulsetur ad vigilias, orationi se dabit vel meditationi, aut certe silenti psalmorum decantationi, » quemadmodum loquuntur Bernardus Cassinensis et Boherius. Et sic in Piscariensi (Chron. Piscar. lib. iii, Spicil. tom. V) monasterio « duo fratres religiosa consuetudine quadragesimali tempore ante matutinos de lectulis consueverant surgere, et flexis genibus ante sacratissimi martyris ossa preces et singultus fundere, psalmos cantare, et sanctos Dei in adjutorium populi Christiani cum litaniis interpellare. »

col.741 De loquacitate.] Ergo aliis temporibus loquebantur, qui in Quadragesima aliquid de loquacitate subtrahere jubentur. Ad hujus porro exsecutionem mandati, Statuta Lanfranci decernunt (Cap. 1, § 5), ut in Quadragesima « tribus diebus, id est secunda feria, quarta, et sexta usque ad Pascha, nec pulsetur tabula post capitulum, nec loquantur in claustro : » id quod Lanfranco haud fuit singulare, sed omnibus passim Benedictinis commune, ex dictis in lib. iii de Antiq. monach. Ritibus, cap. 10. Imo Petrus Venerabilis continuum in Quadragesima Cluniacensibus indixit silentium in statuto 20. Cassinenses etiamnum nullas in Adventu et Quadragesima recreationes indulgent (Decl. Cass. in cap. 6, num. 5); aiuntque nefas esse monachis talia cogitare, nedum permittere.

col.741 De scurrilitate.] Scurrilitates omni tempore monachis sunt interdictæ.

8

Hoc ipsum tamen, quod unusquisque offert, Abbati suo suggerat, et cum ejus fiat oratione et voluntate:

Was ein jeder darbieten will, soll er jedoch seinem Abte mitteilen, und es geschehe mit seinem Gebet und nach seinem Willen;

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 49.8

col.741 Hoc ipsum tamen quod unusquisque offert abbati suo suggerat.] Ritum explicat Regula Magistri in hunc modum (Cap. 53) : « Ipso die Quadragesimæ cum communicant primo jejunio, antequam communicent, detur licentia ab abbate in oratorio talis. Dicat abbas omnibus fratribus : Fratres, qui vult pro anima sua spiritualiter laborare et aliquid abstinere, ad bonum hoc opus liberam ei voluntatem concedimus; qui vero noluerit, Regulæ de hoc titulo constituta accipiet, et Quadragesimæ contentus erit mensura. Jam qui de fratribus voluerint aliquid abstinere, ibi in oratorio vadant, et humilient se ad genua abbatis, agentes gratias de boni actus voluntate concessa, et post impensam humilitatem simul et ore suo abbati indicent quis quid voluerit abstinere. » Communis autem ordinis nostri usus obtinuerat, ut post librorum distributionem hæc jejunandi licentia concederetur.

col.741 Et cum ejus fiat oratione et voluntate.] Oratione, qua Dei imploret auxilium, ut quibus aliquid ad solitum pensum addendi dedit votum, quod eo inspirante petierunt, perficiendi impendat adjutorium. Ubi observant commentatores non ita abbati de sua oratione esse præsumendum, quinetiam aliorum cum suis fratrum adhibeat preces; idque vel generali modo, omnium in capitulo orationes rogans, ut congregationis oblationes benigno Deus suscipiat intuitu; aut speciatim aliquos singulari pœnitentiæ zelo ferventes commendans, verbi gratia his verbis : Sunt nonnulli in hac nostra congregatione qui ad magnam de nostra licentia macerationem corporis sese astrinxerunt, hos vestris orationibus specialiter commendo. Similiter si quos ita negligentes repererit ut secundum regulam jejunare nolint, hos aliorum orationibus commendare debet. Et hunc esse S. Benedicti sensum genuinum existimo; quem sequuntur Hildemarus, Bernardus Cassinensis, Boherius, et Turrecremata, confirmaturque ex quadam versione Gallica, quæ hunc locum ita reddit : Que leurs mortifications soient aidées de ses prières. Est tamen Nicolaus de Fractura, qui orationem hic pro benedictione interpretatur : « Oratione, inquit, id est benedictione, ut dicat abbas fratri abstinentiam suggerenti : Faciatis in benedictione Dei. »

col.742 Et voluntate.] Non simplici permissionis vocabulo utitur, sed voluntatis; ut ei qui discretionis limites excedens, plus æquo corpus macerare velit, aut econtra cui ex toto nihil facere animus sit, accedat abbatis voluntas, quæ et illum coerceat, et hunc ad majora impellat, uti docet Hildemarus, quanquam augere aliquid ad solitum pensum nolentem absolute ab abbate cogi non suadeat.

col.742 Cum autem aliquis aliquid offert, « debet considerare abbas si persona est discreta, si mobilis vel stabilis, constans et fixa; si potens est ad sustinendum ejus natura; si sanus vel ægrotativus, si fervens aut tepidus; et secundum ista, vel totum quod petit, vel partem, aut nihil omnino concedat, » inquit Bernardus Cassinensis.

Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 49.8-49.10

p. 365 Hoc ipsum tamen, quod unusquisque offert, Abbati suo suggerat, et cum ejus fiat oratione et voluntate ; quia quod sine permissione patris spiritualis fit, praesumptioni deputabitur et vanae gloriae, non mercedi. Ergo cum voluntate Abbatis omnia agenda sunt.

p. 365 La part surajoutée de mortification, encore qu’elle soit résolue spontanément, sera néanmoins soumise à l’Abbé, que N. B. Père appelle ici pater spiritualis. On ne saurait excéder lorsqu’il s’agit des vertus théologales ; on excède facilement lorsqu’il s’agit des vertus morales, lesquelles consistent dans une sage moyenne prise entre deux extrêmes, et dont l’objet immédiat est une chose bonne, non par elle-même ni pour elle-même, mais en vertu de sa relation avec une autre qui est bonne d’une façon absolue. La mortification n’est bonne que relativement : sinon, tous les fakirs indiens seraient parfaits ! Elle est bonne parce qu’elle nous établit en santé morale et qu’elle diminue les exigences du corps ou de l’esprit propre ; — parce qu’elle nous fait expier et réparer le péché ; — et surtout parce qu’elle nous associe aux souffrances de Notre-Seigneur Jésus-Christ ; elle est bonne comme procédé et comme moyen, non comme fin. Or, il y a place, sur ce terrain, pour des erreurs doctrinales et pour des erreurs pratiques. On peut non seulement manquer de mesure, mais encore, par un renversement étrange des principes mêmes du christianisme, faire consister toute la vie surnaturelle dans l’œuvre de mort de la pénitence ; on peut s’exalter dans son audace, — tuer le bélier pour laisser vivre Isaac. L’attrait pour une mortification rigoureuse peut être affaire de tempérament, violence naturelle, raffinement maladif, ou bien n’être qu’une forme de la superbe. Et il s’en faut de beaucoup que l’ardeur à la mortification corporelle s’unisse toujours à l’obéissance intérieure et à la mortification de l’esprit. Il n’y a réellement d’avenir ni pour les mous, ni pour ceux qui sont extrêmement mortifiés, lorsque leur pénitence n’est pas accompagnée d’une très grande docilité et soumission d’âme. L’unique procédé qui nous mette à l’abri des illusions est indiqué par saint Benoît : confier à notre Abbé nos bons désirs et suivre en tout sa direction.

p. 366 N. B. Père assigne un autre motif à ce recours au supérieur. Le moine ne s’appartient plus, l’exercice de son activité entière est déterminé par la Règle et par la volonté de l’Abbé (1). Il ne faudrait pas, sous couleur de perfection et au moyen d’observances particulières, peut-être excellentes en soi, mais non autorisées, échapper tout un Carême à une sujétion absolue qui est la condition même de notre vie monastique! Des œuvres faites dans ces dispositions n’auraient aucun caractère surnaturel et méritoire. Ce qui se fait sans la permission du père spirituel, dit saint Benoît, sera porté au compte de la présomption et de la vaine gloire et non de ce qui mérite récompense (2). De nouveau, nous sommes mis en garde contre une tendance pharisienne : l’ostentation dans les bonnes œuvres : Noli tuba canere ante te, sicut hypocritae faciunt in synagogis et in vicis ut honorificentur ab hominibus... Amen dico vobis : receperunt mercedem suam (Matth., vi, 2). Dans nos petites mortifications, oublions toutes choses, sauf le regard et la joie de notre Père céleste. Saint Benoît parle non seulement de la permission de l’Abbé mais de sa prière. Nous pouvons compter toujours sur la prière de notre Abbé, et la nôtre doit être associée habituellement à la sienne.

(1) Sine (praepositi) voluntate nullus frater quidquam agat (Reg. II SS. Patrum, i).

(2) Cf. S. Basil., Reg. contr., lxxxix, clxxxi, clxxxiv. — Cass., Inst., V, xxiii. — Hæften, l. X, tract. viii, disq. vi. — Udalr., Consuet. Clun., l. II, c. lii.

9

quia quod sine permissione Patris spiritalis fit, præsumptioni deputabitur et vanæ gloriæ, non mercedi.

denn was man ohne Erlaubnis des geistlichen Vaters tut, wird als Überhebung und eitle Ruhmsucht, nicht als Verdienst angerechnet.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 49.9

col.742 Quia quod sine permissione patris spiritalis fit, præsumptioni deputabitur, et vanæ gloriæ, non mercedi.] Recte hic Bernardus Cassinensis, Boherius, et Turrecremata observant, eum qui sine abbatis licentia boni aliquid aggreditur, tria ex S. Benedicto (Serm. de Abdic. rerum) incurrere damna : « Peccatum enim præsumptionis incurrit, in laqueum vanæ gloriæ incidit, et mercedem de suis laboribus aut abstinentiis non acquirit. » Imo etiam furtum sacrilegumque committit, si Basilio magno credimus (Lib. iv, epist. 28). Recte ergo Goffridus abbas Vindocinensis Robertum monachum redarguit quod ex propria electione, sine ulla superioris permissione, tribus tantummodo in hebdomada diebus reficeret; et S. Basilius dixit (Serm. 2 de Institution. monach.) : « Vera et perfecta obedientia subditorum ostenditur, non solum se a flagitiosis ex præpositi consilio abstinendo, sed et res laudabiles nisi juxta illius sententiam faciendo; nam abstinentia et omnis corporis maceratio ad aliquid quidem utilis est, sed si quis propriam voluntatem sequens, spreto præpositi consilio, quod sibi placitum fuerit faciat, majus erit malum quod faciet quam bonum; qui enim potestati resistit, Dei ordinationi resistit, et præmium obedientiæ continentia majus est. » Hinc etiam S. Theresa (Addit. ad ejus Vitam) cum aliquando sanctimonialem quamdam magnis pœnitentiæ operibus sese macerantem vidisset, et cogitasset num et ipsa melius faceret, si postposito confessarii consilio majoribus se daret pœnitentiæ exercitiis, sibi a Domino responderi audivit : « Absit, o filia; errare non potes viam quam sequeris tenens; caute et secure in ea ambula : magnæ sunt illius religiosæ macerationes; verum pluris æstimo tuam obedientiam. » Vide Haeftenum lib. x, tract. 8, disq. 6.

10

Ergo cum voluntate Abbatis omnia agenda sunt.

Alles geschehe demnach mit Gutheißung des Abtes.

Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 49.10

col.742 Ergo cum voluntate abbatis omnia agenda sunt.] Ita ut « præter abbatis mandatum nulla penitus voluntas vivat in nobis, » ut loquitur Cassianus (Lib. xii, c. 32). Hæc est enim secura et unica monachis ad perfectionem tendentibus via; quam secuti sunt quotquot aliquando in cœnobiis enituerunt : unde etiam Regula S. Posthumio ab angelo tradita : « Si in via, inquit, calcaveris spinam, non est educenda donec abbas præceperit. » Vide S. Basilii Regulas breviores, interrog. 137, et S. Dorothei Doctrin. 7.

Lateinischer Text: Ausgabe von Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus 1906, ohne die Bibelverweise in eckigen Klammern und die Anmerkungen des Herausgebers. Übliche Verszählung. · Übersetzung von P. Pius Bihlmeyer OSB († 1931), Bibliothek der Kirchenväter, 1914. Gemeinfreier Text in Frankreich (Art. L123-1 des französischen Gesetzbuchs über geistiges Eigentum). Abschrift und Durchsicht: Abbatia Sancti Petri de Curte. Fehler melden