Juan Casiano, Instituciones cenobíticas
Libro IX. Del espíritu de tristeza
Liber nonus. De spiritu tristitiae.Libro nono, del Espiritu de la Tristeza.
I. Quod quintum certamen sit aduersus spiritum tristitiae, et quae per ipsam menti inferantur dispendia.
Quinto nobis certamine edacis tristitiae stimuli retundendi sunt. quae si passim per singulos incursus et incertos ac uarios casus obtinendi animam nostram habuerit facultatem, ab omni nos per momenta singula separat diuinae contemplationis intuitu ipsamque mentem ab uniuerso puritatis statu deiectam funditus labefactat ac deprimit: non orationes eam explere cum solita cordis alacritate permittit, non sacrarum lectionum sinit remediis incubare. tranquillum quoque ac mitem fratribus esse non patitur et ad cuncta operationum uel religionis officia inpatientem et asperum reddit, omnique perdito salubri consilio et cordis constantia proturbata uelut amentem facit et ebrium sensum frangitque et obruit desperatione poenali.
Cap. I. De los daños de la Ira.
EN quinto lugar avemos de resistir al Espiritu de la Tristeza, que sin sentirlo nos consume: porque si cada vez que nos emprende con ocasion de los varios, è inconstantes sucessos de las cosas terrenas hallàre la puerta abierta para apoderarse de nuestra alma, poco a poco nos va privando de la vista, y contemplacion de las cosas celestiales, y a la misma alma oprime, y haze, que ande descayda, y sin memoria, ni rastro de la pureza, que tenia. No le dexa tener oracion con la alegria, y consuelo, que solia; ni tratar de acudir a los remedios de la licion santa, y devota; ni comunicarse con afabilidad, y cortesia con sus proximos, y no contentandose con esto le buelve impaciente, y desabrido para todos los trabajos, y oficios de la Religion, y dexando al pobre Religioso sin consejo, que le aproveche, y privandole de su constancia le embota los sentidos, como si estuviera embriagado, y le desanima, y confunde con vna desesperacion penosissima.
II. Qua cautione morbus tristitiae sit curandus.
Quamobrem non minore prospectu, si spiritalis agonis certamina legitime cupimus desudare, hic quoque nobis curandus est morbus. sicut enim tinea uestimento, et uermis ligno: ita tristitia uiri nocet cordi: satis euidenter ac proprie uim noxii huius ac perniciosi uitii spiritus diuinus expressit.
Cap. 2. Como se ha de curar el Espiritu de la Tristeza?
Si deseamos pues pelear como devemos en la lucha espiritual, es menester que entendamos en mortificar esta passion con la misma diligencia, que las demas: porque Salomon dize. El mismo efecto haze la tristeza en el alma del hombre, que la polilla en los vestidos, y la carcoma en la madera. Con esta comparacion declarò el Espiritu Santo con mucha propiedad el gran daño, que nos haze este perjudicial, y dañoso vicio.
III. Quam conparationem habeat anima quae tristitiae morsibus deuoratur.
Uestimentum namque esu tinearum adtactum nullius pretii uel honesti usus poterit ulterius habere commercium, totidemque lignum uermibus exaratum non iam ad ornatum uel mediocris aedificii, sed ad conbustionem ignis merebitur deputari. ita igitur et anima, quae edacissimis tristitiae morsibus deuoratur, inutilis erit uel uestimento illi pontificali, quod unguentum spiritus sancti de caelo descendens prius in barbam Aaron, deinde in oram suam solere suscipere sancti Dauid uaticinio perhibetur, secundum illud: sicut unguentum in capite, quod descendit in barbam Aaron, quod descendit in oram uestimenti eius: sed nec ad structuram templi illius spiritalis atque ornatum poterit pertinere, cuius Paulus architectus sapiens posuit fundamenta dicens: uos estis templum dei et spiritus dei habitat in uobis: cuius qualia sint ligna, sponsa describit in Cantico Canticorum trabes, inquiens, nostrae cupressus, tigna domorum nostrarum cedri. et idcirco huiusmodi ad templum dei lignorum genera deliguntur, quae sunt et bonae fragrantiae et inputribilia, quaeque nec corruptelae uetustatis nec esui uermium ualeant subiacere.
Cap. 3. A quien se compare la alma herida de la Tristeza?
El vestido que vna vez ha sido tocado de la polilla vale mui poco, y nadie puede vsar ya de el con decencia. La viga tambien que esta comida de la carcoma, bien seguro que no la emplearan en edificio alguno, aunque sea de poca importancia, y quando mucho servirà para el fuego. De la misma manera el alma a quien la tristeza huviere vencido con sus rabiosas tentaciones, no podrà servir para aquella vestidura de quien dixo el Santo Rey David, que estava roziada, ò vngida con aquel santo vnguento, con que fue vngido Aaron en sumo Sacerdote, que se derramò con tanta abundancia, que de la cabeza bajo a la barba, y de alli aun a la orla de las ropas que traia. Dizelo el Psalmista con estas palabras. La vida que tienen muchos vnidos, y en paz, es cosa tan suave como el olor de aquel olio, o vnguento con que vngieron a Aaron; que de la cabeza bajo a la barba, y de alli a la extremidad superior del vestido. Tampoco podrà servir para el edificio, ni adorno de aquel Templo: Cuyos fundamentos (dixo S. Pablo) que avia puesto, como lo haze vn architecto muy diestro, è inteligente, y lo significò por estas palabras: Vosotros Chorinthos soys Templo de Dios, y el Espiritu Santo tiene morada en vuestras almas. La madera pues que ha de entrar en el edificio de este Templo la misma Iglesia en nombre de la esposa nos dixo qual avia de ser en los Cantares, quando dixo: Nuestras vigas son de Cypres, y los techos de nuestra casa de Cedro. Con mucha razon se escogen estas especies de madera para el Templo de Dios, que son muy odoriferas, y casi incorruptibles, pues ni el discurso de millares de años, ni la carcoma puede hazer mella en ellas ni gastarlas.
IIII. Unde uel quibus modis tristitia gignatur.
Nonnumquam tamen irae praecedentis uitio subsequi seu concupiscentiae lucriue cuiusdam minus indepti generari solet, cum se harum rerum quadam spe mente concepta quis uiderit excidisse. interdum uero etiam nullis exsistentibus causis, quibus ad hanc labem conruere prouocemur, inimici subtilis instinctu tanto repente maerore deprimimur, ut ne carorum quidem ac necessariorum nostrorum aduentum solita suscipere adfabilitate possimus, et quidquid ab eis conpetenti fuerit confabulatione prolatum, inportunum nobis ac superfluum iudicetur, nullaque eis reddatur a nobis grata responsio, uniuersos cordis nostri recessus felle amaritudinis occupante.
Cap. 4. De donde nazca, y de quantas maneras sea la Tristeza?
Vnas vezes procede la Tristeza de el vicio de la Ira, de que poco antes nos dexamos vencer, otras de no aver podido vencer nuestros malos deseos, ò alcançar alguna cosa de interes, que deseavamos, y de antojarsenos, que ya no tenemos que tener esperança de alcançar aquello que apeteciamos. Vez ay tambien, que sin haver precedido causas algunas, que nos ayan dado ocasion para entristezernos, con vna tentacion sutil, y encubierta de el Demonio venimos de repente a melancolizarnos de manera que no podemos recibir las vistas aun de las personas a quien tenemos voluntad, y de nuestros amigos con el gusto, y afabilidad, que soliamos, y qualquiere cosa que se pusieren a dezir por mas a proposito que sea, nos parece disparate, è impertinencia; ni aun les queremos responder con buen semblante, mientras la amargura de la Tristeza està apoderada de todas las potencias de nuestra alma.
V. Quod non aliorum, sed nostro uitio commotiones excitentur in nobis.
Unde manifestissime conprobatur non semper nobis aliorum uitio commotionum stimulos excitari, sed potius nostro, qui reconditas in nobismet ipsis habemus offensionum causas ac seminaria uitiorum, quae, cum mentem nostram temptationum imber adluerit, in germina confestim fructusque prorumpunt.
Cap. 5. Que el enojarnos no es culpa agena, sino vicio nuestro.
Coligese claramente de lo dicho, que no siempre, que nos enojamos, es la causa de ello el mal proceder de los proximos, sino antes el nuestro; pues tenemos escondidas, y encubiertas en nuestro interior las passiones, que son principio, y causa, que nos ofendamos, y encolericemos, y rayzes que al punto que nos viene vna tentacion retoñecen luego, y aun hazen fruto.
VI. Quod nullus repentino lapsu conruat, sed paulatim per longam incuriam reccidens pereat.
Numquam enim quis alterius uitio lacessitus peccare conpellitur, si repositam materiem delictorum in suo corde non habeat: nec tunc subito quispiam deceptus esse credendus est, cum conspecta mulieris forma in barathrum concupiscentiae turpis inciderit, sed potius occultos ac latentes medullitus morbos occasione uisus in superficiem tunc fuisse productos.
Cap. 6. Que nadie da grande caida de repente, sino deslizandose poco a poco.
A ninguno el mal tratato, ni las injurias que otro le diga le provocan tanto a pecar, quanto la mala disposicion de su interior, y la materia de los vicios, que en si mismo tiene encubierta, y no avemos de creer, que comiença entonces el Demonio a engañarle quando al punto que vee vna muger de buen parecer cae en algun pecado de deseos torpes; Sino que en aquel punto se descubren los vicios encubiertos, y disimulados con ocasion de aver visto alguna persona de aquella calidad.
VII. Quod non sint fratrum deserenda consortia, ut perfectio conquiratur, sed patientia iugiter excolenda.
Ideoque creator omnium deus, opificii sui curationem prae omnibus noscens, et quia non in aliis, sed in nobismet ipsis offensionum radices causaeque consisterent, non deserenda praecepit fratrum consortia, nec uitari eos, quos laesos a nobis uel a quibus nos arbitramur offensos, sed deliniri iubet, sciens perfectionem cordis non tam separatione hominum quam patientiae uirtute conquiri: quae firme possessa sicut potest nos etiam cum his qui oderunt pacem pacificos conseruare, ita, si parta non fuerit, ab his quoque, qui perfecti ac meliores nobis sunt, facit iugiter dissidere. occasiones enim commotionum, ob quas eos quibus iungimur deserere festinamus, in conuersatione humana deesse non poterunt: et idcirco tristitiae causas, ob quas a prioribus separamur, non euadimus, sed mutamus.
Cap. 7. Que para alcançar la perfeccion, no es medio, dexar la compañia de los Monjes, sino exercitar continuamente la Paciencia.
Por esta causa aquel Soberano Criador de todas las cosas, sabiendo mejor que todos como se avian de remediar los pecados de los hombres, y que las rayzes, y causas de nuestras imperfecciones no estan en las almas de los otros proximos, sino en las nuestras, no nos mandò que no tratassemos con ellos, ni que huyessemos el lado a los que nos avian ofendido, ò nosotros a ellos; sino antes que procurassemos aplacarlos; y esto porque sabia muy bien, que no consiste tanto la perfeccion de vn alma en estar apartada de toda comunicacion de hombres, quanto en aver se exercitado mucho en la Paciencia. Virtud es esta tan importante, que de la manera que si la tenemos bien arraigada nos harà, que tengamos mucha paz, aun con los que son amigos de pendencias, assi mismo, sino tratamos de ella, vendrèmos a reñir cada passo aun con los que son muy perfectos, y harto mejores que nosotros. Mientras vivieremos en este mundo nunca nos faltaràn ocasiones de inquietarnos, por cuyo respecto huiamos de tratar con algunas personas, pues dexando de tratar con estas, y comunicando con otras, no nos libramos de la passion de la Tristeza, sino que mudamos las ocasiones de ella y que avian sido causa, que dexassemos el trato, que primero teniamos.
VIII. Quod, si mores nostros emendatos habuerimus, possit nobis cum omnibus conuenire.
Procurandum itaque nobis est, ut nostra potius emendare uitia et mores corrigere festinemus. quae procul dubio si fuerint emendata, non dicam cum hominibus, sed etiam cum feris ac beluis facillime nobis conueniet secundum illud, quod in libro beati Iob dicitur: bestiae enim ferae pacatae erunt tibi. extrinsecus quippe uenientia non uerebimur offendicula nec ulla poterunt scandala nobis de foris inferri, si in nobismet ipsis intus radices eorum receptae insertaeque non fuerint. pax enim multa diligentibus nomen tuum: et non est illis scandalum.
Cap. 8. Que podemos vivir en paz con todos, si enmendaremos nuestras costumbres.
Lo que avemos pues de procurar es la enmienda de nuestras faltas, y corregir las costumbres; porque hecho vna vez esto, no solo nos sera facil tener paz con los hombres, pero aun con las bestias, y animales fieros. Assi lo leemos en la S. Escritura, donde vno de aquellos Reyes, que vinieron a visitar al pacientissimo Iob, hablando con el hombre temeroso de Dios, dixo estas palabras. Las bestias fieras te estaràn sugetas, no tendrèmos que temer las ocasiones de caer que nos pueden dar los proximos, ni nos podrà hazer dar de ojos en algun pecado cosa alguna pequeña ni grande de estas exteriores, si dentro de nuestros coraçones, no huviere ingeridas algunas malas rayzes, ò inclinaciones a ellas: porque a los que tienen amor a la Ley de Dios, y procuran guardarla nada les inquieta; y assi (dixo el Psalmista.) Los que os aman (Señor) tienen mucha paz, y nada les escandaliza.
VIIII. De alio genere tristitiae, quod desperationem salutis inportat.
Est etiam aliud detestabilius tristitiae genus, quod non correctionem uitae nec emendationem uitiorum, sed perniciosissimam desperationem animae inicit delinquenti: quod nec Cain fecit post fratricidium paenitere nec Iudam post proditionem ad satisfactionis remedia festinare, sed ad suspendium laquei sua desperatione pertraxit.
Cap. 9. De otro genero de Tristeza, que induze desesperacion.
Ay vn genero de Tristeza pestilente, que no solo es ocasion de no enmendar la vida, y corregir los vicios, sino que antes al pecador le haze que venga a desesperar de la misericordia de Dios. Esta fue la causa: porque cayn despues de aver muerto a su hermano Abel no tuviesse verdadera contricion de su pecado, y que Iudas, aviendo vendido a su Señor, no tratasse de veras de llorar su cayda, sino que desesperado se ahorcasse.
X. In quo tantummodo nobis sit tristitia utilis.
Ideoque utilis nobis una re tantum tristitia iudicanda est, cum hanc uel paenitudine delictorum uel desiderio perfectionis accensi uel futurae beatitudinis contemplatione concipimus. de qua et beatus apostolus: quae secundum deum est, inquit, tristitia, paenitentiam ad salutem stabilem operatur: saeculi autem tristitia mortem operatur.
Cap. 10. En que caso sea la Tristeza provechosa?
En sola vna cosa avemos de creer que nos puede servir de algo la Tristeza, y es quando venimos a entristezernos, ò por el dolor de nuestros pecados, ò con el deseo de la perfeccion, ò finalmente con la consideracion de la bienaventurança de la otra vida. De esta Tristeza hablò el Apostol S. Pablo, quando dixo: La Tristeza que es segun la Ley de Dios, causa en nosotros penitencia verdadera, con que venimos a alcançar la vida eterna, pero la que es por cosas temporales, ocasiona la muerte.
XI. Quemadmodum discernatur, quae sit utilis ac secundum deum tristitia, et quae diabolica atque mortifera.
Sed illa tristitia, quae paenitentiam ad salutem stabilem operatur, oboediens est, adfabilis, humilis, mansueta, suauis ac patiens, utpote ex dei caritate descendens: et ad omnem dolorem corporis ac spiritus contritionem infatigabiliter semet ipsam desiderio perfectionis extendens et quodammodo laeta ac spe profectus sui uegeta cunctam adfabilitatis et longanimitatis retinet suauitatem, habens in semet ipsa omnes fructus spiritus sancti, quos enumerat idem apostolus: fructus autem spiritus est caritas, gaudium, pax, longanimitas, bonitas, benignitas, fides, mansuetudo, continentia. haec uero asperrima, inpatiens, dura, plena rancore et maerore infructuoso ac desperatione poenali, eum quem conplexa fuerit ab industria ac salutari dolore frangens ac reuocans, utpote inrationabilis et intercipiens non solum orationum efficaciam, uerum etiam uniuersos quos praediximus fructus spiritales euacuans, quos nouit illa conferre.
Cap. 11. En que se diferencie la Tristeza provechosa, y segun Dios de la dañosa, y diabolica.
La Tristeza, que es causa de verdadera penitencia, y de nuestra salvacion, es obediente, afable, humilde, benigna, suave, y paciente, como cosa que procede de el amor de Dios, y que con el deseo de la perfeccion sufre con muy grande constancia tanto los trabajos de el cuerpo; como los desconsuelos de el alma, y en alguna manera alegre, y esforçada, con la esperança, que su aprovechamiento le da, se conserva siempre con vn semblante muy amoroso, y vn coraçon muy dilatado, teniendo en su alma los Frutos de el Espiritu Santo, que trae el Apostol, quando dize. Los Frutos, que da el Espiritu Santo son Caridad, Gozo, Paz, Longanimidad, Bondad, Benignidad; Fe, Mansedumbre, y Continencia. Por el contrario la Tristeza, por perdida de cosas temporales es aspera, impaciente, rigida, llena de rancor, y mala volutad, y de melancolia inutil, y vna penosissima desesperacion, y al alma de quien vna vez se ha apoderado se la dexa sin saber que hazerse, y sin rastro de aquella Tristeza que diximos ser provechosa, y finalmente como es passion desordenada no solo impide la eficacia de la oracion; pero todos los Frutos de el Espiritu que diximos que causava la Tristeza santa.
XII. Quod absque illa salutari tristitia, quae tribus modis generatur, omnis tristitia tamquam noxia repellenda sit.
Quapropter absque illa, quae uel pro salutari paenitentia uel pro studio perfectionis seu pro desiderio suscipitur futurorum, omnis tristitia tamquam saeculi et quae mortem inferat aequaliter repellenda est ac sicut fornicationis spiritus seu filargyriae uel irae de nostris cordibus penitus extrudenda.
Cap. 12. Que toda Tristeza deven desechararse sino es aquella que diximos ser saludable, y que es de tres maneras.
De aqui procede que qualquiera genero de Tristeza, que ni es por sentimientos de verdadera penitencia, ni deseos de perfeccion; ni de la bienaventurança; como cosa que causa nuestra perdicion, y como Tristeza, perjudicial, y de el mundo avemos de procurar despedirla de nosotros, con el mismo cuydado que si fuera vn vicio de Deshonestidad, de Avaricia, ù de Ira.
XIII. Remedia quibus tristitiam de cordibus nostris exterminare possimus.
Hanc ergo perniciosissimam passionem ita de nobis expellere poterimus, ut mentem nostram spiritali meditatione iugiter occupatam futura spe et contemplatione repromissae beatitudinis erigamus. hoc enim modo uniuersa tristitiarum genera, siue quae ex praecedente ira descendunt, siue quae amissione lucri uel detrimento inlato nobis adueniunt seu de inrogata generantur iniuria, siue quae de inrationabili mentis confusione procedunt, seu quae letalem desperationem nobis inducunt, ualebimus superare, cum aeternarum rerum ac futurarum intuitu semper laeti atque inmobiles perdurantes nec casibus deiecti praesentibus nec prosperis fuerimus elati, utraque uelut caduca et mox transeuntia contemplantes.
Cap. 13. Remedios con que se expele la Tristeza.
Podrèmos echar este dañosissimo vicio de nuestras almas, si con la esperança de el bien que el Señor nos tiene aparejado para la otra vida, y con la consideracion de la bienaventurança que tiene prometida a sus Siervos, levantaremos nuestro coraçon, y pensamiento de estas cosas terrenas a las de el Cielo; ocupandole siempre en Santas Meditaciones, y assi ningun genero de Tristeza, nos podrà vencer, ora proceda de algun enojo, ò pesadumbre, que antes huvieremos tenido, ora de algun interese que se nos ha ido de entre manos, ù de alguna perdida notable, ò injuria que nos han dicho, ù de la enredada confusion de la imaginacion, ò finalmente de cosas que nos procuran movernos a alguna mortal desesperacion. Tambien nos libraremos de esta misma passion, si estando siempre constantes, y alegres con la contemplacion de las cosas eternas, y venideras no descaecieremos de animo con los malos sucessos presentes, ni nos ensobervecieremos con las prosperidades, teniendolo todo por cosa caduca, y que mañana se ha de acabar.
Texto latino: De institutis coenobiorum, ed. M. Petschenig, Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum 17, Viena, 1888, cotejado con los facsímiles; sin el aparato crítico. · Traducción de fray Miguel Vicente de las Cuevas, cartujo († h. 1658), Obras de Iuan Casiano, Zaragoza, Juan de Ibar, 1661 (ejemplar de la Biblioteca Nacional de España). Ortografía y erratas de la edición conservadas. Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error