Dichos de los ancianos (Verba seniorum, libro V)
Del aprovechamiento de los Padres
De profectu Patrum.Capitulo .ccviij. de como aprouecharon los padres.
Interrogavit quidam abbatem Antonium, dicens: Quid custodiens placebo Deo? Et respondens senex dixit: Quæ mando tibi, custodi. Quocunque vadis, Deum semper habe præ oculis tuis: et in his quæ agis, adhibe testificationem sanctarum Scripturarum; et in quocunque loco sederis, non cito movearis. Hæc tria custodi, et salvus eris.
— omitido en esta traducción —
Interrogavit abbas Pambo abbatem Antonium, dicens: Quid faciam? Respondit ei senex: Noli esse in tua justitia confidens; neque pœnitearis de re transacta, et continens esto linguæ tuæ et ventris.
Pregunto el abad Pambo al abad Antonio. Que hare? y respondiole el buen viejo. No confies en tu justicia: ni te arrepientas de lo passado: y sey mesurado de tu lengua: y refrena el vientre.
Dixit sanctus Gregorius: Quia hæc tria exigit Deus ab omni homine qui est baptismum consecutus: id est, fidem rectam ex tota anima et virtute, linguæ continentiam, et castitatem corporis.
Dixo san Gregorio que tres cosas demanda dios a qualquier christiano: conuiene saber: la fe recta: la verdad enel hablar: y la castidad.
Dixit abbas Evagrius: Quia dicebant quidam Patrum quod siccior et non inæqualis victus charitati conjunctus, citius introducat monachum in portum impassibilitatis.
Dixo el abad Euagrio. Dezian algunos padres que el comer seco y no ygual ayuntado ala charidad trae ante al monge al puerto de ser suffrido.
Iterum dixit: Nuntiata est cuidam monacho mors patris sui. Ille autem ait ad eum qui nuntiabat sibi: Desine, inquit, blasphemare; meus enim pater immortalis est.
Otro si dixo que fue denunciada a vn monge la muerte de su padre: y el dixo al que le truxo la nueua. Dexate de blasfemar: ca mi padre immortal es.
Dixit abbas Macarius abbati Zachariæ: Dic mihi, quod est opus monachi? Dixit ei: Me interrogas, Pater? Et dixit ei abbas Macarius: Certus sum de te, fili Zacharia, est enim qui me pulsat ut interrogem te. Dixit ei Zacharias: Quantum ad me, Pater, hoc puto quoniam quicunque semetipsum necessitatibus subjecerit atque coegerit, ipse est monachus.
Pregunto el abad Macario al abad Zacarias: que tal es la obra del monge? y respondiole. Padre a mi lo preguntas? y dixo el abad machario. Yo hijo Zacharias soy cierto de ti: empero ocurre vna cosa que me toca para que te pregunte. Entonce dixo zacharias. Padre quanto es en mi yo pienso esto que qualquier que se sometiere a necessidades: y se apretare: aquel tal es monge.
Dicebant de abbate Theodoro, cui est prænomen de Pherme, quia hæc tria capitula habuerit supra multos, id est, nihil possidendi, abstinendi, homines fugiendi.
Dezian del abad Theodoro cuyo sobrenombre es firme que tenia sobre todo estas tres cosas: nada posseer y ser mesurado enel comer y fuyr conuersacion: y conpaña de gente.
Dixit abbas Joannes Nanus: Ego volo hominem ex omnibus virtutibus percipere. Itaque per singulos dies surgens mane, de omni virtute sume principium et mandatum Dei custodi in magna patientia, cum timore et longanimitate, in charitate Dei, cum proposito animæ et corporis, et humilitate multa: in patientia, in tribulatione cordis et observationis, in oratione multa et supplicationibus, cum gemitibus: in puritate et munditia linguæ, et custodia oculorum, injuriam patiens, et non irascens; pacificus, et non reddens malum pro malo; non attendens ad vitia aliorum, neque teipsum exaltans; sed esto subditus et humilior omni creaturæ, renuntiando omni materiæ corporali, et his quæ secundum carnem sunt, in cruciatu, in certamine, in humilitate spiritus, in bona voluntate et abstinentia spirituali; in jejunio, in patientia, in fletu, in certamine pugnæ, in discretione judicii, in castitate animi, in perceptione boni cum quiete, et opere manuum tuarum; in nocturnis vigiliis, in fame et siti, in frigore et nuditate, in laboribus, includens te sepulcro tanquam jam mortuus, ut videatur tibi esse proxima mors omni die.
Dixo el abad Juan muy discreto. Yo quiero que el hombre coja de todas las virtudes / y assi leuantandote cada dia de mañana toma el principio de cada virtud y guarda los mandamientos en gran paciencia con temor esperança: y enla caridad de dios conel buen proposito del alma y del cuerpo: y con mucha humildad: en paciencia y tribulacion del coraçon: y con regla y con mucha oracion y suplicaciones con gemidos en limpieza y puridad de lengua: y guarda el abstinencia de ojos sufriendo injurias y no ensañandote: siendo pacifico y no tornando mal por mal: sin parar mientes ala imbidia delos otros: ni enxalçando ati mismo: mas se sometido y humilde a toda criatura: renunciando a toda materia corporal / y a las cosas que son segun la carne enel tormento: enla pelea: en la humildad del espiritu en buena voluntad y abstinencia spiritual: en ayunos y penitencia: en lloro: enla contienda: en la discrecion del juyzio: enla castidad del alma: en recebir bien con holgança enla obra de tus manos: en las vigilias dela noche: en hambre y sed: en frio y desnudez: en trabajos: encerrandote en la sepultura como ya muerto: de manera que te parezca estar enla muerte de cerca todos dias.
Dixit abbas Joseph Thebæus: Quia tres ordines sunt honorabiles in conspectu Domini. Primus est, quando homo infirmatur, et adjiciuntur ei tentationes, et cum gratiarum actione suscipit eas. Secundus autem est, quando aliquis omnia opera sua facit munda coram Deo, nihil habens humanum. Tertius vero, quando aliquis sedet in subjectione et præceptis Patris spiritualis, et omnibus propriis renuntiat voluntatibus.
Dixo el abad Joseph de thebas que tres ordenes son muy honrados enla presencia de nuestro señor Jesu Christo. El primero es / quando el hombre adolece y se le allegan tentaciones y recibelas dando gracias a dios El segundo quando alguno haze todas sus obras limpias delante dios no teniendo cosa alguna de hombre. El tercero es quando alguno esta assentado en subjecion y mandamientos del padre espiritual: y renuncia a todos sus deleytes.
Narravit abbas Cassianus de quodam Joanne abbate, qui erat primus congregationis, quod magnus quidem fuerit in vita sua. Hic autem cum moriturus esset et discessurus cum hilaritate et proposito mentis ad Dominum, circumsteterunt eum fratres, rogantes verbum aliquod compendiosum et salutare loco hæreditatis sibi ab eodem relinqui, per quod possent ascendere ad perfectionem, quæ est in Christo. Ille autem ingemiscens, ait: Nunquam feci propriam voluntatem, nec aliquem docui quidquam, quod ego prius ipse non fecerim.
Conto el abad Cassiano de vn abad llamado Juan que era el primero del conuento que fue grande y marauilloso en su vida: el qual estando para morir y partirse con ledo proposito dela piensa a nuestro señor estuuieron enderredor del los religiosos y rogaronle que dixesse alguna palabra breue y saludable: la qual dexasse en lugar de herencia: y que pudiessen por aquella subir ala perfecion que es en christo: y el sospirando dixo. Nunca hize mi voluntad propia: ni enseñe a hombre cosa alguna que yo primero no la hiziesse.
Frater interrogavit senem, dicens: Quæ res sic bona est, quam faciam, et vivam in ea? Et dixit senex: Deus solus scit, quod bonum est; sed tamen audivi quia interrogavit unus Patrum abbatem Nisteronem magnum, qui erat amicus abbatis Antonii, et dixit ei: Quod opus est bonum ut faciam? Et ille respondit ei: Non sunt opera omnia æqualia. Scriptura dicit: Quia Abraham hospitalis fuit. et Deus erat cum eo. Et Elias diligebat quietem et Deus erat cum eo. Et David humilis erat, et Deus erat cum ipso. Quod ergo vides secundum Deum velle animam tuam, hoc fac, et custodi cor tuum.
Vn frayle pregunto a vn viejo. Que cosa es la mejor que yo puedo hazer para que biua enella? y respondio el viejo. Solo dios sabe lo que es bueno. Empero yo he oydo que vno delos padres pregunto al abad Nesteron que era amigo del abad antonio y le dixo Que me conuiene y deuo hazer? y respondiole. No son todas las obras yguales. La escriptura dize que Abraam fue hombre que recibio huespedes y estaua Dios con el Y helias amaua el reposo y estaua dios conel. Y dauid fue humilde y dios moraua con el. Por consiguiente lo que ves que tu alma quiere segun Dios haz aquello y guarda tu coraçon
Dixit abbas Pastor: Quia custodire, et semetipsum considerare, et discretionem habere, hæc tria operationes sunt animæ.
Dixo el abad Pastor que guardarse: y pensar hombre quien es y auer discrecion son tres obras principales del monge.
Frater quidam interrogavit eum, dicens: Quomodo debet homo conversari? Respondit ei senex: Vidimus Danielem, quia non est inventa accusatio ejus, nisi de servitio quod exhibebat Deo suo.
Vn frayle pregunto al mismo abad Como deue el hombre biuir? y respondiole el viejo. A Daniel auemos visto que no fue hallada enel acusacion saluo del seruicio que hazia a su dios.
Dixit iterum: Quia paupertas, tribulatio, et discretio, hæ sunt operationes solitariæ vitæ. Scriptum est enim: Quia si fuerint hi tres viri, Noe, Job, et Daniel: Noe personam habet nihil possidentium, Job autem personam tribulantium, Daniel vero discernentium. Si ergo sunt hæ tres actiones in homine, Deus habitat in eo.
Otrosi dixo que la pobreza y tribulacion son obras dela vida solitaria. Ca escripto esta: si fueren estos tres hombres. Noe Job y Daniel: Noe tiene la persona delos que nada posseen: y Job delos atribulados: y Daniel delos que son discretos. Porende si fueren estas tres cosas enel hombre Dios mora enel.
Dixit abbas Pastor: Quia si duas res oderit monachus, potest liber esse ab hoc mundo. Et dixit frater: Quæ sunt istæ? Et dixit senex: Carnalem repausationem et vanam gloriam.
Dixo el abad pastor: si el monge dos cosas aborresciere puede ser libre deste mundo: y pregunto vn religioso. Quales son? y respondio el viejo. El carnal reposo y la vanagloria.
Dicebant de abbate Pambo, quia in ipsa hora qua discedebat ex hac vita, dixit astantibus sibi viris sanctis: Quia ex quo veni in hunc locum solitudinis, et fabricavi mihi cellam, et habitavi, extra laborem manuum mearum non recolo me comedisse panem, neque pœnituisse de sermone, quem locutus sum usque in hanc horam. Et sic vado ad Dominum, quomodo qui nec initium fecerim serviendi Deo.
— omitido en esta traducción —
Dixit abbas Sisois: Esto contemptibilis, et voluptates tuas post tergum tuum projice; et esto liber et securus a sæcularibus curis, et habebis requiem.
Dixo el abad sisoyo. Se menospreciado: y echa a tras tus voluntades y sey libre: y seguro delos cuydados del mundo y auras reposo.
Abbas Chame cum esset moriturus, dixit filiis suis: Nolite habitare cum hæreticis; neque habeatis notitiam judicum; neque sint manus vestræ apertæ ad aliquid congregandum, sed sint magis extensæ ad tribuendum.
El abad Chames estando en el passo de la muerte dixo a sus monges. No moreys con los hereticos: ni tengays conoscimiento con los juezes: ni esten vuestras manos abiertas a allegar: mas estendidas a dar.
Frater interrogavit senem: Quomodo venit timor Dei in hominem? Et dixit senex: Si habet homo humilitatem et paupertatem, et non judicet alterum, sic venit in eo timor Domini.
Vn frayle pregunto a vn viejo. Como viene el temor de dios enel hombre? Y respondio el viejo. Si el hombre tiene humildad y pobreza y no juzga a otro enesta manera viene enel temor de dios.
Dixit senex: Timor, et humilitas, et egestas victualium, et planctus maneant in te.
Dixo vn viejo. Sean en ti temor: la humildad: y la pobreza delas prouisiones.
Dicebant ergo quidam senum: Quidquid odio habes, alii ne facias. Si odis qui tibi male loquitur, neque tu male loquaris de aliquo; si odio habes qui tibi calumniam facit, neque tu facias alicui calumniam; si odio habes qui te in calumniam ducit, aut injuriis appetit, aut aufert quod tuum est, aut aliquid tale facit, tu nihil horum facias cuiquam. Qui ergo hoc verbum custodire potest, sufficit ei ad salutem.
— omitido en esta traducción —
Dixit senex: Vita monachi hæc est, opera, obedientia, meditatio, et ut non judicet, aut non obloquatur, aut non murmuret. Scriptum est enim: Qui diligitis Dominum, odite malum. Monachi vita hæc est, non ingredi cum injusto, neque videre oculis suis mala, neque curiose agere, neque scrutari, neque audire aliena; neque manibus rapere, sed magis tribuere; neque superbire corde; neque cogitatione malignari; neque ventrem implere; sed cum discretione omnia agere. Ecce in his est monachus.
Vn viejo dixo La vida del buen monge es la obra: la obediencia: y el pensamiento: y que no juzgue y no hable / y no murmure. Ca escripto esta. Los que amays a Dios aborreced el mal: y assi aquesta es la vida del monge. No entrar conel pecador: ni ver con sus ojos el mal: ni hazer algo cuydosamente / o oyr lo ageno: ni robar: mas dar: ni ensoberuecerse: ni maliciar en su pensamiento: ni henchir el vientre: mas hazer con discrecion todas las cosas: y enesto consiste el ser monge.
Dixit senex: Roga Deum, ut det luctum in corde tuo et humilitatem; et respice semper in peccatis tuis, et non judices alios; sed esto subjectus omnibus, et ne habeas amicitias cum muliere, neque cum puero, neque cum hæreticis. Abscinde a te fiduciam, et retine linguam tuam et ventrem, et abstine a vino. Et si quis loquitur tecum de quacunque causa, noli contendere cum eo. Sed si bene dicit, dic: Etiam. Si autem male, dic ei: Tu scis quod loqueris. Et ne contendas cum eo de his quæ locutus est, et tunc erit mens tua pacifica.
Dixo vn viejo. Ruega a dios que te de lloro en tu coraçon y humildad y paramientes de continuo a tus pecados: y no juzgues alos otros. Mas sey a todos sometido / y no tengas amistad con muger ni con mochacho ni con hereges. Corta de ti la fiuzia: y ten queda tu lengua: y pon tu vientre en abstinencia y guardate del vino.
Texto latino: Verba seniorum, libro V de las Vitae Patrum, traducido del griego por Pelagio, diácono de la Iglesia romana, en la edición de H. Rosweyde reproducida en la Patrologia Latina de Migne, t. 73 (reimpresión de 1879), col. 855–988, cotejado con los facsímiles; sin las notas ni las remisiones del editor. · Traducción castellana anónima: Vitas patrum. Libro de las vidas de los sanctos padres del yermo: segun lo escriuio el glorioso Hieronimo: nueuamente corregido y emendado, Toledo, Juan de Ayala, 1553, edición elegida para esta biblioteca (ortografía de la edición; las abreviaturas se han desarrollado). A veces la edición sustituye un dicho por una remisión a otro capítulo, donde ya lo había dado, y abrevia otros; los dichos sustituidos, y dos que omite sin remisión, se ofrecen solo en latín, y las frases de remisión no se reproducen. Una muestra aleatoria del 10 % de los dichos se cotejó palabra por palabra con los facsímiles (3,0 errores por cada 1000 palabras antes de la corrección; los errores hallados están corregidos). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error