Les Paroles des anciens (Verba seniorum, livre V)
Du progrès des Pères
De profectu Patrum.Du profit et de l’avancement du Moyne. Partie premiere.
Interrogavit quidam abbatem Antonium, dicens: Quid custodiens placebo Deo? Et respondens senex dixit: Quæ mando tibi, custodi. Quocunque vadis, Deum semper habe præ oculis tuis: et in his quæ agis, adhibe testificationem sanctarum Scripturarum; et in quocunque loco sederis, non cito movearis. Hæc tria custodi, et salvus eris.
— omis dans cette traduction —
Interrogavit abbas Pambo abbatem Antonium, dicens: Quid faciam? Respondit ei senex: Noli esse in tua justitia confidens; neque pœnitearis de re transacta, et continens esto linguæ tuæ et ventris.
Le pere Pambo demandoit au pere Antoine : Que feray-je. Le bon homme luy répondit : Ne vous confiez pas en vôtre justice, & ne vous reprenez point de la chose faite, contenez vôtre langue & vôtre ventre
Dixit sanctus Gregorius: Quia hæc tria exigit Deus ab omni homine qui est baptismum consecutus: id est, fidem rectam ex tota anima et virtute, linguæ continentiam, et castitatem corporis.
Saint Gregoire disoit : Dieu demande ces trois choses de tout homme qui est baptisé ; la droite foy de toute l’ame, & la verité de langue, la continence & la chasteté du corps.
Dixit abbas Evagrius: Quia dicebant quidam Patrum quod siccior et non inæqualis victus charitati conjunctus, citius introducat monachum in portum impassibilitatis.
Le pere Euvagrius disoit : Que certains peres tenoient que les pleurs & les gemissemens sont conjoints à la charité, introduisent plûtôt le Moyne au port de l’impassibilité.
Iterum dixit: Nuntiata est cuidam monacho mors patris sui. Ille autem ait ad eum qui nuntiabat sibi: Desine, inquit, blasphemare; meus enim pater immortalis est.
— omis dans cette traduction —
Dixit abbas Macarius abbati Zachariæ: Dic mihi, quod est opus monachi? Dixit ei: Me interrogas, Pater? Et dixit ei abbas Macarius: Certus sum de te, fili Zacharia, est enim qui me pulsat ut interrogem te. Dixit ei Zacharias: Quantum ad me, Pater, hoc puto quoniam quicunque semetipsum necessitatibus subjecerit atque coegerit, ipse est monachus.
Le pere Machaire disoit au pere Zacharie : Quelle est l’œuvre du Moyne ? Il luy dit : Me le commandez vous, pere ; Machaire luy dit : je suis certain de vous mon fils Zacharie ; car il y a qui me pousse à vous le demander. Zacharie luy dit : Quant à moy, pere, j’estime que qui conque se soûmettra soy-même aux necessitez & se contraindra, celuy-là est Moyne.
Dicebant de abbate Theodoro, cui est prænomen de Pherme, quia hæc tria capitula habuerit supra multos, id est, nihil possidendi, abstinendi, homines fugiendi.
— omis dans cette traduction —
Dixit abbas Joannes Nanus: Ego volo hominem ex omnibus virtutibus percipere. Itaque per singulos dies surgens mane, de omni virtute sume principium et mandatum Dei custodi in magna patientia, cum timore et longanimitate, in charitate Dei, cum proposito animæ et corporis, et humilitate multa: in patientia, in tribulatione cordis et observationis, in oratione multa et supplicationibus, cum gemitibus: in puritate et munditia linguæ, et custodia oculorum, injuriam patiens, et non irascens; pacificus, et non reddens malum pro malo; non attendens ad vitia aliorum, neque teipsum exaltans; sed esto subditus et humilior omni creaturæ, renuntiando omni materiæ corporali, et his quæ secundum carnem sunt, in cruciatu, in certamine, in humilitate spiritus, in bona voluntate et abstinentia spirituali; in jejunio, in patientia, in fletu, in certamine pugnæ, in discretione judicii, in castitate animi, in perceptione boni cum quiete, et opere manuum tuarum; in nocturnis vigiliis, in fame et siti, in frigore et nuditate, in laboribus, includens te sepulcro tanquam jam mortuus, ut videatur tibi esse proxima mors omni die.
Le pere Jean Ninus disoit : Je veux que l’homme soit orné de toutes vertus. A cette cause te levant tous les jours de matin, prends de toute vertu le commencement, & garde le commandement de Dieu en grande patience, en tribulation de cœur, en prieres & supplications avec gemissemens, en pureté & en netteté de la langue, & garde des yeux, endurant l’injure, sans courroux, pacifique, ne rendant pas le mal pour le mal, ne portans pas envie aux autres, & ne t’exaltant pas toy-même : mais sois soûmis & plus humble que toute créature, renonçant à toute matiere corporelle, & à ce qui est selon la chair, en tourment, en humilité d’esprit, en combat, en bonne volonté & en abstinence spirituelle, en jeûne, en patience, en pleurs, en discretion de jugement, en chasteté de l’esprit, en perception du bien avec repos, & en œuvres de tes mains, en veilles de nuit, en faim, en soif, en froid & nudité, en labeur, t’enfermant au sepulchre, comme si tu étois déja mort, afin que tu sembles voir la mort prochaine tous le jours.
Dixit abbas Joseph Thebæus: Quia tres ordines sunt honorabiles in conspectu Domini. Primus est, quando homo infirmatur, et adjiciuntur ei tentationes, et cum gratiarum actione suscipit eas. Secundus autem est, quando aliquis omnia opera sua facit munda coram Deo, nihil habens humanum. Tertius vero, quando aliquis sedet in subjectione et præceptis Patris spiritualis, et omnibus propriis renuntiat voluntatibus.
— omis dans cette traduction —
Narravit abbas Cassianus de quodam Joanne abbate, qui erat primus congregationis, quod magnus quidem fuerit in vita sua. Hic autem cum moriturus esset et discessurus cum hilaritate et proposito mentis ad Dominum, circumsteterunt eum fratres, rogantes verbum aliquod compendiosum et salutare loco hæreditatis sibi ab eodem relinqui, per quod possent ascendere ad perfectionem, quæ est in Christo. Ille autem ingemiscens, ait: Nunquam feci propriam voluntatem, nec aliquem docui quidquam, quod ego prius ipse non fecerim.
Le Pere Cassianus a fait mention d’un nommé pere Jean qui étoit le premier de la Congrégation, & qui a été grand en sa vie. Etant prest de mourir, & de partir joyeusement vers Dieu, en repos de son esprit, les Freres se mirent à l’entour de luy, & luy demandérent quelque parole briéve & salutaire, au lieu d’heritage, par laquelle ils pûssent monter à la perfection, qui est en Jesus-Christ. Gemissant il dit : jamais je n’ay fait ma propre volonté, & n’ay enseigné aucune chose, que premierement je ne l’aye faite.
Frater interrogavit senem, dicens: Quæ res sic bona est, quam faciam, et vivam in ea? Et dixit senex: Deus solus scit, quod bonum est; sed tamen audivi quia interrogavit unus Patrum abbatem Nisteronem magnum, qui erat amicus abbatis Antonii, et dixit ei: Quod opus est bonum ut faciam? Et ille respondit ei: Non sunt opera omnia æqualia. Scriptura dicit: Quia Abraham hospitalis fuit. et Deus erat cum eo. Et Elias diligebat quietem et Deus erat cum eo. Et David humilis erat, et Deus erat cum ipso. Quod ergo vides secundum Deum velle animam tuam, hoc fac, et custodi cor tuum.
— omis dans cette traduction —
Dixit abbas Pastor: Quia custodire, et semetipsum considerare, et discretionem habere, hæc tria operationes sunt animæ.
Le Pere Sarith Pasteur disoit, que se garder, se considérer soi-même, & avoir la discretion, ces trois choses-là étoient des œuvres de l’ame.
Frater quidam interrogavit eum, dicens: Quomodo debet homo conversari? Respondit ei senex: Vidimus Danielem, quia non est inventa accusatio ejus, nisi de servitio quod exhibebat Deo suo.
Aussi un certain Frere luy demanda : Comment doit vivre l’homme ; Le Pere répondit : Nous avons vû Daniel, sur lequel aucune accusation n’a été trouvée, si non du service qu’il faisoit à son Dieu.
Dixit iterum: Quia paupertas, tribulatio, et discretio, hæ sunt operationes solitariæ vitæ. Scriptum est enim: Quia si fuerint hi tres viri, Noe, Job, et Daniel: Noe personam habet nihil possidentium, Job autem personam tribulantium, Daniel vero discernentium. Si ergo sunt hæ tres actiones in homine, Deus habitat in eo.
Et il dit derechef que la pauvreté, la tribulation, & la discretion sont les œuvres de la vie solitaire, car il est écrit : Que si ces trois personnages se trouvent, Noé, Job & Daniel. Noé represente la personne de ceux qui ne possedent rien. Job, celle des affligez. Daniel de ceux qui ont la discretion. Si donc ces trois actions sont en l’homme, Dieu habite en luy.
Dixit abbas Pastor: Quia si duas res oderit monachus, potest liber esse ab hoc mundo. Et dixit frater: Quæ sunt istæ? Et dixit senex: Carnalem repausationem et vanam gloriam.
Le Pere Pasteur disoit aussi, que si le Moyne haït deux choses, il peut être libre de ce monde. Le Frere dit : Quelles sont elles ; Le Pere répondit, l’aise charnelle, & la vaine gloire.
Dicebant de abbate Pambo, quia in ipsa hora qua discedebat ex hac vita, dixit astantibus sibi viris sanctis: Quia ex quo veni in hunc locum solitudinis, et fabricavi mihi cellam, et habitavi, extra laborem manuum mearum non recolo me comedisse panem, neque pœnituisse de sermone, quem locutus sum usque in hanc horam. Et sic vado ad Dominum, quomodo qui nec initium fecerim serviendi Deo.
— omis dans cette traduction —
Dixit abbas Sisois: Esto contemptibilis, et voluptates tuas post tergum tuum projice; et esto liber et securus a sæcularibus curis, et habebis requiem.
Le Pere Sisois : Sois méprisable, & jette derriere ton dos tes voluptez : sois libre & exempt des soucis & des affaires du monde, & tu auras repos.
Abbas Chame cum esset moriturus, dixit filiis suis: Nolite habitare cum hæreticis; neque habeatis notitiam judicum; neque sint manus vestræ apertæ ad aliquid congregandum, sed sint magis extensæ ad tribuendum.
— omis dans cette traduction —
Frater interrogavit senem: Quomodo venit timor Dei in hominem? Et dixit senex: Si habet homo humilitatem et paupertatem, et non judicet alterum, sic venit in eo timor Domini.
Un Frere demanda à un Pere : Comment vient la crainte de Dieu en l’âme ; Le Pere luy dit si l’homme a l’humilité, & la pauvreté, de maniere qu’il ne juge pas l’autre ainsi assûrément la crainte de Dieu vient & entre en luy.
Dixit senex: Timor, et humilitas, et egestas victualium, et planctus maneant in te.
— omis dans cette traduction —
Dicebant ergo quidam senum: Quidquid odio habes, alii ne facias. Si odis qui tibi male loquitur, neque tu male loquaris de aliquo; si odio habes qui tibi calumniam facit, neque tu facias alicui calumniam; si odio habes qui te in calumniam ducit, aut injuriis appetit, aut aufert quod tuum est, aut aliquid tale facit, tu nihil horum facias cuiquam. Qui ergo hoc verbum custodire potest, sufficit ei ad salutem.
Un Pere disoit : Ne fais à autruy ce que tu as en haine. Si tu haïs quiconque te parle mal, ne parle pas mal aussi d’aucun : si tu haïs celuy qui te calomnie, ne calomnies aussi personne : si tu haïs celuy qui te méprise, ou qui te fait injure, ou qui t’ôte ce qui t’appartient, ou fait quelque chose semblable, ne fais aussi aucune de ces choses à personne. Celuy qui peut garder & observer cette parole, elle suffit pour le salut.
Dixit senex: Vita monachi hæc est, opera, obedientia, meditatio, et ut non judicet, aut non obloquatur, aut non murmuret. Scriptum est enim: Qui diligitis Dominum, odite malum. Monachi vita hæc est, non ingredi cum injusto, neque videre oculis suis mala, neque curiose agere, neque scrutari, neque audire aliena; neque manibus rapere, sed magis tribuere; neque superbire corde; neque cogitatione malignari; neque ventrem implere; sed cum discretione omnia agere. Ecce in his est monachus.
— omis dans cette traduction —
Dixit senex: Roga Deum, ut det luctum in corde tuo et humilitatem; et respice semper in peccatis tuis, et non judices alios; sed esto subjectus omnibus, et ne habeas amicitias cum muliere, neque cum puero, neque cum hæreticis. Abscinde a te fiduciam, et retine linguam tuam et ventrem, et abstine a vino. Et si quis loquitur tecum de quacunque causa, noli contendere cum eo. Sed si bene dicit, dic: Etiam. Si autem male, dic ei: Tu scis quod loqueris. Et ne contendas cum eo de his quæ locutus est, et tunc erit mens tua pacifica.
Un pere disoit : prie Dieu, afin qu’il te donne les pleurs & la contrition en ton cœur & l’humilité, & regarde toûjours à tes pechez, & ne juge pas les autres, mais sois soûmis à tous & n’ayes pas d’amitié d’avec la femme, ny avec l’enfant, ny avec les heretiques, retranche de toy la confiance, retiens ta langue, & abstiens ton ventre du vin : & si quelqu’un parle à toy de quelque chose, ne debats pas avec luy des choses qu’il a dites, & lors ton ame & ta conscience sera pacifique.
Texte latin : Verba seniorum, livre V des Vitae Patrum, traduit du grec par Pélage, diacre de l’Église romaine, dans l’édition d’H. Rosweyde reprise par la Patrologie latine de Migne, t. 73 (réimpression de 1879), col. 855–988, relu sur les fac-similés ; sans les notes ni les renvois de l’éditeur. · Traduction française de René Gaultier, Les Vies et les miracles des saints Pères hermites, Rouen, 1696 (orthographe de l’édition). Traduction partielle : Gaultier abrège, et s’arrête après la XIVe partie ; les paroles qu’il ne traduit pas sont données en latin seul. Les gloses morales ajoutées par le traducteur ne sont pas reproduites : le texte donné est un extrait établi par la bibliothèque. Texte du domaine public en France (art. L123-1 du code de la propriété intellectuelle). Transcription et révision : Abbatia Sancti Petri de Curte. Signaler une erreur