Abbatia
Sancti Petri
de Curte

Juan Casiano, Instituciones cenobíticas

Libro XII. Del espíritu de soberbia

Liber duodecimus. De spiritu superbiae.Libro duodezimo, del Espiritu de la Sobervia.

1

I. Quod octauum certamen aduersus spiritum superbiae sit, et de natura eius.

Octauum, quod extremum, aduersus spiritum superbiae nobis certamen est. qui morbus licet ultimus sit in conflictu uitiorum atque in ordine ponatur extremus, origine tamen et tempore primus est, saeuissima et superioribus cunctis inmanior bestia, perfectos maxime temptans et propemodum iam positos in consummatione uirtutum morsu diriore depascens.

Cap. I. De su naturaleza.

LA octava, y vltima competencia que se nos ofrece, es contra el Vicio de de la Sobervia, que aunque se cuenta el vltimo, y aqui lo ponemos tambien por su orden en postrer lugar, pero quanto al tiempo, principio, y origen suyo, es el primero; bestia cruelissima, y mas fiera, que ninguna de las demas passiones desordenadas; pues mas particularmente se atreve a tentar a los Varones perfectos, y derribar con su ponçoña a los que han llegado a la cumbre, y mas alto grado de la perfeccion.

2

II. Quod superbiae duo sint genera.

Cuius duo sunt genera, unum hoc, quo diximus spiritales summosque pulsari, aliud, quod etiam incipientes carnalesque conplectitur. et licet utrumque superbiae genus tam in deum quam in homines noxia inflet elatio, tamen illud primum specialiter refertur ad deum, secundum ad homines proprie pertinet. cuius originem ac remedia in posterioribus libelli huius donante deo in quantum possumus exsequemur. nunc de illo priore, quo praefati sumus perfectos praecipue temptari, propositum nobis est pauca disserere.

Cap. 2. Que ay dos modos de Sobervia.

Las especies de este pecado son dos; vna la que diximos solia tentar a los Varones perfectos, y consumados, y otra que suele emprender a los principiantes, y aun a los hombres carnales, y viciosos; y aunque vna, y otra es contra Dios, y los hombres; pero parece que mas particularmente aquella Sobervia espiritual, y de los perfectos, se opone derechamente a Dios, y la otra carnal, y de los imperfectos a los hombres. Del origen, y remedios de esta vltima trataremos, con el favor de el Señor, lo mejor que pudieremos a lo vltimo de este libro; y assi aora parece estarà en su lugar, que vamos tratando, con la brevedad possible, de la Sobervia espiritual, que diximos solia tentar a los perfectos.

3

III. Quod superbia omnes pariter uirtutes auferat.

Nullum est igitur aliud uitium, quod ita omnes uirtutes exhauriat cunctaque iustitia et sanctitate hominem spoliet ac denudet ut superbiae malum, tamquam generalis quidam ac pestifer morbus non unum membrum partemue eius debilitare contentus, sed solidum corpus letali corrumpit exitio et in uirtutum iam fastigio conlocatos grauissima ruina deicere ac trucidare conatur. omne namque uitium suis est terminis ac fine contentum, et licet contristet alias quoque uirtutes, contra unam tamen principaliter tendit eamque specialiter opprimit et inpugnat. et ut hoc ipsum quod diximus clarius possit intellegi, gastrimargia, id est adpetitus uentris seu concupiscentia gulae temperantiae rigorem corrumpit, castitatem libido contaminat, ira patientiam uastat, ut nonnumquam uni quis deditus uitio aliis uirtutibus non penitus destituatur, sed illa tantum uirtute truncata, quae e diuerso aemulo sibi uitio repugnante subcumbit, reliquas possit uel ex parte retinere. haec uero cum infelicem possederit mentem, ut quidam saeuissimus tyrannus sublimissima capta arce uirtutum uniuersam funditus ciuitatem diruit atque subuertit, excelsa quondam sanctitatis moenia uitiorum solo coaequans atque permiscens nullam deinceps imaginem libertatis animae sibi subditae superesse concedit, quantoque ceperit ditiorem, tanto grauiori seruitutis iugo subditum uniuersis uirtutum facultatibus crudelissima depraedatione nudabit.

Cap. 3. Que la Sobervia quita todas las Virtudes.

No ay vicio alguno que assi destruya todas las Virtudes, y dexe al hombre tan desnudo de buenas obras, y merecimientos, y sin rastro de Santidad, como este de la Sobervia; pues es como vna calentura continua, y pestilente, que no le basta desconponer, y atormentar vn miembro del cuerpo, ò solamente vna parte, sino que a todo el lo va por momentos corrompiendo, y acabando; y lo que es peor, vn vicio que procura destruir a los que estan muy aprovechados en la virtud, y puestos en la cumbre de ella. Qualquier vicio se contenta, con sus fines, y terminos; y aunque deslustre algo las demas Virtudes; su principal oficio es averlas con vna, y aquella es la que aflige, y persigue. Para que se entienda mejor lo que vamos diziendo, pondrè algunos exemplos. La Gula entibia el rigor de la Templança. La Deshonestidad, mancha la Pureza. La Ira, destruye la Paciencia; tanto que sucede aver personas, que aunque sean dadas a vn Vicio, no por esso carecen ya de las acciones, y exercicio de todas las demas virtudes; sino que, dado que està sepultada la Virtud, que se dexò vencer del Vicio contrario; toda via se parecen en su alma, aunque imperfectas las demas virtudes: pero quando la Sobervia se ha apoderado del hombre, y señoreado ya del alcaçar de las Virtudes; desde alli, como vn cruel Tirano asuela toda la Ciudad, los muros altos de la santidad los iguala, y abate el suelo, y polvo de los vicios, y en el alma que se le ha sujetado, haze que no parezca rastro de libertad de espiritu, y lo que causa mayor lastima es, que quanto mas enriquezido le halla de bienes espirituales, como vn cossario desapiadado lo dexa sin virtud alguna, y le sujeta al jugo de vna cautividad pesadissima, è intolerable.

4

IIII. Quod ob superbiam Lucifer ille de archangelo diabolus factus sit.

Et ut grauissimae tyrannidis eius potentiam cognoscamus, angelum illum, qui pro nimietate splendoris ac decoris sui Lucifer nuncupatus est, nullo alio quam hoc uitio deiectum caelitus inuenimus et ex illa beata sublimique angelorum statione telo superbiae uulneratum ad inferna fuisse conlapsum. si igitur tantam uirtutem, tantae potentiae praerogatiua decoratam una elatio cordis potuit de caelestibus ad terrena deuoluere, qua nos obseruantia carnis fragilitate circumdatos cauere oporteat, ipsius ruinae magnitudo demonstrat. quemadmodum uero huius morbi uirus perniciosissimum deuitemus, instrui poterimus, si ruinae ipsius causas atque originem persequamur. numquam enim curari languores nec remedia poterunt malis ualitudinibus exhiberi, nisi prius inquisitione sagaci origines earum inuestigentur et causae. hic namque indutus diuina claritate et inter ceteras supernas uirtutes conditoris largitate praefulgens splendorem sapientiae et uirtutum pulchritudinem, qua ornabatur gratia creatoris, naturae suae potentia, non munificentiae illius beneficio se credidit obtinere, et ob hoc elatus, tamquam qui ad perseuerantiam puritatis huius diuino non egeret auxilio, deo se similem iudicauit, utpote qui nullius indigeret quemadmodum deus, liberi scilicet arbitrii facultate confisus, per illam credens afluenter sibimet omnia subpeditari, quae ad consummationem uirtutum uel perennitatem summae beatitudinis pertinerent. haec ei sola cogitatio facta prima ruina est, ob quam desertus a deo, quo credidit non egere, instabilis repente ac nutabundus effectus et infirmitatem propriae naturae persensit et beatitudinem, qua dei munere fruebatur, amisit. et quia dilexit uerba praecipitationis, quibus dixerat: in caelum conscendam, et linguam dolosam, qua uel de se dixit: ero similis altissimo, uel de Adam et Eua: eritis sicut dii, propterea deus destruet illum in finem, euellet eum, et emigrabit de tabernaculo: et radicem eius de terra uiuentium. tunc ruinam eius uidentes iusti timebunt, et super eum ridebunt dicentes (quod etiam ad hos, qui se sine protectione auxilioque dei summum bonum perficere posse confidunt, iustissime dirigetur): ecce homo, qui non posuit deum adiutorem suum: sed sperauit in multitudine diuitiarum suarum: et praeualuit in uanitate sua.

Cap. 4. Que por la Sobervia Lucifer se hizo Demonio.

Para que conozcamos el poder de la cruel tirania de este vicio, es bien sepamos, que a aquel Angel, que por su mucho resplandor, y belleza fue llamado Lucifer, no huvo vicio que le derribale de su felicidad, sino este de la Sobervia, que hizo que se despeñase de aquel dichoso, y alto estado en que Dios le avia criado, entre los demas Angeles, y no parase hasta los Infiernos. Puesto pues, que solo vn pecado de Sobervia pudo derribar desde el Cielo al Infierno al que tenia tantos dones espirituales, y era tan poderoso, que podemos sacar de aqui, sino que vna tan gran cayda nos enseñe el recato, y temor, con que avemos de vivir los que estamos vestidos de esta carne miserable? Pero no podrèmos guiarnos bien, ni escaparnos de el veneno mortifero de este vicio, sino entendemos las causas, y origen de el, y de la cayda de este Angel. Porque nunca se acabarà de curar la enfermedad, ni aun se podrà aplicar remedio eficaz a ella, sin que primero con mucha diligencia alcancemos muy entera noticia de la fuente, y principio de donde nace. Lucifer pues vestido de aquella claridad soberana, y preferido a todos los otros espiritus celestiales, por la liberalidad, que Dios avia vsado con el en hermosearle, se persuadiò, que aquella Sabiduria tan clara, y aquella hermosura de virtudes, con que la gracia de su Criador le avia adornado, las avia alcançado por sus fuerças, y merecimientos, y no por merced, y liberalidad de Dios. Ensobervecido con este pensamiento, como sino necessitara de el favor divino para conservarse en aquel estado de pureza, se atreviò a querer igualarse a Dios, pareciendole que era tan absoluto, è independenre como el, confiando en sola la facultad de su libre alvedrio, y asigurandose, que con ella avia de alcançar todo quanto era necessario para el cumplimiento, y suma perfeccion de sus virtudes, y finalmente la bienaventurança eterna. Sola esta persuasion le sirviò de tropieço, para que le dexasse Dios de su mano, pues a el le parecia, que no necessitava de su favor, y gracia. Y assi al punto convirtiendose en vna naturaleza muy inconstante, y variable, no supo que hazerse: y començò ya a tener experiencia de la flaqueza de su natural, y finalmente perdiò el estado de que gozava, por gracia, y merced de su Criador: y porque se atreviò a ponerse en la cabeça aquellas palabras desesperadas, con que se despeñò, y vino a dezir: Subirè àlla hasta el Cielo Impireo, como si dixera, averlashe a braço partido con Dios: el que con su lengua maldita dixo entonces de si: Mi naturaleza serà tan buena, como la del mismo Dios, y despues a nuestros primeros Padres vino a dezirles, que serian tan poderosos como Dios. Por tanto el mismo Dios, acabò con el, y lo destruyò para siempre, desarraigòlo, y le hizo dexar su primera habitacion, y que nunca pareciesse rastro del en la tierra de los vivientes, que son aquellos Cielos, donde primero le criò. Viendo esto los justos, y vna cayda tan grande, temeran, y reverenciaràn mas al Señor, se burlaran de el Demonio, y le diran estas palabras (cosa que se podrà tambien aplicar con mucha razon a los que sin el amparo, y gracia de Dios presumen alcançar el sumo bien) Mirad qual està, el que no quiso valerse de la ayuda de Dios, y solo confiò de la abundancia de sus riquezas, y su vanidad.

5

V. Quod fomites omnium uitiorum de superbia pullularint.

Haec est primae ruinae causa et origo principalis morbi, qui rursum per illum, qui fuerat a se deiectus, in protoplastum serpens infirmitates omnium uitiorum et materias germinauit. dum enim gloriam deitatis arbitrii libertate et industria sua credidit se posse conquirere, etiam illam perdidit, quam adeptus fuerat gratia conditoris.

Cap. 5. Que la Sobervia es la rayz de todos los vicios.

Esta fue la causa de la cayda de nuestros primeros Padres. Porque la Sobervia por medio de el Demonio, a quien ya tenia vencido se apodero de Adan, y Eva y de el pecado original de estos procediò la materia, y fomite de todos los vicios. Y aun el mismo Demonio, presumiendo alcançar con fuerças proprias, è industria de su libre alvedrio la honra, y gloria, que a solo Dios se devia, vino a perder aun aquella con que Dios le adornò quando le crio.

6

VI. Quod superbiae uitium, cum sit in ordine conluctationis extremum, tempore tamen et origine primum sit.

Itaque exemplis ac testimoniis scripturarum manifestissime conprobatur superbiae labem, cum sit posterior in ordine conflictuum, origine tamen anteriorem esse omniumque peccatorum et criminum esse principium, nec sicut cetera uitia solummodo contrariam sibi uirtutem, id est humilitatem tantum extinguere, uerum etiam cunctarum simul interemptricem esse uirtutum, nec mediocres tantum paruosque temptare, sed maxime in fortitudinis culmine consistentes. ita enim de hoc spiritu propheta commemorat: et escae eius electae. ideoque beatus Dauid, licet tanta circumspectione cordis sui custodiret arcana, ut ad eum, quem secreta suae conscientiae non latebant, audenter proclamaret: domine non est exaltatum cor meum: neque elati sunt oculi mei. neque ambulaui in magnis: neque in mirabilibus super me. nisi humiliter sentiebam, et iterum: non habitabit in medio domus meae faciens superbiam, sciens tamen quam sit difficilis etiam perfectis ista custodia, non de sua tantum praesumit industria, sed orans domini inplorat auxilium, ut huius inimici telum possit insauciatus euadere, dicens: non ueniat mihi pes superbiae, pauens ac metuens, ne illud incidat quod dicitur de superbis: deus superbis aduersatur, et iterum: inmundus est apud deum omnis qui exaltat cor suum.

Cap. 6. Que la Sobervia, es el vltimo vicio que se rinde, y el primero en tiempo, y origen.

Pruevase pues claramente con exemplos, y testimonio de la S. Escritura, que este vicio de la Sobervia, aunque le ponemos en vltimo lugar entre los vicios, que nos molestan, es con todo el primero; y en fin es fuente, y principio de quantos pecados, y maldades ay, y no se contenta con destruir la humildad, que propriamente es su contraria, como lo hazen otros vicios con sus virtudes opuestas, sino que como vn contagio que corre por todas las virtudes, a todas las inficiona. Ni se paga solamente de tentar a la gente poco aprovechada, ò principiante en la virtud: tambien lo haze con los mui valientes, y que estàn àlla en la cumbre de la perfeccion, y assi con mucha propriedad dize el Profeta Abacuc, hablando de la Sobervia: Sus manjares son escogidos. Y el Santo Rey David, con que mirava tanto por la guarda, y pureza de su interior, que se atrevia a dezir, a aquel Señor, que sabia muy bien todos los secretos de su conciencia: Señor nunca mi alma se ensoberveciò, ni osè casi alçar los ojos, ni me puse a escudriñar cosas, que sobrepujassen mi caudal: Sino antes senti siempre baxamente de mi persona: Y en otro lugar dixo. No morara el Sobervio en mi casa: Con todo sabiendo quan dificultoso negocio es, aun para los muy perfectos, esta guarda de su interior, no se fia de su propria industria, sino que con vna oracion muy fervorosa, pide favor al Señor, para poderse librar de las manos de este enemigo, sin herida alguna, y le dize: No me vengan algunos pensamientos, ò deseos de Sobervia. Temiendo el ser contado entre los Sobervios; de quien dixo el Apostol Santiago en su Epistola Canonica: Dios resiste a los Sobervios: Y el Sabio Rey en sus Proverbios: qualquiere que se ensobervece ofende mucho al Señor.

7

VII. Quod tantum sit malum superbiae, ut ipsum deum aduersarium habere mereatur.

Quantum est malum superbiae, ut non angelum, non alias uirtutes sibi contrarias, sed ipsum deum aduersarium habere mereatur. notandum siquidem est quod nequaquam dixerit super his qui ceteris sunt uitiis inuoluti, quod habeant sibi dominum resistentem, id est 'dominus gastrimargis, fornicariis, iracundis seu filargyris aduersatur', sed solis superbis. illa namque uitia uel in unumquemque delinquentium tantummodo retorquentur uel in suos participes, id est in alios homines uidentur admitti: haec uero proprie pertingit ad deum et idcirco eum specialiter digna est habere contrarium.

Cap. 7. Que es pecado tan grave la Sobervia, que tiene por contrario al mismo Dios.

Podemos colegir la malicia de la Sobervia, de que no se le señala por contrario vn Angel, ni alguna de las virtudes, sino el mismo Dios. y assi se ha de notar que no dixo el Apostol Santiago, que Dios resistia a los que estavan enredados en otros vicios, como digamos, a los Glotones, Deshonestos, Iracundos ò Avarientos; sino solo a los Sobervios. Porque los vicios, que avemos dicho, mas particularmente son contra el mismo que se les rinde, ò contra los otros proximos, que tambien estàn sugetos a caer en ellos; pero este de la Sobervia propiamente haze tiro al mismo Dios, y assi no es mucho, que merezca en particular tenerle por contrario.

8

VIII. Quemadmodum deus superbiam diaboli uirtute humilitatis extinxerit, et diuersa super hoc testimonia.

Ideoque uniuersitatis creator et medicus deus causam principiumque morborum superbiam esse cognoscens contrariis sanare contraria procurauit, ut ea scilicet, quae per superbiam corruerant, per humilitatem resurgerent. ille namque dicit: in caelum conscendam, hic dicit: humiliata est in terra anima mea. ille dicit: ero similis altissimo, hic, cum esset in forma dei, exinaniuit semet ipsum formam serui accipiens, humiliauitque se factus oboediens usque ad mortem. ille dicit: super astra dei exaltabo solium meum, iste dicit: discite a me quia mitis sum et humilis corde. ille dicit: nescio dominum, et Israhel non dimitto, iste dicit: si dixero quia non noui eum, ero similis uobis mendax: sed noui eum et mandata eius seruo. ille dicit: mea sunt flumina et ego feci ea, iste dicit: non possum ego a me ipso facere quicquam, sed pater meus in me manens ipse facit opera. ille dicit: mea sunt omnia regna mundi et gloria eorum, et cui uoluero do ea, iste cum diues esset, pauper effectus est, ut eius inopia nos diuites redderemur. ille dicit: sicut colliguntur oua, quae derelicta sunt, sic uniuersam terram ego congregaui: et non fuit qui moueret pennam, et aperiret os, et ganniret, iste dicit: similis factus sum pellicano solitario: uigilaui, et factus sum sicut passer solitarius in tecto. ille dicit: exsiccaui uestigio pedum meorum omnes riuos aggerum, hic dicit: numquid non possum rogare patrem meum, et exhibebit mihi modo plus quam duodecim milia legiones angelorum? si principalis ruinae causam et salutis nostrae fundamenta perspeximus, a quo et qualiter uel ista iacta sint uel illa emerserit, quemadmodum deuitare tam atrocem mortem superbiae debeamus, uel illius ruina uel huius doceamur exemplo.

Cap. 8. Como Dios destruyò la Sobervia de el Diablo con la virtud de la Humildad.

Lo que ivamos diziendo, fue ocasion, que el Criador de todo el mundo, y Redentor nuestro, sabiendo muy bien, que la causa, y principio de todos nuestros males era la Sobervia, quiso vencerla con otro contrario; para que lo que estava destruido por la Sobervia se reedificasse con la humildad. El Demonio dixo Subirè al Cielo. Y el Señor en persona suya dize: Mi alma se ha humillado hasta la tierra. Aquel dixo. Serè tan bueno como Dios, y de Christo nuestro Redentor dize el Apostol S. Pablo: Que siendo Dios por naturaleza se humillò, y anonadado de manera, que vino a tomar forma de Siervo, y se humillò, y obedeciò hasta la muerte. El Primogenito de las tinieblas dixo: Pondrè mi dosel tan alto como el de Dios. Y el Redentor dize: Aprended de mi que soy benigno, y humilde de coraçon. Satanas dixo por boca de el Rey Faraon: Ni conozco a Dios, ni darè libertad al pueblo de Israel. Y nuestro buen Iesus dize a los Fariseos: Si dixere que no conozco a Dios, serè como vosotros, mentiroso; le conozco, y guardo sus preceptos. Lucifer dixo por el mismo Faraon: mios son estos braços de el rio Nilo, yo los he hecho, y Christo dize, yo solo no puedo hazer cosa, sino que juntamente mi padre, que mora en mi siempre haze tambien las obras que yo hago. El caudillo de los Demonios dixo: Todos los Reinos de el mundo, y su grandeza son mios, y los doy a quien quiero, y S. Pablo dize hablando de nuestro Salvador. que sin embargo que era rico se quiso hazer pobre, para que con su pobreça nos enriqueziessemos. El Principe de la Sobervia dixo por ministerio de el Rey de los Assirios con la misma facilidad, que coge vno los huevos de el nido, que se dexò la Ave solos, me apoderè yo de todo el mundo sin que huviesse quien se moviesse, ni osase abrir la boca, ni chistar; y el maestro de la humildad dize: Ando desamparado, como el Pelicano por los desiertos, y sin poder pegar los ojos parezco Pajaro Solitario, que va gimiendo por los tejados. Finalmente este mal espiritu de arrogancia dixo por boca de Sennacherib Rey de los Assirios, yo he enjugado con las plantas de mis pies, y de mis soldados todos los fosos que mis enemigos avian llenado de agua; y el maestro de la benignidad, y mansedumbre, viendose desamparado, dixo a su Dicipulo S. Pedro: Piensas que no podria yo rogar aora a mi padre, y si yo quisiese me embiaria mas de doze Legiones de Angeles? Pues avemos visto la causa de nuestra perdicion, y como, y de donde procediò, que fue de el Demonio, y los fundamentos de nuestra salvacion, y de la manera que tuvieron principio, y quien se les dio que fue Christo nuestro Redentor, aprendamos aora, ò con la cayda de aquel, ò con el exemplo de este Señor a librarnos de la tirania cruel con que la Sobervia se apodera de nuestras almas.

9

VIIII. Quemadmodum nos quoque superbiam superare possimus.

Itaque hunc nequissimi spiritus laqueum taliter poterimus euadere, si in singulis quibus senserimus nos uirtutibus profecisse illud apostolicum dixerimus: non ego, sed gratia dei mecum, et: gratia dei sum quod sum, et deum esse qui operatur in nobis et uelle et perficere pro bona uoluntate, dicente etiam ipso auctore salutis nostrae: qui manet in me et ego in illo, hic fert fructum multum, quia sine me nihil potestis facere, et: nisi dominus aedificauerit domum, in uanum laborauerunt qui aedificant eam, nisi dominus custodierit ciuitatem, frustra uigilauit qui custodit eam, et: in uanum uobis est ante lucem surgere, quia non est uolentis neque currentis, sed miserentis est dei.

Cap. 9. Como podremos nosotros vencer tambien la Sobervia?

Librarnos emos de los lazos de este espiritu malvado, si siempre que vieremos, que aprovechamos en alguna virtud, dixeremos lo que dezia el Apostol S. Pablo: Esto no lo he hecho yo solo, sino la gracia de el Señor juntamente conmigo: Y lo que soy, a la gracia de Dios lo devo, y lo que dixo escriviendo a los Filipenses que Dios es el que haze, que descemos algo bueno, y lo pongamos por obra, por sola su benignidad, y misericordia. Esto confirmò el Autor de nuestra salvacion, quando dixo: El que està vnido conmigo, de manera que yo lo estè tambien con el, da gran fruto de buenas obras, porque sin mi gracia, no podeys hazer nada; y David: Si el Señor no edificare la casa, en vano, trabajan los que la edifican. Si el Señor no guarda la Ciudad en vano velan las centinelas. Y mas adelante, en vano os levantays antes de el dia. Porque (como dixo el mismo Apostol) No esta el negocio de nuestra salvacion en mano de el que quiere, y pone por obra sus deseos, sino en la de Dios, que vsa de misericordia con nosotros.

10

X. Quod nemo possit perfectionem uirtutum uel promissam beatitudinem suis tantum uiribus obtinere.

Nullius namque quamuis feruentis et cupientis tam idonea potest uoluntas esse uel cursus, ut carne spiritui repugnante circumdatus ualeat tantum perfectionis praemium et palmam integritatis ac puritatis adtingere, nisi fuerit diuina miseratione protectus, ut ad illud, quod magnopere uult et ad quod currit, peruenire mereatur. omne enim datum bonum et omne donum perfectum de sursum est descendens a patre luminum. quid enim habes quod non accepisti? quodsi accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis?

Cap. 10. Que nadie, con solas sus fuerças puede alcançar, ni la perfeccion de las virtudes, ni la bienaventurança prometida.

Por mas que el hombre quiera, y corra, no basta su voluntad, ni sus obras (estando vestido de esta carne, que siempre haze contradicion al espiritu) a alcançar el premio de tan gran perfeccion, pureza, y entereza, sino es que juntamente con ellas la misericordia de Dios le ayude, para que pueda llegar a alcançar lo que desea, y procura. Porque como dixo el Apostol Santiago, qualquiera cosa buena, y qualquier don perfecto, de àlla arriba nos viene, y baja de el Padre de las luzes, y por esto dixo el Apostol S. Pablo: que tienes que no ayas recibido? Y si lo recibiste de que te desvaneces como sino lo huvieras recibido?

11

XI. Exemplum latronis siue Dauid uel uocationis nostrae ad dei gratiam demonstrandam.

Si enim uel illum latronem ob unam confessionem introductum in paradisum recordemur, intellegemus eum non cursus sui merito tantam beatitudinem consecutum, sed dono dei miserentis indeptum. uel si reminiscamur Dauid regis duo tam grauia tamque inmania crimina uno paenitudinis sermone deleta, nec hic uidebimus ad indulgentiam tanti criminis obtinendam laboris aequiperasse merita, sed dei gratiam superabundasse, qui uerae paenitudinis occasione percepta tantam peccatorum materiem sub unius uerbi plena confessione consumpsit. principium quoque discutientes uocationis ac salutis humanae, qua non ex nobis nec ex operibus nostris secundum apostolum, sed dei sumus dono gratiaque saluati, liquido poterimus aduertere, quemadmodum perfectionis summa non uolentis neque currentis, sed miserentis sit dei, qui nequaquam laborum uel cursus nostri merito conpensante uitiorum nos facit esse uictores nec aequiperante nostrae uoluntatis industria tam arduum integritatis culmen subiugata qua utimur carne conscendere. nulla siquidem corporis huius adflictio nullaque cordis contritio ad capessendam ueram illam interioris hominis castitatem possit esse condigna, ut tantam puritatis uirtutem angelis solis ingenitam caelique uernaculam nudo humano labore, id est sine adiutorio dei ualeat obtinere, quia totius boni effectus ab illius profluit gratia, qui tantam perennitatem beatitudinis et inmensitatem gloriae exiguae uoluntati breuique ac paruo cursui nostro multiplicata largitate donauit.

Cap. 11. Exemplos de el Ladron, de David, y de nuestra vocacion, que explican la eficacia de la Gracia de Dios.

Si nos acordamos de aquel Ladron que con vna sola confession alcançò la bienaventurança, es fuerça que confessemos que bien tan grande, no lo alcançò por solos sus merecimientos ni su buena vida, sino por la gracia, y misericordia de el Señor. Y si traemos a la memoria de la manera que al Rey David, con vna palabra con que dio indicio de el dolor, que de su culpa tenia, se le perdonaron dos pecados tan grandes, y enormes, como el Homicidio, y Adulterio, veremos tambien claramente, que para alcançar perdon de tan gran graves delictos, no bastò solo lo que pudo merecer por aquel reconocimiento de ellos, sino que antes bien campea mucho la copiosa gracia de el Señor, que conocida su penitencia le perdonò pecados tan grandes, viendo que publicamente los avia confessado: Considerando a mas de esto los principios de la Vocacion, y salvacion de los hombres, y que no la merecimos nosotros, ni nuestras buenas obras, sino que (como dixo el Apostol) nos librò la gracia de Dios, podrèmos sacar muy en limpio, que la suma de la perfeccion no consiste tanto en los deseos, ni obras de los que la procuran, quanto en la misericordia de Dios, que sin merecerlo nuestros trabajos, ni la vida passada, nos da victoria de nuestros vicios, y sin ser merecedora de ello la industria de nuestra voluntad, nos concede, que rendida esta carne en que vivimos lleguemos a vn grado muy alto de pureza. Porque quanto quiera que el cuerpo se aflija con penitencias, y el alma con dolor de sus culpas, no es possible que llegue a posseer aquella castidad, interior, y tan alta pureza, que es adorno de los Angeles, y Ciudadana de el Cielo con solo su trabajo, y sin muy particular gracia de el Señor. Porque en efecto todo nuestro bien procede de la gracia de aquel Dios, que en paga de lo que trabajamos en este corto, y brevissimo espacio de nuestra vida, y de nuestra buena voluntad, tal qual es, nos quiso por su liberalidad conceder aquella bienaventurança eterna, è inmensidad de su gloria.

12

XII. Quod nullus sit labor, qui possit repromissae beatitudini conparari.

Omnis enim longaeuitas uitae praesentis, cum ad illam futurae gloriae perennitatem respexeris, euanescit, et dolores cuncti contemplatione illius inmensae beatitudinis effugantur atque ut fumus ad nihil extenuati liquescunt et nusquam ut fauilla conparent.

Cap. 12. Que ningun trabajo puede ser igual al premio de la Bienaventurança prometida.

Por larga que sea nuestra vida, cotejada con la duracion, y perpetuidad de la gloria, que esperamos, se desvaneze; y con sola la consideracion de aquella inmensa bienaventurança, se pierden de vista nuestros dolores, como el humo, ò la centella que arroja el fuego.

13

XIII. Traditio seniorum de consequenda puritate.

Quapropter iam tempus est ut ipsis quibus tradunt uerbis patrum sententiam proferamus, eorum scilicet qui uiam perfectionis et qualitatem eius non uerborum iactantia depinxerunt, sed potius re et opere ac uirtute spiritus possidentes experimentis eam propriis et exemplis certissimis tradiderunt. aiunt itaque non posse ad purum quempiam carnalibus uitiis emundari, nisi uniuersum laborem suum atque conatum ad tantum perfectionis finem intellexerit non posse sufficere, nec eam nisi dei miseratione et adiutorio conprehendi non tam tradentis institutione quam affectu atque uirtute et experimentis propriis eruditus agnoscat. ad capessenda namque tam magnifica tamque praecelsa puritatis et integritatis praemia quantuslibet ieiuniorum, uigiliarum, lectionis, solitudinis ac remotionis labor fuerit inpensus, condignus esse non poterit qui haec industriae suae merito uel sudoris obtineat. numquam enim diuinum munus labor proprius humanaue conpensabit industria, nisi desideranti diuina fuerit miseratione concessum.

Cap. 13. Doctrina de los Ancianos, para alcançar la pureza

Tiempo es ya que pongamos aqui la opinion, que acerca de esto tenian, y aun las palabras, con que lo dezian, aquellos SS. PP. que nos enseñaron el camino de la perfeccion, y declararon su naturaleza, no con solas palabras vanas. sino que siendo ellos en hecho de verdad hombres muy aprovechados en la virtud, y crecidos en el espiritu, nos encaminaron a la perfeccion con la mucha experiencia, que tenian de cosas de devocion, y con sus mismos exemplos. Dezian estos, que era imposible, que de el todo el hombre se librase de los vicios de la carne, sin que primero se persuadiesse, que todo su conato, y trabajo, no era bastante para llegar al fin de tanta perfeccion, y conociesse que no la podia alcançar sino por gracia: y misericordia de el Señor, y en efecto viniesse a afirmarse en esto, no tanto por la doctrina de su maestro, y padre espiritual, quanto por el exercicio de obras buenas, las virtudes, y experiencia de ellas. Porque para venir a alcançar tan grandiosos, y excelentes premios de pureza, è integridad, por mas que vno ayune, y se emplee en Vigilias, y licion devota, y procure vivir muy solo, y apartado de todo quanto le puede inquietar, no le bastarà, ni podra jamas llegar a estado, que por merecimientos de su industria, y trabajo venga a merecer cosas de tanta importancia. Y en fin el trabajo, è industria humana, no mereceràn los dones de Dios, sino es que el mismo Señor, por su misericordia, quiera concederlos, a los que de veras los desean.

14

XIIII. Quod adiutorium dei laborantibus tribuatur.

Nec hoc dico ut humanos conatus euacuans ab industria et laboris intentione quemquam reuocare contendam, sed plane constantissime non mea, sed seniorum sententia definio perfectionem quidem sine his omnino capi non posse, his autem solis sine gratia dei posse eam a nemine consummari. ut enim dicimus conatus humanos adprehendere eam per se ipsos non posse sine adiutorio dei, ita pronuntiamus laborantibus tantum ac desudantibus misericordiam dei gratiamque conferri et, ut uerbis apostoli loquar, uolentibus et currentibus inpertiri secundum illud, quod etiam in psalmo octogensimo octauo ex persona dei cantatur: posui adiutorium super potentem: et exaltaui electum de plebe mea. dicimus enim secundum saluatoris sententiam dari quidem petentibus, aperiri pulsantibus et a quaerentibus inueniri, sed petitionem et inquisitionem et pulsationem nostram non esse condignam, nisi misericordia dei id quod petimus dederit uel aperuerit quod pulsamus uel illud quod quaerimus fecerit inueniri. praesto est namque, occasione sibi tantummodo a nobis bonae uoluntatis oblata, ad haec omnia conferenda. amplius enim ille quam nos perfectionem salutemque nostram desiderat et expectat. et in tantum beatus Dauid prouentum sui operis ac laboris propria tantum industria non posse nouerat obtineri, ut a domino promereri directionem suorum operum iterata prece deposceret dicens: et opera manuum nostrarum dirige super nos, et opus manuum nostrarum dirige, et rursum: confirma deus hoc, quod operatus es in nobis.

Cap. 14. Que Dios acude con su ayuda a los que trabajan.

No he puesto la doctrina de los capitulos passados con intento de persuadir a nadie, que de su parte no trabaje, ni se disponga, ni de provar, que nuestro conato, y diligencia, no es de fruto alguno, sino que confirmandome mas en la doctrina, ya dicha, digo aora, no de mi parecer, sino de el de aquellos Padres Antiguos: Que la perfeccion no se puede alcançar estandose ociosos, y sin exercicios santos de virtudes, pero hase de advertir tambien, que sola esta diligencia nuestra, tampoco basta para esso, sino es que la gracia de Dios juntamente nos ayude, y aunque por vna parte dezimos, que las diligencias humanas no pueden llegar a ella sin la gracia de Dios, pero por otra tambien es necessario, que confessemos, que la misericordia, y el augmento de esta gracia, no se da sino a los que trabajan, y se disponen con la misma gracia, y en fin por dezirlo con las palabras de el mismo Apostol: Repartese a los que la desan; y procuran. Assi lo dixo David en persona de Dios, por estas palabras: Empleè mi gracia en el poderoso, y honrè al escogido de entre mi pueblo. Dezimos pues (segun sentencia de el mismo Salvador) que sus dones se dan a quien de veras los pide, y se abre su puerta a los que llaman a ella, y su gracia la hallan los que la buscan; pero ni nuestra peticion ni las aldavadas, que damos, ni toda nuestra diligencia merecen su gracia, sino que el mismo Señor por su infinita misericordia, nos da lo que pedimos, nos abre quando llamamos a su puerta, y nos haze hallar lo que ivamos buscando: porque con solo que de nuestra parte le mostremos vn buen deseo; de la suya està muy aprestado para darnos todo esto, pues aguarda, y desea, que seamos perfectos, trata de nuestra salvacion con mayor afecto, que nosotros mismos. Estava tan puesto el Rey David en que su industria, y trabajo no podian tener buen sucesso, si estribava en solas sus fuerças, que vna vez y otra pidio al Señor le hiziesse digno de que sus acciones fuessen bien endereçadas, y assi le dize en vn verso de vn Psalmo, dos veces estas mismas palabras: Endereçad Señor las obras de nuestras manos en nosotros. Y en otro lugar; Señor nuestro, perficionad lo que aveys començado a obrar en nuestras almas.

15

XV. A quibus perfectionis uiam discere debeamus.

Ideoque si ad ueram consummationem uirtutum uolumus effectu et opere peruenire, illis debemus adquiescere magistris ac ducibus, qui hanc non uaniloqua disputatione somniantes, sed re atque experimentis adprehendentes nos quoque docere atque ad eam dirigere similiter possunt et uiam, quemadmodum perueniamus ad eam, certissimo tramite demonstrare, quique ad hanc fide se potius peruenisse quam laborum merito testabantur. quibus etiam hoc praecipuum sui cordis adquisita puritas conferebat, ut magis magisque se deprimi peccatis agnoscerent (tanta namque in eis delictorum conpunctio per dies singulos augebatur, quanta puritas animi profecisset) traherentque iugiter intimo corde suspiria, eo quod semet ipsos sentirent nequaquam posse delictorum naeuos ac maculas deuitare, quae eis per multiplices cogitationum minutias inurebantur. et idcirco futurae uitae stipendia non operum sperare se merito, sed misericordia domini proclamabant, nihil sibi de tanta circumspectione cordis aliorum conparatione donantes, quippe qui hanc ipsam non suae industriae, sed diuinae gratiae adscribebant: nec blandientes sibi de inferiorum ac tepidorum neglegentia, sed contemplatione potius illorum, quos uere peccato carere atque in regno caelorum aeterna iam beatitudine perfrui nouerant, humilitatem perpetuam conquirebant. atque ita consideratione hac et elationis ruinam pariter declinabant et quo contenderent uel quod dolerent semper inueniebant, intellegentes semet ipsos ad illam puritatem cordis quam cupiunt obsistente carnis sarcina peruenire non posse.

Cap. 15. Que Maestros avemos de escoger para la perfeccion?

Si deseamos llegar a la cumbre de las virtudes, no solo con deseos, sino con obras, avemos de tomar por Maestros a aquellos que no se contentaron (como algunos) con tratar de ellas por su antojo, y vana ostentacion, sino que las pusieron primero por obra, y exercitaron. Porque estos son los que nos pueden enseñar, y encaminar a la perfeccion, y mostrarnos con mucha siguridad el camino por donde podamos llegar a ella, pues confessaràn, que llegaron a aquel estado no por sus merecimientos; sino por la fe, que tuvieron en la gracia de el Señor. Vno de los principales afectos, que causava la pureza en las almas de estos Santos era, que quanto mas crecia mas les atormentavan sus culpas, y se sentian mas oprimidos de sus pecados, porque el dolor, y contricion de ellos crecia siempre a medida de su aprovechamiento espiritual, y entereza: y continuamente ivan despidiendo suspiros de lo mas intimo de su coraçon, porque veian, que no podian librarse de las imperfecciones, y faltas de los pecados, con que la imaginacion a cada passo les tentava: y esta era la causa, que siempre estavan diziendo; que confiavan alcançar el premio de la bienaventurança, no por merecimientos de sus buenas obras, sino por la misericordia de el Señor, y aunque andavan con tanta circunspeccion, y guarda de el coraçon, no se estimavan en mas que otros, que no eran tan perfectos. Porque la pureza, que avian alcançado la atribuian no a su diligencia, è industria, sino a la gracia de Dios. Ni se tenian por mas santos (cotejando su cuydado, con el descuydo de los que eran tibios, y negligentes) Sino que mirando a los que sabian, que estavan ya libres de pecado, y gozavan de la bienaventurança eterna, siempre procuravan ser mas humildes, y con esta consideracion, se libravan de la Sobervia, y siempre hallavan en que adelantarse, y faltas de que dolerse, persuadidos, que no podian llegar con sus fuerças a alcançar la pureza de el alma, que deseavan, haziendoles tanta contradicion su misma carne.

16

XVI. Non posse nos sine misericordia et inspiratione dei ad ipsum laborem obtinendae perfectionis accedere.

Igitur secundum traditiones et institutiones eorum sic ad eam festinare debemus ieiuniis, uigiliis, orationibus, contritioni cordis et corporis operam dantes, ne haec omnia morbo hoc inflante uacuemus. non solum namque ipsam perfectionem oportet credere industria nos uel labore nostro possidere non posse, sed ne haec ipsa quidem, quae illius exercemus obtentu, id est labores conatusque nostros ac studia sine diuinae protectionis auxilio inspirationisque eius et castigationis atque exhortationis gratia posse perficere, quam scilicet cordibus nostris uel per alium solet uel per semet ipsum, nos uisitans, clementer infundere.

Cap. 16. Que sin la Misericordia, è inspiracion de Dios no podemos, no solo alcançar la perfeccion, pero ni aun poner las manos en las obras por las quales se alcança.

Segun las tradiciones, y Reglas de aquellos Santos Padres, avemos de caminar con diligencia, por el camino de la perfeccion, empleandonos en Ayunos, Vigilias, Oraciones, y Mortificacion interior, y exterior, de manera que no perdamos el fruto de todos estos trabajos con la inchazon de la Sobervia. Porque no solo es menester que entendamos, que no podemos alcançar la misma perfeccion con sola nuestra industria, y trabajo; pero es necessario sepamos tambien, que aun aquellos medios de que vsamos para alcançarla, como son nuestro conato, cuydado, y trabajo, nunca los pondrèmos por obra sin la gracia de Dios, su proteccion, inspiracion, correccion, y exortacion, que suele comunicarnos por su infinita clemencia, vnas vezes por medio de sus ministros, otras por si mismo.

17

XVII. Testimouia diuersa, quibus euidenter ostenditur nihil posse nos quod ad salutem nostram pertinet sine adiutorio dei perficere.

Postremo instruat auctor salutis nostrae, quid nos oporteat in singulis quibusque quae gerimus non modo sentire. sed etiam confiteri. non possum ego, inquit, a me ipso facere quicquam. pater autem in me manens ipse facit opera. ille ex persona hominis adsumpti dicit nihil a semet ipso posse se facere, et nos cinis ac terra in his, quae ad nostram salutem pertinent, arbitramur nos adiutorio domini non egere? discamus itaque et nos, per singula nostram simul infirmitatem et illius adiutoria sentientes, cotidie proclamare cum sanctis: inpulsus uersatus sum ut caderem: et dominus suscepit me. fortitudo mea, et laudatio mea dominus: et factus est mihi in salutem, et: nisi quia dominus adiuuit me: paulo minus habitauerat in inferno anima mea. si dicebam: motus est pes meus: misericordia tua domine adiuuabat me. secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo: consolationes tuae laetificauerunt animam meam. uidentes etiam cor nostrum in timore domini et patientia roborari dicamus: et factus est dominus firmamentum meum. et eduxit me in latitudine. scientiam quoque profectu operum intellegentes nobis augeri dicamus: quoniam tu inluminas lucernam meam domine: deus meus inlumina tenebras meas. quoniam in te eripiar a temptatione, et in deo meo transgrediar murum. deinde sentientes nosmet ipsos fortitudinem tolerantiae conquisisse et in semita uirtutum facilius ac sine labore dirigere adiciamus: deus qui praecinxit me uirtute: et posuit inmaculatam uiam meam. qui perfecit pedes meos tamquam cerui, et super excelsa statuit me, qui docet manus meas ad proelium. consecuti etiam discretionem, qua roborati possimus aduersarios nostros elidere, proclamemus ad deum: disciplina tua erexit me in finem: et disciplina tua ipsa me docebit. dilatasti gressus meos subtus me: et non sunt infirmata uestigia mea. et quia taliter sum roboratus scientia tua atque uirtute, inferam confidenter ea quae sequuntur et dicam: persequar inimicos meos, et conprehendam illos: et non conuertar donec deficiant. conteram illos, nec poterunt stare: cadent sub pedes meos. rursus infirmitatis nostrae memores nec posse nos tam acerbos uitiorum hostes fragili carne circumdatos sine illius adiutorio superare dicamus: in te inimicos nostros uentilabimus, et in nomine tuo spernemus insurgentes in nos. non enim in arcu meo sperabo: et gladius meus non saluabit me. tu enim saluasti nos de adfligentibus nos: et odientes nos confudisti. sed etiam praecinxisti me uirtute ad bellum: subplantasti omnes insurgentes in me subtus me. et inimicos meos dedisti mihi dorsum, et odientes nos confudisti. sed nec armis nostris posse nos uincere cogitantes dicamus: adprehende arma et scutum: et exsurge in adiutorium mihi. effunde frameam, et conclude aduersus eos, qui persequuntur me: dic animae meae: salus tua ego sum. et posuisti arcum aereum brachia mea. et dedisti mihi protectionem salutis meae: quia nec patres nostri in gladio suo possederunt terram, et brachium eorum non saluauit eos: sed dextera tua, et brachium tuum, et inluminatio uultus tui: quoniam conplacuit tibi in eis. postremo uniuersa beneficia eius cum gratiarum actione mente sollicita perlustrantes super his omnibus, quod uel pugnauimus uel inluminationem scientiae uel disciplinam discretionis ab eo consecuti sumus, uel quod suis nos armis instruxit et uirtutis cingulo conmuniuit, uel quod inimicorum nostrorum nobis praebuit dorsum et tribuit uirtutem comminuendi eos ut puluerem ante faciem uenti, intimo cordis affectu clamemus ad eum: diligam te domine uirtus mea: dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus. deus meus adiutor meus, et sperabo in eum. protector meus, et cornu salutis meae, et susceptor meus. laudans inuocabo dominum: et ab inimicis meis saluus ero.

Cap. 17. Varios Testimonios, con que se prueva claramente, que nada podemos obrar en el negocio de nuestra salvacion sin la Ayuda de Dios.

Finalmente Christo nuestro Redentor nos enseña, no solo, lo que avemos de creer, pero confessar a boca llena, en todas quantas cosas hizieremos, y assi nos dize por S. Iuan en su Evangelio: Yo solo no puedo hazer nada, sino que juntamente mi Padre, que mora en mi siempre haze tambien las obras, que yo hago. Este Señor en persona de nuestra naturaleza, que avia tomado, dize que por virtud propria sola suya, no puede hazer nada, y nosotros que somos tierra, y ceniza nos atreveremos a pensar, que no necessitamos de la gracia de Dios, para cumplir con las obligaciones, que tenemos, para aver de alcançar nuestra salvacion? Conozcamos pues en cada cosa que hazemos, nuestra flaqueza, y pues experimentamos, y sentimos su favor, estemos siempre diziendo con los Santos, y con David: Atropellòme mi enemigo, y estuve muy cerca de dar conmigo en el suelo; pero el Señor me detuvo que no cayesse. Mi fortaleza, y la materia de mis alabanças, es el Señor y el mismo es el Autor de mi salvacion. Si Dios no me huuiera ayudado, ya estuviera mi alma cerca de caer en el profundo del Infierno. Si alguna vez me parecia que iva ya a tropeçar, vuestra misericordia, Señor, me amparava. A la medida que cargavan los dolores sobre mi triste coraçon, a essa misma los consuelos que me disteis eran de alivio a mi alma. Si alguna vez vieremos, que aprovechamos en el temor de el Señor, y en paciencia digamos con el Psalmista: El Señor ha sido mi amparo, y de carcel estrecha me ha sacado a vn lugar ancho, y espacioso: Si con el exercicio de las buenas obras echamos de ver que se nos acrecienta su conocimiento, digamos le: Vos soys Dios mio, el que ilustrais mi entendimiento, suplico os Señor, que convirtais mis tinieblas en vna luz muy clara: porque con vuestra gracia me librarè de las tentaciones, y con la ayuda de mi Dios, treparè, y escalarè las murallas de las Ciudades de mis enemigos. Si en alguna ocasion, sentimos en nuestras almas vna grande fortaleza para sufrir las injurias, y trabajos, y que andamos por el camino de la virtud con facilidad, y sin trabajo, alabemos a Dios con estas palabras: Tu Señor eres el que me has ceñido de valor, y has hecho que mis acciones fuessen inculpables. Has dado a mis pies la ligereça de ciervo, y me has puesto en vn lugar muy alto, y seguro, y me muestras a nio ver las manos quando peleo con mis enemigos, Si por suerte avemos podido llegar a tener tanta prudencia, y discrecion, que por medio de ella podemos alcançar vitoria de nuestros enemigos, digamos: vuestra enseñança Señor me ha corregido, y enmendado hasta el cabo, y me instruirà; libre ya de la carcel me dexasteis andar libre, por donde queria, y nunca mis pies sintieron cansacio. Y porque me siento tan robusto con el conocimiento, y fortaleza, que me aveis dado, añadirè lo que se sigue en el mismo Psalmo, y dirè: Persiguirè a mis enemigos, y les darè alcançe, y no pararè hasta acabar con todos ellos, yo los pondrè de manera, que no puedan hazerme resistencia, y se rindan a mis pies: A mas de esto acordandonos de nuestra flaqueza, y viendo, que estando vestidos de esta carne tan fragil no podemos vencer a los vicios enemigos nuestros cruelissimos sin gracia suya: pidamosela con estas palabras en esta forma: Si vos Señor nos ayudais ahuyentarèmos nuestros enemigos, con la furia, que levanta vn toro al que coje entre sus puntas, y con el favor de vuestro santo nombre despreciaremos a los que se nos atreven. Porque yo no confiarè en mis armas, ni mi espada serà bastante para librar me. Pues vos soys, Señor el que nos sacasteis de el poder de los que nos afligian, y confundisteys, a los que nos aborrecian: y aun añadiremos esta sentencia de el mismo Rey David: vos Dios mio me disteys esfuerço para pelear, y a todos los que se levantavan contra mi los pusisteys a mis pies. Hizisteys que huyessen de mi mis enemigos, y destruisteys a los que me querian mal. Quando nos ponemos a pensar, que con nuestra virtud, y fuerças, no podemos vencerlos, digamosle, Tomad Señor vuestras armas, y escudo, y venid ayudar me. Echad mano a la espada, y detened a los que me persiguen. Hazed que mi alma conozca, que en vos consiste su remedio. Disteysme braços tan fuertes como vn arco de metal, y me concedisteys el amparo con que soleis librar a los vuestros, y el poder de vuestra mano me conservò. Porque ni nuestros Padres alcançaron lo que deseavan con la fuerça de su espada, ni sus braços los defendieron, sino vuestra mano derecha vuestro braço, y el buen rostro con que los mirasteys, porque fue vuestra voluntad hazerles bien. Finalmente, haziendo arançel, con hacimiento de gracias, de todos sus beneficios, de que avemos peleado, ò alcançado de su soberana mano, tanta luz, y sabiduria, y la enseñança, y prudencia, de que nos armò con sus armas, y asegurò teniendonos cercados, de el valor, que nos dio: de que hizo que nuestros enemigos nos bolviessen las espaldas, y nos comunicò esfuerço y fortaleza para esparcirlos, y desbaratarlos, de la manera, que haze el viento con el polvo, digamosle con vn afecto intimo de nuestro coraçon lo que David: Yo os amarè Señor muy de coraçon, pues en vos consiste todo mi valor. Dios es mi firmeza, y amparo, y el que me libra de mis enemigos: mi Dios es, el que me ayuda, y en el tendrè confiança, es mi defensor, y fortaleza, en quien consiste mi bien, y el que me sirve de refugio. Invocarè al Señor alabandole, y con esto me librarè de mis enemigos.

18

XVIII. Quod non solum in naturali condicione, sed etiam in cotidiana dispensatione dei gratia muniamur.

Non solum pro his ei gratias referentes, quod uel rationabiles nos condidit uel liberi arbitrii potestate donauit uel baptismi largitus est gratiam uel scientiam legis adiutoriumque concessit, sed etiam pro his, quae erga nos cotidiana eius prouidentia conferuntur, quod scilicet aduersariorum nos insidiis liberat, quod cooperatur in nobis, ut carnis uitia superare possimus, quod a periculis nos etiam ignorantes protegit, quod a lapsu peccati communit, quod adiuuat nos et inluminat, ut ipsum adiutorium nostrum, quod non aliud quidam interpretari uolunt quam legem, intellegere et agnoscere ualeamus, quod pro neglegentiis delictisque nostris eius inspiratione latenter conpungimur, quod dignatione eius uisitati saluberrime castigamur, quod ab eo nonnumquam etiam inuiti trahimur ad salutem, postremo quia ipsum liberum arbitrium nostrum, quod procliuius fertur ad uitia, ad meliorem dirigit frugem et ad uirtutum uiam instigationis suae uisitatione contorquet.

Cap. 18. Que no solo necessitamos de la Gracia de Dios para el ser de naturaleza que tenemos; pero tambien para obrar continuamente, y siempre.

Avemos de ser agradecidos al Señor, no solo porque nos hizo criaturas racionales, y nos concediò la facultad de el libre alvedrio, la gracia de el Santo Bautismo, el conocimientos, y ayuda de su Santa Ley: sino aun por los beneficios que con su providencia cada dia nos haze, como son el librarnos de las azechanças de nuestros enemigos, el ayudarnos para vencer las tentaciones de la carne; el sacarnos libres de los peligros, sin que nosotros veamos como, el prevenirnos, para que no caygamos en algun pecado, el ayudarnos, y darnos luz, para que podamos conocer, y entender el favor, que nos haze, y ayuda que nos da, (que algunos dizen, es proponernos su Santa Ley,) el darnos vna inspiracion secreta, con que nos da dolor de nuestros pecados, y descuydos, el dignarse de visitarnos, con reprehensiones, y castigos para nuestro bien. El tratar algunas vezes de nuestra salvacion, al tiempo que nosotros huymos de el camino de ella, y finalmente, porque modera nuestro libre alvedrio, que se va despeñando a los vicios, y con vna centellita de su gracia lo instiga, para que tuerça hazia el camino de la virtud.

19

XVIIII. Quod haec fides ab antiquis patribus tradita sit de gratia dei.

Haec est proprie humilitas erga deum, haec est antiquissimorum patrum sincera fides, quae penes successores ipsorum mera nunc usque perdurat. cui fidei uirtutes apostolicae, quae saepenumero per eos manifestatae sunt, non solum apud nos, sed etiam apud infideles et incredulos indubitatum testimonium reddunt. qui simplicem piscatorum fidem corde simplici retinentes non eam syllogismis dialecticis et Tulliana facundia spiritu concepere mundano, sed experimento uitae sinceris actuque purissimo, correctione quoque uitiorum, et ut uerius dixerim in ipsa perfectionis inesse naturam oculatis indiciis deprehenderunt, sine qua nec pietas in deum nec uitiorum purgatio nec emendatio morum nec uirtutum consummatio poterit adprehendi.

Cap. 19. Que esto que avemos dicho sintieron los PP. Antiguos, a cerca de la Gracia de Dios.

Esta es la verdadera humildad para con Dios, esta es la fe pura, y sencilla de aquellos Padres Antiguos, que oy en dia persevera en aquel mismo ser, entre los que les sucedieron. De cuya fe dan testimonio certissimo, los milagros de los Apostoles, y los que hazieron muchas vezes estos mismos Santos Padres, no solo delante de nosotros, pero aun entre infieles, è incredulos. Porque conservandose en su coraçon limpio la sencilla fe de los Pescadores, vinieron a tener la notica clarissima de ella, no al modo de los Sabios arrogantes de el mundo, con Silogismos Dialecticos, ò con la eloquencia de Ciceron; sino con la experiencia, y exercicio de vna vida inculpable, vnas acciones muy puras, y reguladas, y gran mortificacion de los vicios; y por dezirlo mas claro vinieron casi a tocar con las manos, y ver con los ojos corporales, que la naturaleza de la perfeccion se fundava en esta fee, y sin ella, ni se puede llegar a tener la piedad que se deve con Dios, ni a librarse de los vicios, y tratar de veras de la reformacion de sus costumbres, ni finalmente venir a posseer el dichoso estado de la perfeccion de las virtudes.

20

XX. De eo, qui propter blasphemiam traditus est inmundissimo spiritui.

Noui quendam de fratrum numero (quem utinam minime scissem, siquidem post haec ordinis mei gradu se passus est praegrauari), qui probatissimo cuidam senum uitio carnis semet ipsum grauissimo confessus est inpugnari: nam contra usum naturae desiderio patiendi magis quam inferendi ignominiam intolerabili aestu libidinis urebatur. tum illum ut spiritalem uerumque medicum interiorem causam morbi huius et originem protinus peruidisse: qui grauiter suspirans, nequaquam, ait, tam nequam spiritui tradi te dominus permisisset, nisi aliquid blasphemasses in eum. quo ille conperto confestim procidit ad pedes eius in terram, summaque admiratione perculsus tamquam deo cernens arcana sui pectoris patefacta confessus est in dei se filium cogitatione impia blasphemasse. unde perspicuum est eum, qui superbiae spiritu possidetur uel qui in deum blasphemus exsistit, tamquam qui inroget illi iniuriam, a quo puritatis speranda sunt dona, perfectionis integritate priuari et sanctificationem castimoniae non mereri.

Cap. 20. Exemplo de vno que por vn pecado de la Blasfemia, fue entregado a vn espiritu inmundissimo de Deshonestidad.

Conoci entre otros a vn Monje (y ojala no le huuiera conocido) que despues de aver sucedido lo que dirè, consintiò le ordenaran de Sacerdote. Este vino a confessar llanamenre a vn viejo muy Santo, y experimentado, que padecia vna tentacion gravissima de carne, y que contra todo el orden de naturaleza, estava tan abrasado de sus apetitos sensuales, que llegò a desear con mas afecto padezer esta ignominia que executarla. El viejo como verdadero medico espiritual dio en la cuenta de el origen, y causa de aquel pecado, y despidiendo vn gran suspiro le dixo: No permitiera Dios, que se huviera apoderado de ti vn espiritu tan abominable; sino huvieras cometido algun pecado de Blasfemia contra su Divina Magestad. Entonces viendo que le avian adevinado los pensamientos, se postrò en tierra a los pies de el Santo viejo, y quedando atonito, por aver visto, que Dios avia querido descubrir los pensamientos de su coraçon confessò, que avia cometido vn pecado de Blasfemia contra el Hijo de Dios. De donde podemos colegir que el que se ha dexado vencer de el espiritu de la Sobervia, ò ha sido Blasfemo contra Dios, llega a perder la perfeccion de la entereça, y no merece la pureza de la castidad, y con razon tiene su merecido, pues ha agraviado a aquel Señor, de quien avemos de esperar todo nuestro remedio en la castidad.

21

XXI. Exemplum Ioas regis Iudae, quo ostenditur quid propter superbiam meruerit.

Legimus tale aliquid in Paralipomenon libro. Ioas enim rex Iuda septem annorum ab loiade pontifice adscitus in regnum atque in omnibus, quoad uixit memoratus pontifex, testimonio scripturae laudatus est. de quo post obitum loiade audi quid scriptura commemoret et quemadmodum elatus superbia ignominiosae fuerit traditus passioni: postquam autem obiit loiade, ingressi sunt principes Iuda, et adorauerunt regem, qui delenitus obsequiis eorum adquieuit. et dereliquerunt templum domini dei patrum suorum, seruieruntque lucis et sculptilibus, et facta est ira contra Iudam et Hierusalem propter hoc peccatum. et post pauca: cumque euolutus esset annus, ascendit contra eum exercitus Syriae: uenitque in Iudam et Hierusalem, et interfecit cunctos principes populi, atque uniuersam praedam miserunt regi Damascum. et certe cum permodicus uenisset numerus Syrorum, tradidit dominus in manus eorum infinitam multitudinem, eo quod reliquissent dominum deum patrum suorum: in Ioas quoque ignominiosa exercuere iudicia. et abeuntes dimiserunt cum in languoribus magnis. uides quam flagitiosis ac sordidis passionibus tradi mereatur superbia. qui enim elatus adrogantia ut deum se passus est adorari, traditur secundum apostolum in passiones ignominiae et in reprobum sensum, ut patiatur ea quae non conuenit. et quia dicente scriptura inmundus est ante deum omnis qui exaltat cor suum, iste, qui tumida elatione cordis inflatus est, turpissimae confusioni traditur deludendus, ut humiliatus taliter sentiret semet ipsum esse uel inmunditia carnis et conscientia inpurae passionis inmundum, quod animi sui noluerat elatione sentire, et ut carnis ignominiosa contagio patefaceret inmunditiam cordis eius occultam, quam superbiae malo contraxerat, ac manifesta pollutione corporis sui probaretur inpurus, qui per elationem spiritus factum se non sentiebat inmundum.

Cap. 21. De el castigo que Dios executò en Ioàs Rey de Iudà, merecido por su sobervia.

En el libro de el Paralipomenon, leemos otro caso semejante al passado, y es, que el Rey de Ierusalem Ioas fue entroniçado en el Reino, a los siete años de su edad, por orden de el Pontifice Ioyada, y mientras viviò este Pontifice, siempre la Sagrada Escritura alaba mucho al dicho Rey. Pero muerto Ioyada, veamos lo que dize la Escritura, y como nos significa, que por averse ensobervecido, vino a apoderarse de el, vna passion, y vicio infame. Despues que murió Ioyada (dize el Sagrado Texto) entraron los Principes de el Reino de Ioas, y le adoraron. Entonces el desvanecido con la honra, que le avian hecho, quiso dar gusto, y assi sufriò, que no haziendo caso de el Templo de el Dios de sus Padres, ofreciessen sacrificio a los Idolos en los bosques dedicados a los Dioses de los Gentiles, y por este pecado cayó la Ira de Dios sobre Ierusalen, y todo su Reino. Prosigue luego en el mismo capitulo diziendo: Al cabo de vn año vino contra el vn exercito de Syria, y llegò a Ierusalem, y su Reino, y matò a todos los Principes de el, y todo el despojo que se saqueò, le embiaron los soldados a su Rey a Damasco, y aviendo sido poca la gente de Syria que vino contra ellos, sujetò el Señor vna infinita multitud de Iudios a los Syrios: porque avian hecho poco caso, y llegado a olvidarse de el todo de el Dios verdadero de sus Padres, Hizieron tambien en la misma persona de el Rey Ioas, cosas abominables, y se fueron, dexandolo enbuelto en mil enfermedades, y trabajos. Vees a quan viles, y sucias passiones entrega a vn hombre la Sobervia? Pues el que hinchado con la arrogancia sufriò que le adorassen como Dios, fue entregado (como dize el Apostol) a passiones abominables y a que padezca cosas indecentes. Y con razon: porque dize la Escritura, que delante los ojos de Dios, es inmundo, y abominable el Sobervio. Este Rey, que se ensoberveciò con la hinchada arrogancia de su coraçon, fue entregado a los que hizieron vn escarnio afrentoso de el, para que humillado por este medio, se conociesse por abominable, è inmundo con la fealdad, que avia cometido con su cuerpo, y con verse abatido con aquella passion Deshonesta, ya que antes no avia querido conocerlo, por la altivez de sus pensamientos: y para que la corrupcion afrentosa de su carne descubriesse las manchas de su coraçon encubiertas, con que se avia afeado por culpa de la arrogancia, y con la publica profanacion de su cuerpo, se tuviesse por abominable, è impuro, puesto, que antes por la Sobervia de su espiritu no podia echar de ver quan inmundo era.

22

XXII. Omnem animam superbam subdi spiritalibus nequitiis inludendam.

Quibus manifeste probatur omnem animam, quae superbiae fuerit tumore possessa, intellectualibus Syris, id est nequitiis spiritalibus tradi eamque passionibus carnis inuolui, ut saltim uitiis humiliata terrenis inmundam se carnaliter polluta cognoscat, quae tepore mentis erecta inmundam se in conspectu dei per elationem cordis effectam intellegere ante non potuit, quo uel sic humiliatus quis a pristino tepore discedat et ignominia carnalium passionum deiectus atque confusus ad spiritalem feruorem deinceps semet ipsum ardentius conferre festinet.

Cap. 22. Que a los sobervios entregò Dios a los Espiritus inmundos, para que hagan escarnio de ellos.

De lo dicho se colige claramente, que qualquiere alma, de quien la inchaçon de la sobervia vna vez se ha apoderado, viene a ser entregada en manos de los Assirios intelectuales, que son los Espiritus malignos, y con esto enzenegarle en passiones y afectos de carne, para que siquiera humillada con los vicios terrenos, y carnales se tenga por inmunda, y afeada con ellos, pues ensobervecida con su tibieça no pudo dar en la cuenta, que delante los ojos de Dios, con el pecado de la sobervia se avia hecho, abominable. Todo esso avemos de creer que sucede, para que humillado el hombre de esta manera, despida de si la tibieça antigua, y abatido, y confundido con la nota, è ignominia de los vicios carnales, de alli adelante procurè tratar con mas veras, y conato, de lo que le importa para conservar su espiritu.

23

XXIII. Quod perfectio adtingi nisi humilitatis uirtute non possit.

Euidenter itaque demonstratur non posse quemquam perfectionis finem ac puritatis adtingere nisi per humilitatem ueram, quam primitus fratribus reddens deo quoque in penetralibus cordis exhibeat, credens sine protectione eius atque auxilio per singula sibi momenta delato perfectionem, quam cupit et ad quam magnopere currit, se penitus obtinere non posse.

Cap. 23. Que sin la virtud de la Humildad no se puede alcançar la Perfeccion.

Siguese pues con evidencia, que no puede vno llegar al fin de la perfeccion, y pureza, sino es por medio de la verdadera humildad, en que quando se aya exercitado con sus proximos, se exercite tambien en lo intimo de su coraçon para con Dios, creyendo, que si su Divina Magestad no le ampara, y favorece a cada passo, nunca podrà llegar a ser perfecto, cosa que tanto desea, y con tanta diligencia procura:

24

XXIIII. Quos spiritalis superbia pulset quosque carnalis.

Huc usque de spiritali superbia, qua diximus perfectos quosque pulsari, quantum tenuitas ingenii nostri praeualuit, donante deo dixisse sufficiet. quod superbiae genus non multis cognitum nec expertum est, quia nec plures student perfectam cordis adprehendere puritatem, ut ad hos proeliorum gradus ualeant peruenire, nec praecedentium uitiorum, quorum in singulis libellis naturam pariter remediaque praemisimus, procuratur ulla purgatio: sed illos solummodo pulsare solet, qui deuictis superioribus uitiis iam propemodum sunt in uirtutum culmine conlocati. quos quia lapsu carnali subtilissimus hostis superare non quiuit, spiritali ruina deicere ac subplantare conatur, per hanc illos uniuersis ueterum stipendiorum meritis multo labore quaesitis spoliare contendens. ceterum nos, qui adhuc terrenis sumus passionibus inuoluti, nequaquam hoc modo temptare dignatur, sed crassiore et ut ita dixerim carnali elatione subplantat. et idcirco de hac quoque, qua maxime nos seu nostrae mensurae homines ac praecipue iuniorum uel incipientium mentes periclitari solent, necessarium reor secundum promissionem nostram pauca depromere.

Cap. 24. Que a vnos tienta la Sobervia Espiritual, a otros la Carnal.

Bastarà lo que (con el favor de el Senor, y segun lo que ha podido mi corto caudal alcançar,) se ha tratado de la Sobervia espiritual, que es la que suele tentar a los perfectos. De este genero de Sobervia, no son muchos los que tienen entera noticia, y experiencia de sus tentaciones, porque de ordinario son pocos los que tratan de veras de la perfecta pureza de sus almas, para que podamos dezir que han llegado a pelear con tales enemigos, y comunmente se haze poco caso de exercitarse en la mortificacion de los vicios, en que estan los hombres enredados, de cuya naturaleza avemos tratado en los libros passados, señalando tambien en cada libro el remedio que se avia de poner contra ellos. Suele pues la Sobervia espiritual tentar solamente a aquellos, que libres de los vicios passados han llegado casi ya al estado, y cumbre de la perfeccion. A estos, ya que el astuto enemigo no los pudo derribar en algun pecado de vicios carnales, procura engañarlos, y hazerles dar de ojos, en este vicio espiritual, con intento de pribarlos, por medio de esta cayda, de los premios de todos sus merecimientos, que les avian costado tanto trabajo. Pero a nosotros que estamos aun embueltos en estos vicios de la carne, no nos tienta el Demonio por este medio, sino por otro menos eficaz, y mas facil de vencer, y por dezirlo mas claro, nos engaña con vna tentacion de Sobervia carnal. Por tanto, (como he prometido,) me parece estarà aora en su lugar tratar algo de este genero de Sobervia en que solemos correr mas riesgo nosotros, y los de mas que en su aprovechamiento, no se han adelantado, y en que particularmente, suelen tener peligro las almas de los que son mas moços, ò que comiençan a tratar de perfeccion.

25

XXV. Descriptio carnalis superbiae, uel quae mala in monachi mente parturiat.

Haec igitur quam diximus carnalis superbia cum tepido ac male adrepto renuntiationis principio in monachi resederit mente, de pristino ac saeculari eum tumore ad ueram Christi humilitatem descendere non permittens primum inoboedientem eum reddit et asperum, deinde mitem atque adfabilem esse non patitur, aequalem quoque fratribus fieri communemque non sinit nec secundum dei ac saluatoris nostri mandatum spoliari terrenis opibus nudarique concedit, et cum renuntiatio nihil aliud sit nisi mortificationis et crucis indicium nec ualeat aliis inchoari uel consurgere fundamentis, quam ut se non solum actibus huius mundi spiritaliter nouerit interemptum, uerum etiam corporaliter cotidie credat esse moriturum, e contrario facit eum uitam sperare longaeuam, infirmitates proponit ei prolixas et multas, confusionem quoque incutit ac pudorem, si nudus effectus alienis et non propriis facultatibus coeperit sustentari, persuadet etiam multo esse melius uictum indumentumque sibi sua potius quam aliena substantia ministrari, secundum illud scilicet, quod quemadmodum dictum sit tali hebitudine ac tepore cordis obtunsi ne intellegere quidem aliquando poterunt: beatius est magis dare quam accipere.

Cap. 25. Declarase, qual es la Sobervia Carnal.

Esta Sobervia carnal, que avemos dicho, quando se ha apoderado de el coraçon de vn Monje, que emprendiò su conversion con negligencia, y tibieça, conservandole en la antigua hinchazon que de el siglo traya, no le dexa acomodarse, ni ajustarse con la verdadera humildad de Christo. Y primeramente le haze, inobediente, y de mala condicion, a mas de esto, no le permite, que sea afable, ni de buen trato, ni comunique con sus hermanos, ni se humille a vivir con ellos, y finalmente aun no le concede que (conforme a lo que nuestro Dios, y Redentor nos mandò para ser perfectos) se despoje de todas las riquezas de el mundo: y puesto que la renunciacion de el siglo, es vna imagen de la Cruz, y mortificacion, y que no se puede emprender, ni passar adelante con otros fundamentos, que con estar vno muy persuadido, no solo de que espiritualmente es ya muerto para todas las acciones de el mundo: pero aun que en hecho de verdad se ha de morir mañana: a este por el contrario le haze que se prometa vna vida muy larga, representale muchas enfermedades, y prolixas que le pueden suceder, causale verguença, y corrimiento, si estando desposseydo de todos los bienes temporales llega a estado de averse de sustentar de lo que otro le darà, y no de lo que el posseya. A la postre le persuade, que es mucho mejor proveerse de comer, y vestir de su hazienda, que no de la agena: segun lo que està escrito en los actos de los Apostoles. Que es de mayor perfeccion dar, que recibir. Estos embotados con aquella torpeza, y tibieza de su alma, nunca han podido llegar a entender en que sentido se dixeron estas palabras.

26

XXVI. Quod male fundatus quis ad deteriorem statum cotidie prolabatur.

Tali igitur diffidentia mentis obsessi et a scintilla fidei, qua uisi fuerant in primordiis suae conuersionis accensi, diabolica infidelitate reuocati incipiunt pecunias, quas ante dispergere coeperant, diligentius custodire et eas, uelut qui semel profligatas ulterius reparare non possint, auaritia uehementiore conseruant, seu, quod est deterius, ea quae prius abiecerant resumentes uel certe, quod est tertium ac deterrimum nequitiae genus, quae ne ante quidem possederant congregantes nihil amplius egressi de saeculo quam nomen adquisisse tantummodo ac uocabulum monachi conprobantur. super haec igitur initia male uitioseque fundata necesse est ut uniuersa deinceps uitiosius structura consurgat nec quicquam superponi pessimis ualeat fundamentis, nisi quod miserabilem animam ruina lugubriore prosternat.

Cap. 26. Que cada dia va de mal en peor, el que no està bien fundado en la virtud.

Estos Religiosos tibios, y remissos, viendose apretados con su poca confiança, y por su inconstancia diabolica privados de aquella centellita de fe, y devocion, con que parece, que al tiempo, que emprendieron el camino de la vida espiritual, estavan fervorosos, se atreven ya a ponerse aguardar con cuydado los dineros, que avian començado a dar de limosna; y los conservan con grande afecto de Avaricia, viendo que no pueden recuperar lo que vna vez avian distribuydo. Y aun lo que es peor, bolviendo a cobrar lo que primero avian dexado: y con vn tercer genero de malicia, que es mas abominable, que los dos primeros, que avemos dicho, recogiendo, lo que nunca avian tenido, aunque han salido de el mundo, dan manifiestos indicios, que solo tienen el nombre, y apellido de Religiosos. Sobre fundamentos, y principios tan falsos, y mal fundados como estos, es cierto, que quanto se edificare no ha de tener firmeça, ni constancia alguna, porque sobre tan malos cimientos no pueden cargarse cosas buenas, sino tales, que a la infeliz alma, le sirvan despues de hazerle dar mayor cayda.

27

XXVII. Expositio uitiorum quae per morbum superbiae generantur.

Talibus siquidem mens passionibus obdurata atque a detestabili tepore incipiens necesse est ut in deterius cotidie proficiat et reliquam quoque uitam suam deformiore fine concludat, dumque cupiditatibus pristinis oblectatur ac secundum apostolum sacrilega filargyria uincitur (ita eodem pronuntiante de illa: et filargyria, quae est simulacrorum siue idolorum seruitus, et iterum: radix, inquit, omnium malorum est filargyria), numquam possit in corde suo humilitatem Christi simplicem ueramque suscipere, cum sibi uel de nobilitate natalium gloriatur uel inflatur de saeculi, quam corpore, non mente deseruit, dignitate uel pecuniis, quas ad ruinam suam retentat, extollitur. per quae iam non monasterii iugum sustinere contentus est, non senioris ullius institui disciplina, et non solum nullam subiectionis aut oboedientiae regulam custodire dignatur, uerum ne ipsam quidem auribus suis doctrinam perfectionis admittit. tantumque concrescit in corde eius spiritalis uerbi fastidium, ut, cum forte talis fuerit oborta conlatio, uno in loco stare nesciat eius obtutus, sed huc illucque stupidus circumferatur intuitus, aliorsum et in obliquum quam moris est oculi defigantur. pro suspiriis enim salutaribus sputa de sicco gutture contrahuntur, excreationes etiam sine ulla interpellatione flegmatis prouocantur, digiti ludunt et in modum quiddam scribentis uolitant atque depingunt, et ita huc atque illuc uniuersa membra corporis commouentur, ut, dum spiritalis agitatur conlatio, totum se uel scatentibus uermibus uel acutissimis sudibus credat insidere, et quidquid simplex conlatio ad aedificationem protulerit audientium, ob suam suggillationem aestimet esse prolatum. totoque tempore, quo uitae spiritalis examinatio uentilatur, suis suspicionibus occupatus non quid exinde ad profectum suum capere debeat aucupatur, sed causas, cur unumquodque sit dictum, sollicita mente perquirit, uel quid eis possit obicere tacita intra se cordis uolutatione coniectat, ut nihil ex his, quae saluberrime sunt digesta, penitus adprehendere aut in aliquo ualeat emendari. et ita fit ut non solum in nullo ei proficiat conlatio spiritalis, uerum etiam damnosa magis exsistat efficiaturque ei causa maioris peccati. dum enim pro conscientia sua totum contra se suspicatur esse prolatum, uehementiore cordis obstinatione duratur iraeque stimulis acrius instigatur: deinde post haec excelsa uox, sermo rigidus, amara turbulentaque responsio, incessus erectus ac mobilis, lingua facilis, procax loquella nec umquam taciturnitatis amica, nisi cum contra fratrem rancorem quendam in suo corde conceperit: fitque silentium eius non conpunctionis nec humilitatis ullius, sed superbiae et indignationis indicium, ita ut quid in eo detestabilius sit haud facile discernatur, utrum diffusa illa petulansque laetitia an dira haec uirulentaque serietas. in illa namque sermo non oportunus, risus leuis ac fatuus, effrenata atque indisciplinata cordis elatio: in ista uero ira plenum uirulentumque silentium et quod ob hoc tantum concipitur, ut aduersus fratrem rancor taciturnitate seruatus protelari diutius possit, non ut ex eo uirtus humilitatis ac patientiae praebeatur. et cum ipse tumore possessus facile cunctis tristitias inferat atque ad satisfactionem laesi fratris semet ipsum submittere dedignetur, etiam ab illo sibimet oblatam respuit atque contemnit et non solum nulla fratris satisfactione conpungitur neque mollitur, uerum etiam cur ab eo sit in humilitate praeuentus grauius indignatur, fitque ei salutaris humilitas ac satisfactio, quae finem diabolicis intentionibus solet inferre, causa uehementioris incendii.

Cap. 27. Declarase, porque vicios se llega al de la Sobervia?

Endurecido el hombre con las passiones, que avemos dicho, y començando con vna tibieça, y floxedad perjudicial, es fuerça, que de dia en dia vaya empeorando, y venga a concluyr lo que le queda de vida, con vn fin desventurado, y aun sucede, que como se està enredado en los deseos, que en el siglo tenia, y se ha dexado vencer de el vicio de la sacrilega Avaricia, de que dixo el Apostol en vn lugar: Que era pecado de Idolatria Y en otro que: Era rayz de todos los males, nunca puede recibir en su alma la sencilla, y verdadera humildad de Christo nuestro Redentor. Porque ya se gloria de la nobleza de sus mayores, ya de la autoridad, y dignidad que tuvo en el siglo, que aunque la dexò en el efecto, pero aun se la tiene con el deseo, y finalmente le hazen a vezes ensobervecer los dineros, que se ha guardado para su mal; y con esto no puede sufrir la observancia de el Monasterio, y sugetarse a la enseñança de algun Padre Antiguo. Porque el que se ha rendido alvicio de la Sobervia, no solo no se quiere ajustar a guardar la Regla de la humildad, y Obediencia: pero ni aun dar oydos a platica alguna que trate de cosas de perfeccion. Y crece tanto en su coraçon el hastio, y enfado de oyr cosas de espiritu, y devocion, que si a caso alguna vez le es forçoso el aver de hazerlo no sabe tener la vista fixa en vn lugar, sino que como vna persona abovada està mirando de acà para allà, y los ojos los tiene puestos en otro lugar con aspecto ageno de lo que la razon, y modestia piden. En vez de suspirar, movido de devocion, procura escupir, teniendo la garganta bien enjuta, y gargagea sin que las coleras, ò flemas le provoquen a hazerlo. Està jugando con los dedos, y como si estuviera escriviendo, ò pintando los menea, y en fin todos sus miembros, los tiene tan inquietos que mientras dura la platica espiritual parece, que està su cuerpo lleno de sabandijas, ò encima de algunos abrojos, ò espinas, y qualquier cosa que en la platica se dize con llaneza para provocar a devocion a los oyentes, luego se le antoja, que se dize por reprehenderle a èl. Todo el tiempo que dura el tratar de el examen de la vida espiritual, entretenido el con sus sospechas, no trata de sacar de el algun provecho para su alma, antes con mucho cuydado està escudiñando la causa porque se ha dicho cada cosa, y allà en su interior esta discurriendo a sus solas, que escusa podrà dar a cada vna de ellas, y con esto sucede, que no puede concebir nada de lo que a proposito se ha dicho, ni enmendarse en cosa alguna. De aqui viene, que no solo la platica espiritual no le haze provecho, pero aun le es dañosa, y le es ocasion de mayores pecados. Porque como su mala conciencia le haze sospechar, que quanto se ha dicho es por reprehenderle, se endurece con mayor obstinacion, y se inquieta notablemente con la passion de la ira. Vemos a mas de todo esto, en el sobervio la voz entonada, las palabras rigidas, y terribles, las respuestas atropelladas, y desabridas, el andar engreido, è inquieto; la lengua ligera, sus platicas, y conversaciones libertadas, y jamas guarda silencio, sino quando tiene allà en su interior mala voluntad, ò rancor con sus proximos, y assi su silencio no es señal de compuncion, y humildad, sino de sobervia, è indignacion, tanto que con dificultad se puede discernir, qual de dos cosas es peor en el sobervio, ò aquella su alegria descompuesta, y libertada, ò este silencio, y gravedad rigida, y maliciosa. Porque quando està alegre le vemos hablar fuera de su tiempo, y lugar, reirse con liviandad, y sin fundamento, y con vna arrogancia desenfrenada, è incorregibie. Y quando parece que no està de buena condicion ni burlas, su silencio todo procede de ira, y mala voluntad, guardada solamente para que el odio, que tiene con sus proximos, fomentado con el callar, y sobrecejo, le dure mucho tiempo, y no para exercitarse por medio de la guarda de su lengua en la virtud de la paciencia, y humildad. Y puesto que el con su hinchaçon, y arrogancia, a cada passo dè pesadumbre a todos, y tenga a menos el humillarse, y dar satisfacional que tiene ofendido, si a caso alguno se la da a èl, y se le humilla, le menosprecia, y aun no quiere oyrle Y no solo no se compunge, y ablanda quando su proximo le pide perdon si alguna pesadumbre ha avido entre ellos; antes se indigna mas, de ver que el otro se le adelantò en aquella obra de humildad, y le pidiò primero perdon. Y con esto la satisfacion, y humildad como tan importante para dar fin a todos los malos intentos, que con la ira el Demonio nos representa, le es a este causa, y ocasion de encenderse mas en ella.

28

XXVIII. De fratris cuiusdam superbia.

Audiui in hac dumtaxat regione, quod horret pudetque reuoluere, quendam iuniorum, cum a suo increparetur abbate, cur humilitatem, quam renuntians permodico tempore retentarat, coepisset excedere ac diabolica inflari superbia, summa contumacia respondisse: numquid ob hoc memet ipsum humiliaui pro tempore, ut semper subditus sim? ad quod eius tam effrenatum scelestumque responsum ita est senior obstupefactus omnisque eius interceptus est sermo, uelut qui ab illo ipso antiquo Lucifero uerba haec prolata, non ab homine percepisset, ut nullam uocem aduersus tantam proteruiam de ore suo prorsus emittere nisi gemitus de corde tantummodo ac suspiria potuerit, illud solum tacitus intra semet ipsum uoluens, quod de domino nostro dicitur saluatore: qui cum in forma dei esset, humiliauit se factus oboediens, non ut ille ait diabolico spiritu ac tumore possessus 'pro tempore', sed usque ad mortem.

Cap. 28. De la Sobervia de vn Monje.

Vna cosa he oydo despues que estoy en esta Provincia de Francia, que me corro, y aun me causa horror cada vez que me acuerdo de ella. Y es que vno de los Monjes mas nuevos, preguntandole su Prelado, que era la causa porque no perseverava en la humildad en que se avia exercitado algun tiempo despues, que tomò el Habito, y parece que dava muestras de estar ensobervecido, con vna arrogancia diabolica. Respondiòle Por ventura heme humillado yo esse tiempo para aver de estar sugeto toda mi vida? de esta respuesta desenfrenada, y atrevida, quedò tan atonito el Abad, y tan sin saber que dezirse (como si huviera oydo aquellas palabras, no de la boca de vn hombre, sino de aquel antiguo Lucifer) que no pudo dezir palabra contra vna rebeldia tan grande, como aquella, si solo suspirar, y gemir en lo mas intimo de su coraçon, rebolviendo entre si aquellas palabras, que el Apostol dize hablando de nuestro Salvador: Que siendo Dios por naturaleza, se humillò y fue obediente (no algunos dias como dixo este, de quien se avia apoderado el Espiritu diabolico de la sobervia) sino hasta la muerte.

29

XXVIIII. Indicia quibus superbia carnalis animae inesse cognoscitur.

Et ut breuius ea quae dicta sunt de hoc superbiae genere praestringamus, quaedam signa eius in quantum possumus colligentes, ut his, qui de perfectione sitiunt erudiri, quodammodo characteres eius de exterioris hominis motibus exprimamus, necessarium puto paucis eadem replicari, ut conpendiosius agnoscamus quibus eam discernere ac deprehendere ualeamus indiciis, quo nudatae atque in superficiem productae passionis huius radices et oculatim deprehensae atque perspectae uel conuelli facilius ualeant uel uitari. tunc enim poterit pestifer morbus ad integrum declinari, cum contra ipsius perniciosos aestus et inpetus noxios non sera obseruatio, cum iam dominantur, adsumitur, sed cum praecedentes eius ut ita dixerim lineas agnoscentes prouida eum sagacique discretione praecurrimus. de exterioris namque sicut praediximus hominis motu status interioris agnoscitur. his igitur indiciis carnalis ista quam praefati sumus superbia declaratur. inest primitus in loquella eius clamor, in taciturnitate amaritudo, excelsus et effusus in laetitia risus, inrationabilis in serietate tristitia, in responsione rancor, facilitas in sermone, uerba passim sine ulla cordis grauitate erumpentia. expers patientiae est, caritatis aliena, audax ad contumelias inrogandas, ad tolerandas pusillanimis, ad oboediendum difficilis, nisi in quo eam desiderium suum uoluntasque praeuenerit, ad recipiendam exhortationem inplacabilis, ad resecandas uoluntates suas infirma, ad succumbendum alienis durissima, semperque suas definitiones statuere contendens, ipsa uero nequaquam cedere alterius adquiescens: et ita fit ut etiam incapax consilii salutaris effecta in omnibus suo potius credat quam seniorum iudicio.

Cap. 29. Señales por donde se conoce, y descubre el animo posseido de esta Sobervia carnal.

Para recapitular, con la brevedad possible, lo que avemos dicho, de este genero de sobervia (recogiendo los indicios de ella, que pudieremos, y para que los que desean ser instruidos en el camino de la perfeccion, les declaremos su naturaleza, coligiendo la de los movimientos, y acciones exteriores del hombre) me parece que estarà en su lugar repetir aqui en breve lo que arriba avemos declarado; para que en breve sepamos con que señales la avemos de conocer y discernir: y con esto, sacadas a luz sus raizes, y conocidas, podamos, ò arrancarlas del todo, ò defendernos de el. Porque entonces nos podrèmos librar del todo de esta enfermedad pestilencial, quando contra sus acessiones ardientes, y accidentes dañosos, no nos contentaremos con tratar de aplicarle remedios, solo al tiempo, que ya se ha apoderado de nosotros; antes bien, coligiendo por algunas señales que aquella enfermedad se va engendrando la previnieremos, y evitaremos con mucha sagacidad, y providencia: porque (como avemos dicho) de los movimientos exteriores de el hombre se conoce su interior. Estas son pues las señales con que se manifiesta la sobervia carnal de que hasta aora avemos tratado. Primeramente habla el sobervio con orgullo, quando calla, està con desabrimiento, y amargura, su mirar es descompuesto, y alborotado, su gravedad sobrado triste, sus respuestas llenas de rancor; su lengua ligera; las palabras se le huyen de la boca sin concierto ni gravedad alguna. A mas de esto no sabe tener paciencia: la caridad no la conoce; para dar pesadumbre es atrevido, para sufrirla, pusilamine, y temeroso; sabele malo obedecer, sino en lo que le mandan, conforme a su voluntad, y deseo; exortaciones no ay remedio que las admita; para mortificar su voluntad no tiene esfuerço ninguno; para obedecer a la de los otros siente gran dificultad, y siempre procura, y porfia, que valga su parecer, y el nunca quiere rendirse al de los otros Y de aqui procede, que hecho el sobervio incapaz de qualquier consejo saludable, en todo se govierna por su cabeza, sin querer sugetarse a la obediencia de los mas antiguos, ni a los que le aconsejan.

30

XXX. Quod tepefactus quis per superbiam aliis quoque praeesse desideret.

Quibus decessuum gradibus is quem semel possidet deuolutus iam ipsam disciplinam coenobii perhorrescit, ac ueluti qui fratrum consortio de perfectione retrahatur ac de bono patientiae atque humilitatis aliorum uitio et inpedimento reuocetur, habitationem solitariae cellae desiderat, seu certe uelut plures alios lucraturus construere monasterium et quos docere atque instruere debeat congregare festinat, ex discipulo nequam detestabilior magister effectus. nam cum huiusmodi elatione cordis in perniciosissimum teporem noxiumque conruerit et nec uerus monachus nec saecularis effectus sit, quod est deterius, etiam perfectionem sibi ex hoc ipso miserabili statu et conuersatione promittit.

Cap. 30. El Sobervio desea mandar.

Despeñandose por estos passos el Sobervio de vn mal en otro, ya le causa horror la observancia de el Monasterio, y persuadiendose, que la compañia de los Religiosos le haze estorvo para ser perfecto, y las faltas de ellos le impiden el bien de la humildad, y paciencia, desea vivir en soledad, ò a lo menos pareciendole que es persona, que puede dar exemplo a los demas, trata ya de fundar algun nuevo Monasterio, y va buscando algunos dicipulos, a quien poder instruir, aviendose el convertido de mal discipulo en peor maestro. Porque con aquella hinchaçon, y Sobervia, con que ha venido a dar en tan dañosa tibieça y llegado a punto, que ni es su modo de proceder de Religioso, ni de seglar, lo que es peor, (hallandose en vn estado, y vida tan desventurada,) se tiene por varon aprovechado, y perfecto.

31

XXXI. Quomodo superbiam uincere uel ad perfectionem peruenire possimus.

Quamobrem si aedificii nostri fastigia perfecta uolumus ac placentia deo consurgere, fundamenta eius non secundum nostrae libidinis uoluntatem, sed secundum districtionis euangelicae disciplinam iacere festinemus. quae alia esse non possunt quam timor dei atque humilitas, quae de mansuetudine et cordis simplicitate descendit. humilitas uero nullatenus poterit absque nuditate conquiri. qua peregrinante nec oboedientiae bonum nec patientiae robur nec mansuetudinis tranquillitas nec consummatio caritatis poterit adprehendi, sine quibus cor nostrum habitaculum spiritus sancti penitus esse non poterit, ita pronuntiante domino per prophetam: super quem requiescet spiritus meus nisi super quietum et humilem et trementem uerba mea? siue secundum exemplaria quae Hebraicam exprimunt ueritatem: ad quem autem respiciam, nisi ad pauperculum, et contritum spiritu, et trementem uerba mea?

Cap. 31. Como se puede vencer la Sobervia, y llegar a la perfeccion?

Por tanto si queremos, que nuestro edificio espiritual se levante, y acabe con perfeccion, y de modo que agradece a Dios, procuremos echarle los fundamentos, no conforme a lo que el antojo de nuestra voluntad nos pide; sino segun lo que manda la doctrina de el Evangelio, que nos enseña no pueden ser otros, que el Temor de Dios, y la Humildad, que procede de la mansedumbre, y sencillez de coraçon. La humildad no se puede alcançar sin la Desnudez de cosas temporales, y si esta falta no podrèmos llegar a los bienes, que la obediencia trae consigo, ni a la fortaleza de la paciencia, ni a la paz de la mansedumbre, ni a la perfeccion de la caridad Sin estas virtudes no podrà ser nuestro coraçon morada de el Espiritu Santo, pues el Señor dize por su Profeta: Donde harà asiento mi espiritu, y reposarà, sino en el humilde, y quieto, y que tiembla de oyr mis palabras? O como dizen otros exemplares mas conformes a la verdad de el Texto Hebreo: Sobre quien pondrè mis ojos, sino sobre el pobrecito, y contrito de coraçon, y que tiembla de oyr mis palabras?

32

XXXII. Quomodo depopulatrix omnium uirtutum superbia per ueram humilitatem possit extingui.

Quapropter athleta Christi, qui spiritalem agonem legitime certans a domino desiderat coronari, hanc quoque ferocissimam bestiam ut deuoratricem cunctarum uirtutum omnimodis festinet extinguere, certus quod hac in suo pectore commorante non solum omnigenis uitiis carere non possit, uerum etiam, si quid uirtutis habere uideatur, huius ueneno depereat. nullo enim modo poterit in anima nostra uirtutum structura consurgere, nisi prius iacta fuerint uerae humilitatis in nostro corde fundamina, quae firmissime conlocata perfectionis et caritatis culmen ualeant sustinere, ita scilicet, ut quemadmodum diximus primum fratribus nostris humilitatem ueram intimo cordis exhibeamus affectu, in nullo scilicet adquiescentes eos contristare uel laedere. quod nullatenus poterimus implere, nisi abrenuntiatio uera, quae in expoliatione omnium facultatum ac nuditate consistit, in nobis fuerit Christi amore fundata, deinde oboedientiae iugum et subiectio simplici corde ac sine ulla fuerit simulatione suscepta, ita ut praeter abbatis mandatum nulla penitus uoluntas uiuat 'in nobis. quod non aliter poterit obseruari, nisi quis non solum se mortuum huic mundo, uerum etiam insipientem iudicarit ac stultum, uniuersa, quae sibi fuerint a senioribus imperata, sine ulla discussione perficiens, sacrosancta ea credens ac diuinitus promulgata.

Cap. 32. Como la Sobervia, que destruye todas las virtudes, puede vencerse con la verdadera humildad.

El soldado pues de Christo, que peleando como deve en la lucha del Espiritu; desea que el Señor le de su premio, procura con todas sus fuerças rendir esta bestia fiera de la Sobervia, que es la ruina de todas las virtudes, teniendo por cierto, que mientras ella tiene acogida en su alma, no solo no podrà librarse de los demas vicios; pero aun si algo tenia de virtud. perderà el fruto de ella. Porque de ninguna manera levantarà cabeza en nosotros el edificio de las virtudes, si primero no echaremos en nuestros coraçones los fundamentos de la verdadera humildad: bien asentados estos, podràn sustentar el peso de la perfeccion, y caridad. Pero esto ha de ser de manera, que como diximos. Primeramente nos humillemos a nuestros proximos con verdadera humildad que proceda de vn intimo afecto de nuestro coraçon, no atreviendonos a hazerles mal, ni darles pesadumbre. Lo qual no podrèmos executar, si no nos fundamos primero, por el amor de Christo, en vna verdadera renunciacion, que consiste en la desnudez, y privacion de quanto teniamos. A mas de esto nos abraçaremos con el jugo de la obediencia, y sugecion con vn coraçon sencillo, y sin ficcion alguna: tanto que no se parezca en nosotros voluntad propia, ni deseo que no sea conforme a lo que nos mandare nuestro Superior. Todo esto no se podrà guardar de otra manera, sino es viviendo como muertos para las cosas de este mundo, y aun se tenga por necio, è ignorante, haziendo las cosas, que le mandan los mas Ancianos, sin ponerse a examinarlas, de la manera que lo hiziera, si fueran Sacrosantas, y dichas por boca de Dios.

33

XXXIII. Remedia aduersus morbum superbiae.

In qua consistentibus qualitate procul dubio status ille humilitatis uere tranquillus atque inmobilis subsequetur, ut nosmet ipsos inferiores omnibus iudicantes uniuersa, quae nobis fuerint inrogata, tametsi iniuriosa sint uel tristia uel damnosa, tamquam a superioribus nostris inlata patientissime toleremus. quae quidem a nobis non solum facillime tolerabuntur, uerum etiam parua iudicabuntur ac nulla, si menta iugiter recolamus uel domini nostri uel sanctorum omnium passiones, considerantes tanto leuioribus nos iniuriis adtemptari, quanto longius a meritis eorum et conuersatione distamus, pariter etiam cogitantes in breui nos de hoc saeculo migraturos eorumque nos celeri uitae huius fine mox futuros esse consortes. peremptoria namque est haec contemplatio non solum superbiae, uerum etiam generaliter omnium uitiorum. deinde post haec hanc eandem humilitatem erga deum firmissime retentemus. quod a nobis ita conplebitur, ut nihil nosmet ipsos absque illius opitulatione uel gratia, quod ad uirtutum consummationem pertinet, posse perficere cognoscamus, sed et hoc ipsum, quod intellegere meruimus, eius esse muneris in ueritate credamus.

Cap. 33. Remedios contra la enfermedad de la Sobervia.

Si nos hallamos en el estado de el aprovechamiento, que avemos dicho, vendrèmos a tener sin duda aquel grado de humildad quieta, y constante, y teniendonos por peores que todos, las injurias, que otros nos dixeren, por graves, y pessadas que sean, y por mucho que nos dañen las llevaremos con paciencia, como si nos las huvieran dicho nuestros Superiores, ò los mas Antiguos. Y estas no solo las venceremos con sufrimiento, pero aun las tendrèmos por pequeñas, ò ningunas, si fueremos meditando, y pensando a menudo, ò en los trabajos de Christo nuestro Redentor, ò en los de sus Santos, y consideraremos, que tanto son menores, que aquellos agravios, los que nosotros padecemos, quanto es de grado mas inferior nuestra vida, y merecimientos que la de ellos. y nos acordamos tambien, que brevemente se acabarà nuestra vida, y con el fin de ella, que quiza no està muy lexos, vendrèmos a ser participantes de los bienes, que ellos gozan La consideracion de estas cosas, es muy eficaz, no solo para vencer el vicio de la Sobervia, pero aun generalmente los demas. Sobre todo lo dicho avemos de conservar con gran constancia esta misma humildad para con Dios. Todo lo qual pondrèmos por obra, si conocieremos, que nosotros, sin el favor, y gracia suya no podemos hazer cosa, que sea de importancia, para alcançar la perfeccion de las virtudes, y creyeremos, que aun todo, lo que en esso avemos podido entender, es en hecho de verdad, merced, y gracia, que nos ha hecho su Magastad Divina.

Texto latino: De institutis coenobiorum, ed. M. Petschenig, Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum 17, Viena, 1888, cotejado con los facsímiles; sin el aparato crítico. · Traducción de fray Miguel Vicente de las Cuevas, cartujo († h. 1658), Obras de Iuan Casiano, Zaragoza, Juan de Ibar, 1661 (ejemplar de la Biblioteca Nacional de España). Ortografía y erratas de la edición conservadas. Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error