Dichos de los ancianos (Verba seniorum, libro V)
De la caridad
De charitate.Capitulo. ccxxiiij. Dela charidad.
Dixit abbas Antonius: Ego jam non timeo Deum, sed amo, quia amor foras misit timorem.
— omitido en esta traducción —
Dixit iterum: Quia de proximo est vita et mors; si enim lucremur fratrem, lucrabimur Deum; si autem scandalizamus fratrem, in Christo peccamus.
y dixo el mismo antonio. Por quanto la muerte nos esta muy vezina si ganaremos al proximo ganaremos a christo: y si le ofendieremos contra Jesu christo pecamos.
Abbas Ammon de loco Nitrionis, venit ad abbatem Antonium, et dixit ei: Video quia majorem laborem quam tu sustineo, et quomodo nomen tuum magnificum est in hominibus super me? Et dixit ei abbas Antonius: Quoniam et ego diligo Deum plus quam tu.
El abad Amon de nitria vino al abad Antonio y dixole. Yo veo que tengo mayor trabajo que tu / y marauillome como tienes mayor fama que yo: y respondiole el abad Antonio porque yo amo a Dios mas que tu.
Venit aliquando abbas Hilarion de Palæstina ad abbatem Antonium in montem, et dicit ei abbas Antonius: Bene venisti, Lucifer, qui mane oriris. Et dixit abbas Hilarion: Pax tibi, columna lucis, quæ sustines orbem terrarum.
Vino vna vez el abad hylarion de palestina al abad Antonio al monte: y dixole el abad Antonio. Bien vengas luzero del dia. Y respondiole el abad Hylarion: paz sea contigo pilar de lumbre que sostienes el mundo.
Dixit abbas Marcus abbati Arsenio: Quare nos fugis? Et dicit ei senex: Scit Deus, quia diligo vos; sed non possum esse cum Deo et cum hominibus; superiorum enim virtutum millia et millium millia unam voluntatem habent, homines autem multas voluntates. Non possum ergo dimittere Deum, et venire, et esse cum hominibus.
Dixo el abad Marco al abad Arsenio: porque fuyes de nosotros? y respondio el viejo. Dios sabe que yo os amo / mas no puedo estar junto con dios y los hombres: ca los millares delas virtudes soberanas / y cuentos de millares vna voluntad sola tienen / mas los hombres tienen muchas voluntades. No puedo yo dexar a dios y venir a estar con los hombres:
Dixit abbas Agathon: Quia secundum voluntatem meam nunquam dormivi, retinens in corde adversus quemquam dolorem, neque dimisi dormire alium habentem adversum me aliquid.
— omitido en esta traducción —
Ascendente aliquando de Scythi abbate Joanne cum aliis fratribus, erravit, qui eis ducatum præbebat, in via; erat enim nox. Et dixerunt fratres abbati Joanni: Quid facimus, abba, quia erravit frater iste de via, ne forte moriamur errantes? Et dixit eis senex: Si dixerimus ei aliquid, contristabitur. Sed ecce facio meipsum quasi defectum, et dico me non posse ambulare, sed jaceo hic usque mane. Et fecerunt sic. Sed et residui dixerunt: Nec nos ibimus, sed sedebimus tecum: et sederunt usque mane, ne objurgarent fratrem illum.
Subiendo vna vez de Scithia el abad Juan con otros religiosos: el que los guiaua erro el camino porque era de noche y los religiosos dixeronle. Padre que haremos que este ha perdido el camino y quiça nos perderemos? y respondioles el viejo. Si le dixeremos algo enojar se ha: mas yo dissimulare como si estuuiesse medio muerto y dire que no puedo andar: mas que quiero quedar aqui hasta que amanezca: y hizieronlo assi: y otros dixeron. Ni menos yremos nosotros: mas estaremos contigo: y estuuieron ende hasta la mañana porque no reprehendiesse a aquel religioso.
Senex quidam erat in Ægypto, antequam veniret illic abbas Pastor: ille autem senex habebat notitiam hominum et multum honorem. Cum ergo ascendisset abbas Pastor de Scythi cum suis, dimiserunt illum senem, et venerunt ad abbatem Pastorem: invidiatus autem senex male loquebatur de eis. Hoc audiens Pastor, contristabatur, et dicit fratribus suis: Quid faciemus de sene isto magno, quia nos in tribulatione miserunt homines derelinquentes senem, et ad nos qui nihil sumus, attendentes? Quomodo ergo possumus sanare eum? Et dixit eis: Facite aliquid ad gustandum, et tollite vasculum vini, et eamus ad eum, et gustemus simul, forsitan per hæc possumus sanare animum ejus. Tulerunt ergo quos paraverant cibos, et perrexerunt ad eum; et dum pulsarent ostium, respondit discipulus ejus, dicens: Qui estis? Et illi dixerunt: Dic abbati, quia Pastor est, et desiderat benedici per vos. Hoc autem nuntiat ei discipulus ejus. Ille mandavit, dicens: Vade, quia non mihi vacat. Illi autem perseverantes in caumate dixerunt: Non discedimus, nisi meruerimus benedictionem senis. Senex autem videns perseverantiam et humilitatem eorum, compunctus aperuit eis, et intrantes gustaverunt cum eo; cum ergo manducarent, dixit senex: In veritate dico, minus quam quod est audivi de vobis: centuplum enim est quod video in opere vestro. Factus est ergo amicus eis ex illo die.
Auia vn viejo en Egypto ante que fuesse aculla el abad Pastor: y aquel viejo tenia conoscimiento con algunos y fazianle mucha honra: y assi como ouo subido el abad pastor de Scithia con los suyos: dexaron los hombres aquel viejo y vinieronse al abad Pastor: y el viejo por embidia fablaua mal dellos.
Dixit abbas Pastor: Conare secundum virtutem tuam nulli omnino facere malum, et castum serva cor tuum omni homini.
Dixo el abad Pastor. Trabaja por todo tu poder de no hazer mal a hombre del mundo: y ten limpio tu pensamiento con todo hombre.
Iterum dixit: Non est aliquid majus dilectione, etiam ut animam: suam ponat quis pro proximo suo. Etenim si quis audiens sermonem tristem, cum possit ipse id facere, certet atque sustineat, et non recontristet; vel etiam si læsus in re aliqua patienter tulerit, non retribuens contristanti atque lædenti se; eo modo hujusmodi homo animam suam ponit pro proximo suo.
— omitido en esta traducción —
Contigit aliquando abbatem Pambo iter cum fratribus in partibus Ægypti facere; et videns quosdam sæculares sedentes dixit eis: Surgite, et salutate, et osculamini monachos ut benedicamini, frequenter enim cum Deo loquuntur, et sancta sunt ora eorum.
Acaescio que fue vna vez el abad Pambo camino con sus monges hazia las partes de egypto: y viendo vnos seculares assentados dixoles. Leuantad vos y saludad y besad los monges / porque os den su bendicion: ca muy a menudo hablan con Dios: y sus bocas son sanctas.
Dicebant de abbate Paphnutio, quia non cito bibebat vinum. Ambulans autem aliquando iter, supervenit in conventu latronum, et invenit eos bibentes: cognovit autem eum qui primus erat latronum, et sciebat quia non biberet vinum. Videns ergo eum de multo labore fatigatum, implevit calicem vini, et in alia manu tenuit gladium evaginatum, et dicit seni: Si non bibis, occidam te. Sciens autem senex quia mandatum Dei vult facere, et volens eum lucrari, accepit et bibit. Ille vero princeps latronum pœnitentiam apud eum egit, dicens: Ignosce mihi, abba, quia contristavi te. Et dicit ei senex: Credo in Deo meo, quia per hunc calicem faciet misericordiam tecum et in hoc sæculo, et in futuro. Et respondit primus latronum: Et ego credo in Deo, quia amodo non faciam alicui quidquam mali. Et lucratus est senex omne collegium illorum latronum, per id quod se propter Deum dimisit voluntati eorum.
— omitido en esta traducción —
Dixit abbas Hyperichius: Eripe proximum a peccatis, quanta tibi est virtus, sine improperio, quoniam Deus convertentes non repellit a se. Verbum autem malitiæ et nequitiæ non habitet in corde tuo adversus fratrem tuum, ut possis dicere: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
Dixo el abad Ypericio. Libra a tu proximo de peccados con todas tus fuerças sin le hazer verguença: ca dios no desecha de si los que se retraen de peccar: y no more en tu coraçon palabra alguna de maldad y peccado contra tu proximo: porque puedas dignamente hazer oracion y dezir. Padre suelta nos nuestras deudas: como las dexamos nos a nuestros deudores.
Duo fratres erant in Cellis: unus autem ex eis senex erat, et rogabat illum qui erat juvenis, dicens: Maneamus simul, frater. Et ille dixit ei: Peccator sum, et non possum manere tecum, abba. Ille autem rogabat eum, dicens: Etiam possumus. Erat autem senex ille mundus, et nolebat audire, quia monachus haberet in cogitatu fornicationem. Et dicit ei frater: Dimitte mihi unam hebdomadam, et iterum loquemur. Venit ergo senex, et volens eum juvenis ille probare, dicebat: In magna tentatione incurri hebdomada ista, abba; pergens enim pro ministerio quodam in vicum, incidi in mulierem. Et dixit ei senex: Estne pœnitentia? Et dixit frater: Etiam. Senex autem dixit: Ego tecum porto medietatem peccati hujus. Tunc dixit frater ille: Modo scio quia possumus simul manere. Et manserunt simul usque ad exitum suum.
— omitido en esta traducción —
Dixit quidam Patrum: Si quis te petierit rem aliquam, et violenter præstiteris ei, sit voluntas animi in id quod datur, sicut scriptum est: Quia si quis te angariaverit milliario, vade cum ipso duo: hoc autem est, ut si quis te petierit rem aliquam, des ei ex animo et spiritu.
Dixo vno delos padres. Si alguno te pidiere algo y se lo dieres por fuerça. Sea la voluntad del coraçon en lo que se da / segun que esta escripto. Si alguno te cargare vn tercio de legua ve conel dos: esto quiere dezir: que si alguno te pidiere alguna cosa se la des de grado y buena voluntad.
Dicebant de quodam fratre quia cum fecisset sportas et posuisset eis ansas, audivit etiam vicinum suum alium monachum dicentem: Quid facio, quia proximum est mercatum, et non habeo ansas quas imponam sportellis meis? Ille vero resolvit ansas quas imposuerat sportellis, et fratri illi vicino attulit, dicens: Ecce istas superfluas habeo, tolle, impone in sportas tuas. Et fecit opus fratris sui perficere ad quod opus erat, proprium autem opus reliquit imperfectum.
— omitido en esta traducción —
Dicebant de quodam sene in Scythi, quia ægrotavit, et voluit manducare modicum panem recentem: hoc autem audiens quidam exercitatorum fratrum, tulit melotem suam, et misit in eam panem siccum, et vadens in Ægyptum, mutavit illum ad panem recentem, et attulit seni. Et cum vidissent fratres panes illos recentes, mirati sunt; senex autem noluit gustare, dicens: Quia sanguis fratris est. Et rogaverunt senes, dicentes: Propter Deum comede, ne vacuum sit sacrificium fratris istius. Atque ita rogatus comedit.
Dezian de vn viejo en Scithia que adolescio y quiso comer vn poco de pan fresco: y oyendo esto vno delos religiosos mas vezados enla penitencia tomo su çamarro y puso enel pan seco y fuesse a egypto y trocole por pan reziente y traxolo al viejo. Y como viessen los religiosos aquellos panes frescos marauillaronse / y el viejo no queria comer diziendo que era sudor y sangre de aquel religioso. Y los religiosos rogaronle que por vn solo dios comiesse: porque no fuesse vazio el sacrificio del religioso / y assi rogado comio.
Frater interrogavit quemdam senem, dicens: Duo sunt fratres, ex quibus unus quiescit in cella sua, protrahens jejunium sex dierum, et multum sibi laborem imponens; alter vero ægrotantibus deservit. Cujus opus magis acceptum est Deo? Respondit ei senex: Si frater ille, qui sex diebus jejunium levat, appendat se per nares, non potest esse æqualis illi qui infirmantibus deservit.
Vn religioso pregunto a vn viejo y dixole. Dos religiosos ay: delos quales el vno esta reposado en su celda: y esta seys dias sin comer / y trabaja mucho: y el otro sirue alos enfermos / cuya obra aplaze mas a dios? respondio el viejo. Avnque aquel religioso que esta seys dias ayuno se ahorque por las narizes no ygualara conel que sirue alos dolientes.
Interrogavit quidam senem quemdam, dicens: Quomodo sunt modo quidam laborantes in conversatione, et non accipiunt gratiam sicut antiqui? Dicit ei senex: Quia tunc charitas erat, et unusquisque proximum suum trahebat sursum; nunc autem refrigescente charitate, unusquisque proximum suum deorsum trahit, et propterea gratiam non meremur accipere.
— omitido en esta traducción —
Perrexerunt aliquando tres fratres ad messem, et susceperunt certum spatium sexaginta modiorum quod meterent. Unus autem ex eis ipsa prima die infirmari cœpit, et reversus est ad cellam suam. Duo autem qui remanserant, unus alteri dixit: Ecce frater vides, quia incurrit in ægritudinem frater noster; extorque ergo tu animo tuo, et ego similiter meo paululum, et credamus in Deo, quia per orationem ejus implebimus nos duo opera, et metemus partem ipsius. Cum ergo explicassent messem totius loci illius quem susceperant, venerunt accipere mercedes suas: et vocaverunt fratrem illum, dicentes: Veni, frater, accipe laborem tuum. Et ille dixit eis: Qualem laborem accipiam, qui non messui? Et illi dixerunt ei: Orationibus consummata est messis; veni ergo, accipe mercedes tuas. Facta ergo plurima contentione inter eos de hac re; illo scilicet dicente: Non accipiam, qui non laboravi; illis vero non acquiescentibus, nisi et ipse perciperet partem suam, abierunt ad judicium cujusdam magni senis. Et dixit ei ille frater: Perreximus tres, ut meteremus in agro cujusdam ad mercedes. Cum autem venissemus ad locum quem messuri eramus, ipsa prima die in ægritudine cecidi, et reversus sum in cellam meam, nec una die metere prævalens cum eis. Et nunc cogunt me isti, dicentes: Frater, veni, accipe mercedes ubi non laborasti. Dixerunt autem et illi fratres: Revera perreximus metere, et suscepimus spatium sexaginta modiorum quod meteremus; et si fuissemus toti tres, cum grandi labore vix potuissemus explicare illud; orationibus autem fratris hujus nos duo velocius quam tres potuimus et demessuimus agrum. et dicimus ei: Veni, accipe mercedes tuas, et non vult. Hoc autem audiens senex, miratus est, et dixit uni de monachis suis: Percute signum in cella fratrum, ut congregent se hic omnes. Qui cum venissent, dixit eis: Venite, fratres, et audite hodie justum judicium. Et indicavit eis omnia senex, et adjudicavit fratrem illum, ut acciperet mercedes suas, et faceret ex his mercedibus quod ipse vellet. Et discessit frater ille contristatus et plorans, quasi præjudicium passus.
Fueron vna vez tres religiosos a segar y tomaron a destajo cierto espacio y campo de sesenta yugadas: y vno dellos el primer dia adolecio y boluiose a su celda y los dos quedaron / y dixo el vno al otro. Cata hermano tu vees que nuestro compañero ha adolescido esfuerçate vn poco / y yo por semejante: y tengo confiança en Dios que por medio delas oraciones de aquel nosotros acabaremos nuestra empressa y segaremos su parte. Y assi acabada la mies del campo que auian tomado a destajo vinieron a recebir su alquiler / y llamaron a aquel religioso y dixeronle que tomasse su trabajo: y respondioles el. Que tomare que no he segado? y ellos respondieronle. Por tus oraciones auemos acabado la empresa / por tanto ven y recibe tu pago. E assi estando entre ellos esta contienda: el diziendo que no auia trabajado: y ellos no se lo consintiendo: ante porfiandole que recibiesse su parte / fueron al juyzio de vn gran viejo: y dixole el religioso. Nosotros tres fuemos a segar enel campo de vno que nos alquilo / y como llegamos adonde auiamos de segar / el mismo primero dia yo adolesci y boluime ami celda no pudiendo segar conellos solo vn dia: y aora estos religiosos porfian me diziendo que sin auer trabajado tengo de auer mi parte del alquiler: y los religiosos dixeron. Enla verdad todos tres fuemos a segar y tomamos a destajo sesenta yugadas: y aun que fueramos todos tres a penas con trabajo grande pudieramos acabar tal empresa. Y con las oraciones deste nosotros dos mas presto que tres auemos segado el campo: dezimosle. Ven y recibe tu alquiler: y no quiere. Oydo esto marauillose el viejo y dixo a vno de los monges Haz vna señal enel monesterio que se alleguen aca todos. Y como se ouieron llegado dixoles: venid hermanos y oyd oy el justo juyzio. Y conto les el viejo toda la cosa: y juzgo que recibiesse su alquiler: y hiziesse del lo que le pluguiesse: y fuese aquel religioso tan enojado y llorando como si le ouiessen hecho algun agrauio.
Dicebat quidam senex: Quia Patres nostri consuetudinem habuerunt venire ad cellas novorum fratrum, qui solitarii conversari volebant, et visitabant eos, ne quis eorum tentatus a dæmonibus læderetur a cogitatione sua. Et si quando aliquis eorum inveniebatur læsus, adducebant eum ad ecclesiam, et ponebatur pelvis cum aqua, et fiebat pro eo oratio qui tentationibus laborabat, et lavabant omnes fratres manus suas in pelvi, et perfundebatur aqua illa fratri qui tentabatur, atque ita statim purgabatur frater ille.
Dezia vn viejo. Nuestros padres tuuieron costumbre de venir alas celdas delos religiosos nouicios que querian hazer vida hermitaña. Y visitauan los porque alguno dellos tentado por el diablo no fuesse dañado en su pensamiento. E si hallaua alguno dañado lleuauale a la yglesia y ponia ende vna cuenca con agua: y hazian oracion por el que era tentado. Y lauauan todos los religiosos sus manos enla cuenca. Y mojauan aquel frayle que era tentado con aquella agua y luego era delibrado.
Duo senes multis annis simul conversati sunt, et nunquam inter se litem habuerunt. Dixit autem unus alteri: Faciamus et nos unam litem, sicut homines faciunt. Et ille respondit fratri, dicens: Nescio qualiter fiat lis. Et ille dixit: Ecce pono in medio laterculum, et ego dico: Meum est hoc. Tu autem dic: Non, sed meum est; inde sit litis initium. Posuerunt ergo testam in medio sui, et dicit unus eorum: Meum est hoc. Et alter dixit: Non, sed meum est. Et ille respondit ei: Etiam tuum est; tolle ergo et vade. Et discesserunt, nec contendere inter se potuerunt.
— omitido en esta traducción —
Frater aliquis interrogavit senem quemdam, dicens: Si videro fratrem, de quo audivi aliquam culpam, non possum suadere animo meo ut introducam eum in cellam meam; si autem videro bonum fratrem, ipsum libenter suscipio. Et dixit ei senex: Si facis bonum fratri bono, illi parum; alteri duplum impende, ipse est enim qui infirmatur.
Vn religioso pregunto a vn viejo y dixole. Quando veo algun religioso de quien he oydo alguna culpa no puedo hazer comigo que le ponga en mi celda / mas si veo vn buen religioso rescibole de grado. Y dixole el viejo. Si hazes bien al buen religioso poco hazes / mas da al otro al doble: ca aquel es el que esta doliente.
Dixit quidam senex: Nunquam desideravi opus quod mihi utile esset, et fratri meo dispendium faceret, hujusmodi habens spem, quia lucrum fratris mei, opus fructificationis est mihi.
Vn viejo dixo: nunca desseo cosa que prouechosa me fuesse y hiziesse daño ami proximo teniendo esperança que el prouecho de mi proximo es ami gran fruto.
Quidam frater erat minister cujusdam Patris. Contigit autem ut vulnus fieret in corpore senis, et sanies multa ex eo cum fetore proflueret. Dicebat avtem cogitatio sua fratri illi qui ei deserviebat: Discede hinc, quia non potes sustinere fetorem putredinis istius. Ille vero frater, ut reprimeret hujusmodi cogitationem, tulit vas et lavit vulnus senis illius, et recolligit ipsam aquam in vase; et quoties sitiebat, ex ea bibebat. Cœpit autem iterum cogitatio sua sollicitare eum, dicens: Si non vis fugere, vel non bibas fetorem hunc. Frater autem ille laborabat, et toleranter ferebat, bibens lavaturam vulneris illius. Et cum ita ministraret seni, vidit Deus charitatem laboris ejus, et illam lavaturam vulneris in aquam mundissimam vertit, et senem invisibili medicamento sanavit.
Vn religioso seruia a vn otro: y acaecio que al viejo se le fizo vna llaga: y salia della gran podrimiento y muy fediondo. Y deziale su pensamiento a aquel religioso que seruia Vete de aqui que no podras sufrir el fedor desta llaga. Y el por refrenar este pensamiento que le venia tomo vn vaso de agua: y lauaua la llaga de aquel viejo y recogia la agua en vn vaso y quando auia sed beuia de aquella agua: y començole el pensamiento de le aquexar: diziendo. Sino te quieres apartar alomenos no beuas este fedor. Y aquel religioso trabajaua y sufrialo con paciencia beuiendo las lauaduras de aquel. Y siruiendo assi al viejo vio Dios el trabajo de la caridad de aquel y boluio aquel lauatorio en agua muy limpia y sano al viejo con medicina imbisible.
Texto latino: Verba seniorum, libro V de las Vitae Patrum, traducido del griego por Pelagio, diácono de la Iglesia romana, en la edición de H. Rosweyde reproducida en la Patrologia Latina de Migne, t. 73 (reimpresión de 1879), col. 855–988, cotejado con los facsímiles; sin las notas ni las remisiones del editor. · Traducción castellana anónima: Vitas patrum. Libro de las vidas de los sanctos padres del yermo: segun lo escriuio el glorioso Hieronimo: nueuamente corregido y emendado, Toledo, Juan de Ayala, 1553, edición elegida para esta biblioteca (ortografía de la edición; las abreviaturas se han desarrollado). A veces la edición sustituye un dicho por una remisión a otro capítulo, donde ya lo había dado, y abrevia otros; los dichos sustituidos, y dos que omite sin remisión, se ofrecen solo en latín, y las frases de remisión no se reproducen. Una muestra aleatoria del 10 % de los dichos se cotejó palabra por palabra con los facsímiles (3,0 errores por cada 1000 palabras antes de la corrección; los errores hallados están corregidos). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error