Die Regel des heiligen Benedikt
Kapitel 50
De Fratribus qui longe ab Oratorio laborant, aut in via suntVon den Brüdern, die weit entfernt vom Gotteshaus arbeiten oder auf Reisen sind
Zum ganzen Kapitel
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 50
p. 367 DES FRÈRES QUI TRAVAILLENT LOIN DE L’ORATOIRE
OU QUI SONT EN VOYAGE
p. 367 Ces deux courts chapitres L et LI prévoient les exceptions possibles à la parfaite ponctualité et régularité dont traitaient les chapitres précédents. Ils pourraient être réunis sous un même titre. Leur dessein est de résoudre les cas de conscience que créent, au double point de vue de l’office divin d’abord, puis de la table commune, l’éloignement momentané ou l’absence prolongée. Le chapitre L nous apprend comment doivent célébrer les Heures ceux des frères qui ne peuvent se trouver à l’oratoire avec le couvent, soit que des travaux les retiennent aux champs, soit qu’ils accomplissent un voyage.
Fratres qui omnino longe sunt in labore, aut in via, et non possunt hora competenti occurrere ad Oratorium,
Brüder, die weit entfernt bei der Arbeit sind und zur bestimmten Stunde nicht zum Oratorium kommen können, sollen,
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 50.1
col.743 Fratres qui omnino longe sunt in labore.] Id est, qui valde distantes ab oratorio et monasterio laborant.
col.743 Et non possunt occurrere hora competenti ad oratorium.] Scilicet ante gloriam primi psalmi, ut loquuntur Bernardus Cassinensis, Nicolaus de Fractura, et Boherius.
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 50.1-50.3
p. 367 De fratribus qui longe ab oratorio laborant, aut in via sunt. — Fratres qui omnino longe sunt in labore, et non possunt occurrere hora competenti ad oratorium, et Abbas hoc perpendit quia ita est, agant ibidem opus Dei, ubi operantur, cum tremore divino flectentes genua.
p. 367 Il y a lieu d’observer d’abord que saint Benoît considère tous ses moines comme rigoureusement tenus à l’office ; pourtant les moines d’alors n’étaient pas clercs, pour la plupart. Les frères qui sont partis travailler aux champs feront en sorte de revenir assez tôt pour célébrer à l’oratoire chacune des Heures liturgiques, toutes les fois que la distance ne sera pas trop grande, et sans doute aussi lorsqu’ils pourront abandonner le travail sans inconvénient sérieux ; mais cette seconde condition, dont a tenu compte la tradition monastique, n’est pas envisagée par saint Benoît.
p. 367 Ceux qui sont trop loin, qui omnino longe sunt, diront l’office à l’endroit même où ils se trouvent. Et, afin de couper court aux indécisions, c’est à l’Abbé qu’il appartiendra de décider si l’on doit rentrer ou non. On voit bien qu’il ne s’agit que de cas exceptionnels. Tous les travaux manuels, selon la pensée de saint Benoît, doivent s’exécuter d’ordinaire à l’intérieur de la clôture (chap. LXVI), et de telle sorte que les frères puissent aisément se réunir pour l’Œuvre de Dieu. Mais n’arrive-t-il pas souvent que le monastère a des possessions plus éloignées? En ce cas, des ouvriers recueilleront les récoltes. Nulle part dans la Règle n’est envisagée l’hypothèse d’exploitations agricoles, captant d’une façon habituelle les forces vives de la communauté et obligeant de nombreux moines à s’absenter toute la journée ou des semaines entières, loin du centre de la vie conventuelle.
p. 368 L’usage de réciter certaines parties de l’office aux champs existait avant saint Benoît : il est mentionné par les Règles de saint Pacôme et de saint Basile (1). Sur quoi D. Martène remarque « qu’il n’y a pas lieu de s’étonner que les moines accomplissent l'Opus Dei dans les champs, puisqu’ils y faisaient bien aussi le somme réparateur de la méridienne ». Il est peut-être plus facile de dormir aux champs que d’y réciter l’office avec décence. Aussi N. B. Père recommande-t-il d’apporter le même souverain respect, la même vigilance qu’au chœur. Dieu n’est nulle part absent, et si la notion de sa présence est familière aux moines, comme le veut saint Benoît, ils se recueilleront sans peine. Le lieu du travail devient aussi sacré que l’oratoire. On y garde le cérémonial accoutumé : inclinations, génuflexions, oraisons faites à genoux ou avec prosternement : cum tremore divino flectentes genua; ce qui ne veut point dire qu’on récite tout l’office à genoux, mais bien qu’on observe les mêmes rubriques qu’au chœur. Il ne s’agit probablement que d’une petite Heure, et presque tout peut se réciter de mémoire (2).
(1) Si in navi fuerit, et in monasterio, et in agro, et in itinere, et in quolibet ministerio, orandi et psallendi tempora non praetermittat (S. Pach., Reg., cxlii). — Si corporaliter non occurrat adesse cum caeteris ad orationis locum, in quocunque loco inventus fuerit, quod devotionis est expleat (S. Basil., Reg. contr., cvii). — Voir aussi Cass., Inst., II, xv.
(2) Voir les détails intéressants que donne la Règle du Maître, lv.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 50.2
col.743 Et abbas hoc perpendit.] Hæc perpensio notitia est et licentia, vel auctoritate Regulæ, vel abbatis sermone fratri laboranti concessa : potest enim abbas ita dicere in generali : Frater qui tot passibus, vel stadiis, vel usque ad tales terminos distat ab oratorio, non teneatur ad tales horas ad oratorium venire, » inquiunt iterum Bernardus Cassinensis et Boherius.
agant ibidem Opus Dei, ubi operantur, cum tremore divino flectentes genua.
das Chorgebet am Orte der Arbeit verrichten und dort in Gottesfurcht die Kniee beugen.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 50.3
col.743 Agant ibidem opus Dei.] Antiquis monachis haud insolens fuit extra oratorium, etiam mediis in agris officia divina celebrare, ut patet tum ex hoc S. Benedicti testimonio, tum ex aliis SS. monachorum regulis. Maxime ex Regula S. Pachomii, art. 142; ex Regula S. Basilii a Rufino translata, c. 56; ex Regula SS. Pauli et Stephani, cap. 12; S. Ferreoli, cap. 11; S. Fructuosi, cap. 6; denique ex Regula Magistri, in qua decernitur ut, cum quinquaginta a monasterio passibus laborant, ibidem opus Dei operentur. Nec certe mirum esse debet, quod in agris opus Dei persolverent, cum ibidem meridiano quoque somno corpus reficerent, uti supra notavimus.
col.743 Nostros tamen quod spectat, notandum eos non semper sub dio divinum exsolvisse officium; sed, ut decentius faciliusque illud explerent, oratoria sibi ubi operari solerent erexisse. Ita B. Benedicti Anianensis discipuli (In Vita S. Ben. Anian., num. 38, sæc. iv Bened.) « in montibus, in quibus fratres soliti erant alendarum ovium curam habentes habitare, sibi ad orandum exiguum oratorium construxerunt. » Ita Leonas abbas Piscariensis (Chron. Piscar. lib. iii, tom. V Spicil.), « accepto fundo a regali curia, construxit oratoriam domum in angulo ipsius civitatis circa portam quæ dicitur Maranesca, ut fratres qui pro negotiis et eisdem rebus custodiendis et conservandis mitterentur, haberent ubi psallerent, et in officiorum obsequiis se frequentius et liberius ibidem occuparent. »
col.743 Cum tremore divino.] Sive, ut habet Regula SS. Pauli et Stephani (Cap. 12) : « Cum disciplina et timore Dei, consona voce, non prout unusquisque operis excusatione aut occupatione voluerit obrute. » Idque non singulatim, sed omnes insimul duos in choros divisi ex constitutione Benedicti papæ XII, cujus hæc verba (Cap. 27) : « Qui ad chorum vel ad ecclesiam accedere nequiverint. prædicationi, lectioni, studio, seu administrationibus, vel officiis suis, aut piis seu licitis operibus de licentia illius ad quem ea de re pertinuerit, occupati in alio loco congruo et honesto, debitis horis juxta possibilitatem plures simul conveniant, et debite dicant divinum officium, et quotidianum pensum exsolvant debitæ servitutis. » Atque ita etiam in itinere constituti observabant, ut patet ex Fausto in Vita S. Mauri num. 30 (Sæc. i Ben.), ubi sanctus vir « matutinos hymnos cum aliis ejusdem habitus viris, » hoc est cum fratribus una cum eo in Gallias directis, celebrasse legitur, idque in basilica illius loci in quo diverterant.
col.744 Flectentes genua.] Ad preces scilicet et orationem, et hoc, ut aiunt Bernardus Cassinensis et Boherius, in diebus quibus genua fratres in conventu flectunt; » ubi vides antiquum ad orationes divini cursus genuflectendi morem, a quo tamen abstinebant tam universi fideles quam monachi diebus dominicis et a Pascha ad Pentecosten, ut patet ex Tertulliano lib. de Corona milit., cap. 5; S. Ambrosio serm. 61, de Pentecoste; S. Hieronymo Dial. adversus Lucif., et in proœmio Epist. ad Ephesios; Cassiano lib. ii, cap. 18, et Alexandro III in sua decretali lib. ii Decretalium, cap. Quoniam, cujus institutionis rationem reddit Rabanus Maurus lib. ii de Institut. clericorum, cap. 4.
Similiter qui in itinere directi sunt, non eos prætereant Horæ constitutæ; sed ut possunt, agant sibi, et servitutis pensum non negligant reddere.
In gleicher Weise soll auch, wer auf Reisen geschickt ist, die festgesetzten Stunden nicht vorüber gehen lassen, sondern, so gut es geht, sie für sich allein abhalten und nicht versäumen, den schuldigen Dienst zu leisten.
Kommentare Dom Edmond Martène, Mauriner (1690) (auf Latein) 50.4
col.744 Similiter qui in itinere directi sunt, non eos prætereant horæ constitutæ.] Hic locus multarum apud monachos, maxime Cluniacenses inter et Cistercienses querelarum seges fuit. Alii enim hanc vocem similiter ad præcedentia verba cum tremore divino flectentes genua referentes, ab itinerantibus horas canonicas recitantibus genua flecti volebant; alii econtra ad subsequentia non eos prætereant horæ constitutæ, istud negabant; quorum sententia etsi probabilior videatur ex sequentibus verbis sed ut possunt agant sibi; prior tamen confirmatur ex communi monasteriorum praxi, saltem quoad genuflexiones horarum initio ad tres orationes fieri solitas : « Fratres in viam directi, inquit Lanfrancus (Statut. cap. 15), cum horam regularem dicunt, aut orationem faciunt, aut Deus, in adjutorium meum cum Gloria Patri dicunt; si dies talis est, sicut in monasterio genua flectant; sed ante et retro nusquam faciant, nec cum falluntur veniam petant, nisi sint in ecclesia. Diebus quibus super formas orant, dicturi aliquam horam, si equitant, de equis descendant, et inchoata hora, et venia petita, a manibus chirothecas et a capitibus caputia auferant, et sic ascensis equis horam finiant. » Et Consuetudines mss. Farfensis et Romani Sancti Pauli monasteriorum : « Fratres in itinere directi, cum viderint horæ tempus, si aptus locus est ibi, ubi directi stant, vel perambulant; flectant genua descendentes de equis. Si faciunt in cœnobiis genua super formas, et ipsi faciant ubi degunt. Peracta oratione, signum S. crucis imprimant in frontibus suis, et non gyrent; sed tantum petant veniam et incipiant horam ascendentes in equos, pergentes, et horam decantantes, wantos tollant de manibus suis usque dum finiant divinum officium. » Udalricus loquens de decanis villarum provisoribus (Lib. iii, c. 5) : « In via positus, si est privata dies, et hujusmodi in qua ad singulas horas venia est petenda, ipse quoque quando quamlibet horam cantaverit, descendit ad terram, abstrahit capellum de capite, de manibus chirothecas, veniam petit, orationem dominicam dicit; unde se levans, signo crucis facto, iterum veniam petit, et hora imposita tenet viam. » Idem docet Petrus Venerabilis ad Bernardum sic scribens (Lib. i, epist. 28) : « De genuflexionibus regularium horarum quidquid regula jubet omnimodis custodimus, et antequam horam decantare incipiamus, ubicunque simus, cum tremore divino genua flectimus. Prohibet hoc aliquando nimius imber, condensa nix, lutulenta tellus; et tunc loco metanœæ psalmum Miserere mei, Deus, decantamus; et tali commutatione præceptum, quod implere non possumus, compensamus. » Denique liber Usuum Cisterciensium de dirigendis in via loquens (Cap. 88) : « Dicturus horas per diem, si dies prosternendi fuerit, in terram orationi incumbat : dicens Gloria Patri rursum flectat genua silentium tenens, quousque locatus cœptam prosequatur horam : tam die quam nocte dum non equitat, stans horas, si non multum gravatur, dicat. » Unde etiam qui ab hujusmodi genuflectionibus abstinebant, non tanquam a re licita et non præcepta abstinebant; sed ex dispensatione id faciebant, metanœæ seu genuflectionis loco psalmum Miserere mei, Deus, recitantes, ut patet ex supra citato Petri Venerabilis loco : hinc et Boherius in primo comment. Bernardum Cassinensem exscribens. « propter hoc verbum, inquit (scilicet similiter), dicunt quidam quod etiam equitantes debent descendere ad singulas horas, et flectere genua, quod usque hodie Cistercienses faciunt in itinere constituti. Attamen nostri temporis abbates et fratres non faciunt : fatentur tamen quod loco genuflectionis dicunt singulis horis psalmum Miserere mei, Deus; nam propter longitudinem vestimentorum, quæ talaria debent esse, et ponderositatem ipsorum, ac pluvias frequentes, viasque lutosas, durum æstimant fieri similiter in via sicut in agro laborando. » Sed et his omnibus antiquior Hildemarus ad hunc sensum inclinat : « Quamvis, inquit, sensum proprium S. Benedicti proprie nesciamus, tamen melius est, ut si possunt, qui equitant in terram descendant, et officium suum flectentes genua faciant. » Magister etiam in Regula (Cap. 56) præscribit, ut versantes in itinere fratres a via modice deflectant, flectentes genua, et post orationem impositam ambulando prorumpant in psalmum; quo expleto, stent modicum, et inclinato capite modice orent : et post orationem viam prosequantur cum psalmo; quo expleto, iterato stantes orent. Post incedendo psalmum similiter decantent; quo expleto, iterato curvati orent. Denique in Regula monastica communi S. Fructuosi hæc lego (Cap. 10) : « Ubi eis properandi fuerit necessitas, et horarum cognoverint metas, continuo humo prostrati, indulgentiam a Domino suppliciter petant, etc.
col.745 Quod vero S. Benedictus ait, non eos prætereant horæ constitutæ, sic interpretantur commentatores, « ut hora tertia tertiam dicant, sicut sexta sextam, et sic in horis singulis proprias horas dicant. » Ita Bernardus Cassinensis, Nicolaus de Fractura, et Boherius : addit tamen Hildemarus : « Si possunt; nam si necessitas cogit, faciant ut possunt. » Atque hæc fuit veterum monachorum praxis : « Serva etiam horas orationum, inquit sanctus Antonius (In Regul. num. 4), nec prætermittas ullam earum, ne rationem pro ea reddas. » Et Regula Orientalis (Cap. 12) : « Ad collectam, et ad psallendum nullus sibi occasiones inveniat quibus se dicat occupatum, quasi ire non possit : et si in monasterio, vel in agro, aut in itinere, aut in quolibet ministerio fuerit, orandi atque psallendi tempus non prætermittat. » Quæ verba desumpta sunt ex Regula sancti Pachomii, art. 81. Atque ita abbas Sosimas, teste Sophronio (In Vita S. Mar. Ægyp., cap. 7, lib. i de Vit. Pat.), « viginti diebus exigens iter, cum sextæ horæ tempus advenisset, stetit modicum ab itinere, et conversus ad orientem agebat solitam orationem; consueverat enim constituto diei tempore figere itineris cursum, et stans psallere, et genu flexo orare. » Ita S. Maurus ad Gallias missus (In Vita S. Mauri, sæc. i Bened.), in itinere nocturnum nocte peragebat officium, testante Fausto itineris socio, quia « ea nocte celebrantibus nobis nocturnale officium, advenerunt illuc duo nihilominus ex fratribus nostris. » Ita S. Bertulfus (Sæc. ii Ben.) Roma Bobium rediens, cum jam atra nox irruisset, Jonam itineris socium accersivit, ac de nocturnis vigiliis sciscitavit, ut scribit idem Jonas in ejus Vita, n. 8. Ita S. Fructuosus postea Bracarensis episcopus (In ejus Vita, num. 13, sæc. ii Bened., Bolland., 1 Martii), constitutus in itinere « officium sacrum cum suis fratribus » in navi celebrasse dicitur. Ita denique Germanus monachus in hospitio « pro suo more, postquam acquievisset aliquantum, intempesta hora consurgens, psalmodia nocturna perfunctus est, » uti legimus in Vita S. Eudociæ, n. 3.
col.746 Sed ut possunt agant sibi.] Quod ait ut possunt, Bernardus Cassinensis intelligit « quod hoc in loco non possunt facere æque prolixas orationes, nec officium tractim, et morose; sed ut possunt, supple ad minus verba integra, numerum psalmorum, numerum lectionum. » Quod vero agant sibi, « id est apud se, secreto, sine cantu; sibi solum, si sint soli : sibi vicissim dicendo versus psalmorum et horarum, si sint duo vel plures. » Nonnulli codices legunt agant ibi, hoc est in itinere, quam lectionem probat Menardus.
col.746 Et servitutis pensum non negligant reddere.] Ideoque « debent a bibliotheca habere librum in quo sit officium ordinatum, » inquit Bernardus Cassinensis; idque juxta Gregorii papæ IX constitutionem pro Benedictinis, præscribentem ut « ipsi dicant horas in via, et de libris provideatur eisdem : » cui concinit Benedictus XII in sua item pro monachis Benedictinis constitutione, in qua sic lego (Cap. 24) : « Nullus monachus pernoctaturus extra ecclesiam, monasterium, et alium locum suum, permittatur abire sine cuculla regulari clausa, nec non breviario, in quo servitutis pensum possit exsolvere Creatori. »
Kommentare Dom Paul Delatte, Abt von Solesmes (1913) (auf Französisch) 50.4
p. 368 Similiter qui in itinere directi sunt, non eos praetereant Horae constitutae : sed ut possunt, agant ibi, et servitutis pensum non negligant reddere.
p. 368 Voici maintenant le cas des moines voyageurs. On s’est demandé sur quoi porte le mot similiter : les Clunisiens soutenaient à bon droit qu’il porte sur non praetereant; les Cisterciens, qu’il se rattache à flectentes genua. En fait, l’usage monastique universel était à peu près celui-ci. Lorsque le moment de réciter l’Heure liturgique paraissait arrivé, on descendait de sa monture (les longues courses se faisaient rarement à pied), on quittait ses gants de voyage, on se découvrait la tête, on priait de la même façon et dans la même posture qu’on l’eût fait au chœur ; l’Heure ainsi commencée, on remontait à cheval et la psalmodie se poursuivait. Quand les chemins étaient trop boueux, qu’on était sous la pluie et la neige, il y avait dispense de la génuflexion qui précède l’office, et on récitait à la place le Miserere : telle était du moins la coutume clunisienne, rappelée par Pierre le Vénérable à saint Bernard (1). N. B. Père suggérait cette discrétion lorsqu’il écrivait : Sed ut possunt, agant ibi (2). Ces mots laissaient une marge à l’interprétation des supérieurs et des moines : on célébrera l’Œuvre de Dieu du mieux que l’on pourra. S’il eût fallu réciter l’office tout comme au chœur et dans son entier, on aurait dû emporter avec soi les gros livres manuscrits. Les bréviaires étaient, et pour longtemps encore, inconnus. Avant leur apparition, cependant, on constate l’usage de manuscrits contenant certaines portions de l’office et un choix de prières et de lectures pour les voyageurs (3). Saint Benoît ne pouvait donc pas préciser davantage. Ce qu’il veut, c’est que les moines fassent leur possible. Et servitutis pensum non negligant reddere : c’est une dette de justice et une obligation sacrée (4).
(1) Epist., l. I, Ep. XXVIII. P. L., CLXXXIX, 132.
(2) Il faudrait lire : agant sibi ils diront l’office en particulier.
(3) Cf. Calmet, Comment. sur le chap. l.
(4) Sur l’ancienneté et l’universalité de cette récitation obligatoire pour les clercs comme pour les moines, cf. Mabillon, De Liturgia gallicana : Disquisitio de cursu gallicano, vi, p. 426-439.
p. 369 Dans les mots : Non eos praetereant Horae constitutae, certains commentateurs voient le précepte de réciter chaque Heure en son temps. Il n’eût jamais paru possible à saint Benoît qu’on psalmodiât les Laudes, par exemple, au coucher du soleil ou même de nuit. Nous pourrions rappeler aussi qu’il est des endroits moins favorables à la récitation décente et pieuse de nos Heures ; enfin que, sauf les cas prévus par la théologie morale, nul aujourd’hui n’a le loisir de réduire la liturgie et de l’accommoder aux nécessités du voyage.
Lateinischer Text: Ausgabe von Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus 1906, ohne die Bibelverweise in eckigen Klammern und die Anmerkungen des Herausgebers. Übliche Verszählung. · Übersetzung von P. Pius Bihlmeyer OSB († 1931), Bibliothek der Kirchenväter, 1914. Gemeinfreier Text in Frankreich (Art. L123-1 des französischen Gesetzbuchs über geistiges Eigentum). Abschrift und Durchsicht: Abbatia Sancti Petri de Curte. Fehler melden