Dichos de los ancianos (Verba seniorum, libro V)
De la paciencia
De patientia.Capitulo .ccxxiij. dela penitencia.
Dicebant fratres de abbate Gelasio, quia habuerit Codicem in membranis valentem solidos decem et octo. Continebat vetus et novum Testamentum totum; et positus erat Codex ipse in ecclesia, ut qui vellet de fratribus legeret. Superveniens autem quidam frater peregrinus applicuit ad senem, et videns Codicem illum concupivit eum, et furatus eum exivit atque discessit. Senex vero non est secutus post eum ut comprehenderet eum, utpote qui intellexerat quod fecerat. Ille autem pergens in civitatem, quærebat cui venderet eum. Et cum invenisset qui volebat emere, cœpit solidos sedecim pretium ejus postulare. Ille vero volens comparare eum, dixit: Da mihi primum et ostendam eum, ut sic tibi pretium dabo. Dedit ergo ille Codicem ad ostendendum. Quem accipiens ille qui emere cupiebat, attulit eum ad abbatem Gelasium, ut probaret si bonus Codex esset, aut si tantum valeret. Dixerat enim ei et quantitatem, quam venditor postulabat. Et dixit senex: Eme illum, quia bonus Codex est, et valet pretium quod dixit tibi. Ille autem veniens dixit venditori aliter, et non sicut audierat a sene, dicens: Ecce ostendi illum abbati Gelasio, et dixit mihi quia charus est, et non valet quantum dixisti. Ille hoc audiens dixit ei: Nihil aliud tibi dixit senex? Et respondit: Nihil. Tunc dicit ei: Jam nolo vendere Codicem istum. Compunctus autem venit ad senem pœnitentiam agens, et rogans eum ut reciperet Codicem, senex autem nolebat accipere eum. Tunc dixit ei frater: Quia si non recipis eum, non possum securus esse. Et dixit ei senex: Si non potes esse securus nisi recipiam, ecce recipio eum. Et remansit frater ille apud eum usque ad exitum suum, proficiens de patientia senis.
— omitido en esta traducción —
Factus est aliquando conventus in Cellis pro causa quadam, et locutus est quidam abbas Evagrius, et dixit ei presbyter monasteriorum: Scimus, abba Evagri, quia si esses in patria tua, forte aut episcopus fueras, aut multorum caput; nunc autem hic velut peregrinus es. Ille vero compunctus, non quidem turbulenter aliquid respondit, sed movens caput, respiciensque in terram, digito scribebat, et dixit eis: Revera ita est, Patres: verumtamen semel locutus sum, in Scripturis vero secundo nihil adjiciam.
Fue hecho vn allegamiento en Cellia por cierta ocasion y necessidad y hablo el abad Euagrio: y dixole el sacerdote delos monesterios. Padre nosotros sabemos que si estuuiesses en tu tierra quiça serias obispo o cabeça de muchos: y agora estas aqui assi como vn auenedizo: y el acusado de su conciencia respondio le sin turbacion: y mouiendo la cabeça y mirando a tierra escreuia conel dedo y dezia. Por cierto assi es.
Sedente aliquando abbate Joanne Brevi ante ecclesiam, circumdederunt eum fratres, exquirentes ab eo singuli de cogitationibus suis. Quidam autem senex hoc videns, accensus invidia dixit ei: Suriscula tua, abba Joannes, veneno est plena. Et respondit ei abbas Joannes: Ita est, abba. Hoc autem dixisti, quia ea quæ sunt foris tantummodo vides; si autem videres quæ intro sunt, quid esses dicturus?
— omitido en esta traducción —
Dicebant de Joanne Minore de Thebaida, qui fuit discipulus abbatis Ammonii, quia duodecim annos fecerit in ministerio, serviens seni in infirmitate ejus, et posthæc sedebat super mattam; senex vero contristabatur pro eo. Et dum multum laborasset cum eo, nunquam dixit ei: Sanus esto. Quando autem jam moriturus erat, residentibus senibus loci, tenuit manum ejus, et dixit: Sanus sis, sanus sis, sanus sis. Et tradidit eum senibus, dicens: Hic angelus est, non homo.
— omitido en esta traducción —
Dicebant de abbate Isidoro, qui erat presbyter in Scythi, quia si quis habuisset fratrem infirmum, aut pusillanimem, aut injuriosum, et volebat eum expellere foris, ille dicebat: Adducite eum ad me. Et apprehendens eum, patientia sua curabat animam fratris illius.
Dezian del abad Ysidoro que estaua en Scithia que si tenia alguno algun religioso enfermo o de poco coraçon o injurioso: y lo queria lançar fuera el dezia. Traelde a mi / y tomauale y con su paciencia le curaua.
Abbas Macarius, in Ægypto positus, invenit hominem qui adduxerat animal, et rapiebat quæ habebat; ipse vero ut peregrinus astitit furi, et adjuvabat eum ad animal carricandum, et cum omni quiete deduxit eum, dicens in semetipso: Nihil intulimus in hunc mundum, sed Dominus dedit; sicut voluit ipse, ita factum est; benedictus in omnibus Dominus.
El abad Macario estando en Egypto hallo vn hombre que auia traydo vn animal: y hurtauale lo que tenia / y el como estrangero estuuo presente y ayudo al ladron: y ayudauale a cargar la bestia / y sacole con todo reposo diziendo en si mismo. No auemos traydo a este mundo cosa / mas nuestro señor nos ha dado lo necessario / y como el quiso assi ha sido / bendito sea el.
Facta aliquando congregatione fratrum in Scythi, cum voluissent senes probare abbatem Moysen, contempserunt eum, dicentes: Ut quid iste Æthiops venit in medio nostrum? Ille autem audiens. tacuit. Cum vero dimissus fuisset conventus, dixerunt ei hi qui eum injuriose tractaverant: Nec modo non es turbatus? Et ille respondit: Turbatus sum, et non sum locutus.
Hecho vna vez vn ayuntamiento de religiosos en Scithia queriendo los viejos prouar al abad Moyses menospreciaronle diziendo. Para que vino entre nosotros este negro? y el oyendolo callo: y como fue deshecho el ayuntamiento dixeron los que le auian denostado. No te alteraste avn aora? y el respondio. Ensañeme mas no hable.
Paysius frater abbatis Pastoris habuit affectum cum quodam monacho ex cella sua; abbas autem Pastor nolebat hoc: qui consurgens fugit ad abbatem Ammonam, et dicit ei: Frater meus Paysius habet cum quibusdam affectum, quod ego non libenter fero. Dixit autem ei abbas Ammonas: Abba Pastor, adhuc vivis? Vade in cellam tuam, et pone in corde tuo, quia annum jam habes in sepulcro.
Paysio hermano del abad Pastor tuuo muy gran amor con vn monge de su celda / y al abad Pastor no le plazia: y fuesse al abad Ammonas y dixole: mi hermano Paysio tiene amor con algunos lo que a mi no plaze. Y dixo el abad Ammonas. Abad Pastor avn biues? ve a tu celda: y pon en tu coraçon que ha vn año que estas sepultado.
Dixit abbas Pastor: Omnis labor quicunque evenerit tibi, ex taciturnitate superabitur.
Dixo el abad Pastor. Qualquier trabajo que te acaesciere se vence callando.
Quidam frater læsus ab alio fratre, venit ad abbatem Sisoi Thebævm, et dicit ei: Læsus sum a quodam fratre, et volo me vindicare. Senex autem rogabat eum, dicens: Noli, fili; sed dimitte magis Deo vindictam. Ille autem dicebat: Non quiesco donec meipsum vindicavero. Dixit autem senex: Oremus, frater. Et surgens dixit senex: Deus, jam te opus non habemus cogitare de nobis, quoniam nos ipsi vindictam nostram facimus. Hoc autem audiens frater, cecidit ad pedes illius senis, dicens: Jam non contendo cum fratre illo, sed, rogo, ignosce mihi.
— omitido en esta traducción —
Quidam videns quemdam religiosum portantem mortuum in lecto, dicit ei: Mortuos portas? Vade, viventes porta.
Vno vido a vn religioso que lleuaua vn muerto enel escaño y dixole. Muertos lleuas? Ve y lleua los biuos.
Dicebant de quodam monacho, quia quantum eum injuriis quis appetisset aut exacerbasset, tanto magis ille ad eum concurrebat, dicens: Quia hujusmodi homines causa corrigendi fiunt his qui in conversatione studiosi sunt. Nam qui eos beatificant, magis confundunt animas eorum. Scriptum est enim: Quia qui beatificant vos, seducunt vos.
— omitido en esta traducción —
Venerunt aliquando latrones in monasterium senis, et dixerunt ad eum Omnia quæ in cella tua sunt tollere venimus. Et ille dixit: Quantum vobis videtur, filii, tollite. Tulerunt ergo quodcunque invenerunt in cella, et abierunt. Obliti sunt autem ibi saccellum, quod erat absconditum in cella. Senex vero tollens eum, secutus est post eos, clamans et dicens: Filii, tollite quod obliti estis in cella. Illi vero admirantes patientiam senis, retulerunt omnia in cella ejus, et pœnitentiam egerunt omnes, ad invicem dicentes: Hic vere homo Dei est.
Vinieron vna vez ladrones al monesterio de vn viejo y dixeronle. Quanto enla celda tienes te queremos quitar: y el respondio. Hijos quitadme quanto os paresciere: y assi lleuaronse quanto hallaron enla celda del viejo y fueronse: y oluidaronse ende vn saco que estaua escondido: y el viejo tomole y fue empos dellos / y llamolos y dixoles. Tomad esto que os aueys oluidado enla celda: y ellos marauillandose dela paciencia del viejo tornaronlo todo ala celda y hizieron todos penitencia diziendo. Porcierto este sancto hombre es.
Fratres quidam venerunt ad senem quemdam sanctum in deserto loco sedentem, et invenerunt foris extra monasterium puerum pascentem pecora, et loquentem verba quæ non decebat. Postquam autem viderunt senem, et indicaverunt ei cogitationes suas, et de responsione ejus se profecisse senserunt, dicunt ei: Abba, quomodo acquiescis habere tecum pueros istos, et non præcipis eis ne strinientur? Et dixit senex: Credite mihi, fratres, dies habeo, ex quo volo eis præcipere, et redarguo meipsum, dicens: Si hoc parum non portavero, quomodo majorem tentationem, si permiserit mihi Deus inferri, portare possum? Et propterea nihil eis dico, ut fiat consuetudo portandi quæ superveniunt.
— omitido en esta traducción —
Narraverunt de sene quodam, quia habuerit puerulum cohabitantem secum; et videns eum, quia fecerit opus quod non expediebat ei, dixit ei semel: Non facias hanc rem. Et ille non obedivit ei. Hoc autem senex videns, abjecit de cogitatione sua curam illius, jactans proprium judicium super ipsum; puer vero clausit ostium cellæ, in qua erant panes, per tres dies, et dimisit senem jejunum, et non dixit ei senex: Ubi es, aut quid facis foris? Habebat autem vicinum senex: qui cum agnovisset, quia tardaret puerulus ille, fecit modicum pulmentum, et dabat ei per parietem, et rogabat ut gustaret, et dicebat seni: Quid tardat frater ille foris? Senex vero dicebat: Quando ei vacaverit, revertetur.
Contaron de vn viejo que tenia vn mochacho que estaua con el / y viendo que auia errado dixole vna vez. No lo hagas: y el no le obedescio: y el viejo viendo esto quitose dela fantasia el cuydado de aquel lançandolo sobre su pobre juyzio: y cerro el moço la puerta dela celda donde estaua el pan y dexo al viejo ayunar tres dias: y el viejo no le busco ni dixo donde estas: o que hazes de fuera? y tenia vn viejo vezino / y en conociendo que tardaua el mochacho hizo vn poquito de comer: y daua se lo por la pared: y rogauale que comiesse: y diziendole. Que tarda tanto aquel frayle fuera? y el viejo respondio. Quando le plazera el boluera.
Narraverunt aliqui quia philosophi quidam aliquando voluerunt probare monachos, et venit unus transiens stola indutus et bene vestitus. Et dixerunt ei philosophi: Tu veni huc. Ille vero indignatus, injuriis aggressus est eos. Transiit et alter unus monachus magnus, rusticus genere; et ipsi dixerunt ei: Tu, monache male senex, veni huc. Ille vero cursim venit. Et cœperunt ei alapas dare; ille autem convertit eis aliam maxillam. Statim vero illi surrexerunt philosophi, et adoraverunt eum, dicentes: Vere ecce monachus. Et fecerunt eum sedere in medio sui, et interrogaverunt eum, dicentes: Quid est quod plus facitis de nobis in solitudine ista? Jejunatis, et nos jejunamus; et castigatis corpora vestra, et nos castigamus; sed et quidquid facitis, etiam et nos facimus. Quid ergo plus facitis a nobis sedentes in eremo? Respondit eis senex: In gratia Dei speramus nos, et mentem nostram custodimus. Et illi dixerunt ei: Nos hoc custodire non possumus. Et ædificati dimiserunt eum.
Contaron algunos que vnos filosophos quisieron prouar vna vez alos monges: y vino vn monge que passaua vestido de vna estola. E dixeron le los philosophos. Monge ven aca: y el ensañose y tomose conellos / y passo otro monge grande que era aldeano de linage. Y ellos dixeronle. Tu monge viejo malo ven aca: y el vino a mas andar: y començaronle de dar bofetadas: y el paroles el otro carrillo: y luego aquellos philosophos se leuantaron y le adoraron diziendo. Porcierto este es monge / y hizieronle assentar en medio dellos: y preguntaronle diziendo. Que es lo que hazeys mas que nosotros en el yermo: si ayunays nos por semejante ayunamos: castigays vuestros cuerpos: y nosotros lo castigamos: y qualquier cosa que hazeys hazemos. Pues que es lo que mas hazeys sentados enel desierto? respondioles el viejo. Nosotros enla gracia de dios esperamos y guardamos nuestro pensamiento: y aquellos dixeronle. Nosotros no podemos guardar esso: y muy aprouechados despidieronse del.
Senex quidam erat habens probatum discipulum, quem aliquando contristatus expulit foras. Ille vero discipulus exspectabat sedens foris; et aperiens senex invenit eum, et pœnitentiam egit apud eum senex, dicens: Tu Pater meus es, quia humilitas et patientia tua vicit pusillanimitatem animi mei. Veni intus, amodo enim tu senex et Pater, ego autem juvenis et discipulus quoniam opere tuo superasti meam senectutem.
Era vn viejo que tenia vn discipulo muy aprouado: al qual con saña lanço fuera de si: y el esperauale estando assentado de fuera. Y el viejo abierta la puerta hallole que hizo penitencia: y dixole. De oy adelante tu eres mi padre: ca tu humildad y paciencia ha vencido mi baxez de coraçon: porende entra aca que dende adelante tu seras padre y viejo: y yo moço y tu discipulo / ca tu has sobrado con tus obras mi vejez.
Dicebat quidam senum quod audierit aliquos viros sanctorum dicere esse juvenes qui ducatum præbeant senibus in vita hac, et narraverunt, dicentes: quia erat quidam ebriosus senex, et operabatur unam mattam in die, et vendebat eam in vicino vico, et bibebat quod accipiebat de pretio ejus. Postea vero venit ad eum quidam frater, et manebat cum ipso, qui similiter operabatur et ipse mattam unam: tollebat autem eam senex et vendebat, et ambarum mattarum pretium expendebat in vino, illi autem fratri offerebat tantummodo modicum panem ad seram. Et cum hoc triennio jugiter faceret, nihil locutus est frater ille. Posthæc vero dixit frater ille in semetipso: Ecce nudus sum, et panem cum egestate comedo, surgam ergo et discedam hinc. Iterum autem cogitavit in semetipso, dicens: Ubi habeo ire? Sedeo hic; ego enim propter Deum sedeo in hac vita communi. Et statim apparuit ei angelus Domini, dicens: Nusquam discedas, veniemus enim cras ad te. Et rogavit frater ille senem illum ipsa die, dicens: Non discedas hinc alicubi, quia venient hodie mei tollere me. Cum ergo facta fuisset hora qua solebat senex descendere ad vicum, dixit fratri: Non venient hodie, fili; jam enim tarde est. Et ille dixit ei modis omnibus, quia venient: et dum cum eo loqueretur, dormivit in pace; senex autem flebat, dicens: Heu me, fili, quia multis annis sub negligentia vivo, tu autem in parvo tempore salvasti animam tuam per patientiam. Et ex illo die factus est senex sobrius et probatus.
Dezia vn viejo que oyo de vn sancto hombre auer algunos mançebos que guian alos viejos en la presente vida: y contonos que auia vn viejo borracho que hazia vna manta en vn dia y vendiala enel poblado mas vezino y beuia se lo que le dauan porella. Y despues vino a el vn mançebo religioso y moraua conel: y hazia por semejante vna manta: y tomauala el viejo y vendiala: y el precio de ambas gastaua en vino / y daua a aquel religioso solo vn çatico de pan ala noche. Y haziendo esto tres años continuos ninguna cosa dixo aquel religioso: mas despues dixo entre si mismo. Yo soy desnudo y como el pan con pobreza: porende yo me quiero yr de aqui. Y penso otravez en si mismo y dixo. Adonde tengo de yr? aqui delibero hazer mi assiento: ca por amor de nuestro señor estare eneste mundo. Y luego le aparecio el angel de nuestro señor y le dixo. No te vayas ca mañana vernemos a ti: y rogo el religioso al viejo y dixo le. No te vayas que oy vernan los mios a lleuarme. E assi quando llego la ora en que solia el viejo descendir ala villa dixo al religioso. Hijo no vernan oy que ya es tarde / y el dixole. Sabe por cierto que vernan en todo caso: y hablando esto espiro: y el viejo lloraua y dezia. Guay de mi guay de mi hijo que muchos años ha que biuo descuydado / y tu en poco tiempo has saluado tu alma con penitencia: y assi dende aquel dia fue el viejo mesurado y de muy buena vida.
Dicebant de quodam fratre, qui seni cuidam magno vicinus erat, quia ingrederetur, et raperet quidquid haberet senex in cella sua. Videbat autem eum senex, et non objurgabat eum, sed extorquebat sibi plus solito manibus operari, dicens: Credo, opus habet frater iste. Et exigebat a se majorem solito laborem; et astringebat ventrem suum, ut cum indigentia comederet panem. Cum autem mori cœpisset senex ille, circumsteterunt eum fratres. Et respiciens in eum qui furabatur, dixit ei: Junge te huc ad me. Et tenuit et osculatus est manus ejus, dicens: Gratias ago istis manibus, frater, quia propter istas vado in regno cœlorum. Ille autem compunctus et pœnitentiam agens, factus est etiam ipse probatus monachus, exemplum sumens de actibus magni illius senis.
Dezian de vn frayle que estaua vezino a vn gran viejo que entraua y robaua quanto el viejo en su celda tenia. Y el viejo veyalo y no le reprehendia: mas trabajaua mas que ante diziendo. Yo creo que este frayle lo ha menester: y adelgazaua su vientre y comia muy poco pan / y estando aquel viejo a la muerte estauan en derredor los religiosos y mirando a aquel que le hurtaua dixo. Allegate a mi / y tomo y besole las manos y dixo le. Gracias hago a estas manos que porellas voy a parayso. Y aquel remordido y haziendo penitencia fue dende adelante muy aprouado religioso tomando exemplo delos actos de aquel gran viejo.
Texto latino: Verba seniorum, libro V de las Vitae Patrum, traducido del griego por Pelagio, diácono de la Iglesia romana, en la edición de H. Rosweyde reproducida en la Patrologia Latina de Migne, t. 73 (reimpresión de 1879), col. 855–988, cotejado con los facsímiles; sin las notas ni las remisiones del editor. · Traducción castellana anónima: Vitas patrum. Libro de las vidas de los sanctos padres del yermo: segun lo escriuio el glorioso Hieronimo: nueuamente corregido y emendado, Toledo, Juan de Ayala, 1553, edición elegida para esta biblioteca (ortografía de la edición; las abreviaturas se han desarrollado). A veces la edición sustituye un dicho por una remisión a otro capítulo, donde ya lo había dado, y abrevia otros; los dichos sustituidos, y dos que omite sin remisión, se ofrecen solo en latín, y las frases de remisión no se reproducen. Una muestra aleatoria del 10 % de los dichos se cotejó palabra por palabra con los facsímiles (3,0 errores por cada 1000 palabras antes de la corrección; los errores hallados están corregidos). Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error