Les sept chapitres de paroles que l’abbé Moïse envoya à l’abbé Pœmen

Dixit senex Moyses: Quia debet homo quasi mortuus esse socio suo, hoc est mori amico suo, ut non dijudicet eum in aliqua causa.

Dixit iterum: Quia debet homo mortificare seipsum ab omni re mala, priusquam egrediatur de corpore, ut non lædat ullum hominem.

Dixit iterum: Nisi habuerit homo in corde suo quia peccator est, Deus non exaudit eum. Dixit ei frater: Quid est in corde habere quia peccator est? Et dixit senex: Si quis portat peccata sua, non videt peccata proximi sui.

Dixit iterum senex: Nisi convenerit actus orationi, in vanum laborat homo. Et dixit frater: Quid est consensus actus cum oratione? Respondit senex: Ut pro quibus oramus, jam non illa faciamus. Quando enim homo dimiserit voluntatem suam, tunc ei reconciliatur Deus, et suscipit orationes ejus. Interrogavit frater: In omni labore hominis quid est quod eum juvat? Dicit ei senex: Deus est qui adjuvat. Scriptum est enim: Deus noster refugium et virtus, adjutor in tribulationibus quæ invenerunt nos nimis.

Dixit frater: Jejunia et vigiliæ, quas facit homo, quid efficiunt? Dixit ei senex: Quoniam ipsa sunt quæ faciunt humiliari animam. Scriptum est enim: Vide humilitatem meam, et laborem meum; et dimitte omnia peccata mea. Si ergo fecerit anima labores istos, miserebitur super eam Deus propter eos.

Interrogavit frater senem, dicens: Quid faciet homo in omni tentatione veniente super se, aut in omni cogitatione inimici? Ait illi senex: Flere debet in conspectu bonitatis Dei, ut adjuvet eum: et requiescet velociter, si rogat in scientia. Scriptum est enim: Dominus mihi adjutor, et non timebo quid faciat mihi homo.

Interrogavit eum iterum frater, dicens: Ecce homo cædit servum suum propter peccatum quod egit, quid dicet servus ille? Dicit ei senex: Si bonus servus est, dicet: Peccavi, miserere mei. Dicit ei frater: Nihil aliud? Dicit ei senex: Non. Ex quo enim culpam super se posuerit, et dixerit: Peccavi, statim miseretur ei dominus suus; finis autem horum est non judicare proximum suum. Quando enim manus Domini occidit primogenita in terra Ægypti, non erat domus, in qua non esset mortuus. Dicit ei frater: Quid est hoc verbum? Respondit ei senex: Quia si conspexerimus peccata nostra, non videbimus peccata proximi. Stultitia est enim homini habenti mortuum suum, relicto eo ire et flere mortuum proximi sui. Mori autem proximo tuo, hoc est portare peccata tua, et sine cogitatu esse ab omni homine, quia iste bonus est, et ille malus est, et ne facias malum alii homini, neque cogites malum in aliquem, neque spreveris aliquem facientem malum, neque acquiescas facienti malum proximo tuo, et noli gaudere cum eo qui facit malum proximo suo; et hoc est mori proximo tuo. Et noli obloqui de aliquo, sed dicito: Quia Deus cognoscit unumquemque. Noli ergo obedire detrahenti, neque congaudeas ei in detractione ipsius. Noli obedire obloquenti proximum suum, et hoc est: Nolite judicare, et non judicabimini. Non habeas inimicitias cum quocunque homine, neque retineas inimicitias in corde tuo, neque odio habeas eum qui inimicatur proximo suo, et non consentias inimicitiis ipsius. Noli despicere eum qui inimicitias habet cum proximo suo, et hæc est pax, In his temetipsum consolare: modicum tempus est labor, et sempiterna requies, gratia Dei Verbi. Amen.

Dixit alius senex: Propter te homo Salvator est natus; propter hoc venit Filius Dei, ut tu salvareris. Factus est homo, manens Deus; factus est puer: factus est lector, accipiens librum legit in synagoga, dicens: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me; evangelizare pauperibus misit me. Factus est subdiaconus; faciens namque de fune flagellum omnes ejecit de templo oves et boves, et cætera. Factus est diaconus; præcingens namque se linteo, lavit pedes discipulorum suorum, præcipiens eis fratrum pedes lavare. Factus est presbyter, et resedit in medio magistrorum docens. Factus est episcopus, et accipiens panem benedixit ac fregit, et dedit discipulis suis, et cætera. Flagellatus est propter te, crucifixus et mortuus est; et tertia die resurrexit, et assumptus est. Omnia propter te suscepit in se, omnia juxta dispensationem, omnia ordine, omnia consequenter est operatus, ut nos salvaret; et tu propter eum non toleras? Simus sobrii, vigilemus, vacemus orationibus, ut quæ placita sunt ei facientes, salvari possimus. Joseph nonne in Ægypto est venditus, in terra aliena? Tres pueri in Babylone captivi, nunquid cujusquam habuerunt notitiam? Tamen Deus patrocinatus est eis, suscepit et glorificavit eos, quia timebant eum. Qui dat animam suam Deo, non habet propriam voluntatem, sed exspectans Dei arbitrium non laborat. Nam si tuam vis facere voluntatem, non cooperante Deo, nimium fatigaris.

Interrogavit frater abbatem Pastorem: Quid est quod scriptum est: Nolite cogitare de crastino. Dicit ei senex: Ad hominem respicit hoc, qui in tentatione est constitutus, et deficit, ut non cogitet quantum temporis in ea facturus sit, sed potius quod hodiernum est et quotidianum, futurum libenter suscipiat.

Interrogavit frater abbatem Joannem, dicens: Quomodo anima habens propria vulnera, non erubescit detrahere proximo suo? Cui respondit senex per parabolam: Erat quidam homo pauper habens uxorem: qui cum vidisset aliam mulierem pulchriorem, et ipsam quoque sortitus est in conjugium. Erant autem utræque nudæ. Sed cum essent in quodam loco nundinæ, rogaverunt eum ambæ, dicentes: Tecum venire desideramus. Quas mittens nudas in dolium, cum navicula transfretavit, venitque ad locum. Facta autem meridie, cum una earum populo recedente vidisset silentium, exilivit in quemdam locum dolio vicinum velociter, et veteres atque conscissos pannos reperiens se præcinxit, et dehinc fiducialiter visa est ambulare. Altera vero nuda sedens intrinsecus, dicebat marito: Ecce meretrix ista nuda est, nec confunditur. Cui maritus cum dolore ait: O miraculum; hæc utcunque confusionem suam cooperuit, tu vero undique nuda non erubescis culpare vel ex parte vestitam? Ita est omnis detractor, qui propria mala non videns, aliena semper accusat.

Dixerunt quidam fratres abbati Antonio: Volumus a te audire verbum, quo salvari possimus. Tunc senex ait: Ecce Scripturas audistis, sufficiat vobis. Qui dixerunt: Et a te volumus audire, Pater. Respondit eis senex: Audistis Dominum dicentem: Si quis te percusserit in maxilla sinistra, præbe ei et alteram. Dicunt ei: Hoc implere non possumus. Dicit eis: Si ergo præbere ei et alteram non potestis, saltem de una ferte patienter. Responderunt ei: Nec hoc possumus. Dicit eis: Si neque hoc potestis, ne velitis percutere magis quam percuti. Dicunt ei: Nec hoc possumus. Tunc senior ait discipulo suo: Succos præpara fratribus istis, quia nimis infirmati sunt. Deinde dixit eis: Si nec hoc nec illud potestis, quid faciam vobis? ergo sola oratio necessaria est pro vobis.

Dicebat abbas Joannes quibusdam fratribus: Quia fuerunt tres philosophi amici, quorum unus moriens alteri reliquit filium suum commendatum; qui in ætate juvenili provectus, nutritoris sui adulteravit uxorem. Quo scelere cognito missus est foras. Deinde cum plurimum pœniteret, non ei concessit regressum, sed ait illi: Vade, et esto tribus annis inter damnatos qui metalla in flumine deponunt, et sic indulgeo tibi culpam tuam. Quo post triennium redeunte, rursus ait: Vade alios tres annos, da mercedes ut injurias patiaris. Ille vero fecit sic alios tres annos. Qui dixit ei: Veni ergo nunc ad civitatem Atheniensium, ut philosophiam discas. Erat autem ad portam civitatis quidam senex philosophus sedens, atque intrantes contumeliis afficiebat; injuriavit ergo et juvenem illum. At ille injuriatus risit. Cui senior ait: Quid est hoc, quod tibi ego injurias facio, et tu rides? Dicit ei juvenis: Non vis ut rideam, qui tribus annis, ut injurias paterer, dedi mercedes, et hodie gratis eas patior? Prorsus ob hoc ego risi. Dixitque ei senex: Ascende et ingredere civitatem. Cumque hoc retulisset abbas Joannes, dixit: Hæc porta Domini, et Patres nostri per multas injurias in ea gratulantes ingressi sunt.

Dicebat abbas Joannes de anima, quæ desiderat pœnitere: Quædam pulcherrima meretrix fuit in quadam civitate, quæ habuit plurimos amatores. Quidam autem vir de ducibus veniens ad eam dixit: Promitte mihi castitatem tuam, et ego te accipiam in uxorem. Illa igitur promittente, accipiens eam introduxit in domum suam. Cumque a suis amatoribus quæreretur, agnito quod ille tam magnus vir sortitus eam fuisset uxorem, dixerunt: Si accesserimus ad januam hominis tam potentis, cognoveritque desideria requirentium, procul dubio puniemur; sed venite post dorsum domus, utamur solito sibilo; cumque illa sibilantium sonum audierit, descendet ad nos, et inveniemur innoxii. Quæ cum audisset, signavit aures suas, et exsiliens in interiora domus ingressa est, atque clausit. Hæc ita locutus senior, dicebat meretricem esse animam, amatores ei esse vitia, ducem vero vel principem dicebat esse Christum, domumque ejus cœlorum perpetuam mansionem, sibilatores autem dæmones sunt maligni. Hæc ergo si casta fuerit et fidelis, semper currit ad Deum.

Dixit abbas Pastor: Scriptum est in Evangelio: Qui habet tunicam, vendat eam, et emat sibi gladium. Hoc intelligitur: Qui habet requiem, dimittat eam, et teneat pugnam; pugnam vero dicebat adversus diabolum.

Dicebat qui supra: Quia senior quidam in partes Ægypti sedebat in cella, cui frater aliquis et virgo quædam ministrabant. Accidit autem una die, ut uterque sibi ad senem venientes occurrerent. Cum ergo facto jam sero ad sua remeare non possent, posuit mattam senior inter utrosque ut dormirent. Frater vero ille carnis suæ pugnam non sufferens, miserandam virginem stupravit et perdidit, consummatoque peccato mane discessit. Senex autem cum cognovisset, futura prospiciens, tacuit in præsenti. Redeuntes itaque prosequente eos sene, neque aliquam tribulationem demonstrante, ubi recessit ab eis, ita ad invicem loquebantur: Putasne intellexit hic senex facinus nostrum, an non? Reversique ad eum pœnitentia ducti dixerunt: Sancte Pater, intellexisti quemadmodum nos seduxit inimicus atque prostravit, an non? Qui respondit: Intellexi, fili. Dicunt ei: Et ubi fuit in illa hora mortis nostræ cogitatio tua? Dixitque eis: Mea cogitatio illic erat illa hora, ubi crucifixus est Christus; stabam et flebam tam pro me, quam pro vobis. Sed quia pœnitentiam vestram Dominus repromisit, admoneo ut, curando vulneri quod per superbiam pertulistis, diligentius insistatis. Accepta igitur regula pœnitentiæ ab eo, recesserunt jam fortiter unusquisque certantes, donec vasa electa fieri potuissent.

Philosophus quidam interrogavit sanctum Antonium: Quomodo, inquit, contentus es, Pater, qui Codicum consolatione fraudaris? Ille respondit: Meus Codex, philosophe, natura rerum est creatarum, quæ mihi, quoties verba Dei legere cupio, adesse consuevit.

Cum quidam venisset ad abbatem Macarium, meridiano æstu nimia siti accensus, et aquam quæreret ad bibendum, Sufficit, inquit, tibi hæc umbra, qua multi viatores aut navigantes nunc indigent, nec fruuntur.

Apud eumdem senem cum verba de continentiæ exercitio haberem, Age, inquit, fiducialiter, o fili; nam et ego per viginti annos continuos non pane, non aqua, non somno satiatus sum. Panem quidem pensatum accipiens, aquam vero ad mensuram, somnum autem parietibus me duntaxat inclinans subripere paululum festinabam.

Quidam frater interrogavit senem, utrum cum fratribus ad eos proficiscens manducare deberet. Cui senex respondit: Cum muliere, inquit, non manducabis.

Interrogavit quidam frater abbatem Isidorum Scythinsem de cogitatu fornicationis. Respondit ei senex: Quod quidem veniat cogitatio fornicationis, animum conturbans et occupans, sed actum implere non prævalens, neque proficiens, sed tantum impedit ad virtutem; sobrius autem vir a se eam discutiens, ad orationem statim convertitur.

Idem de eodem cogitatu respondit senex: Si cogitationes non habemus, feris similes sumus. Sed sicut inimicus, quod suum est, exigit; nos quoque, quod nostrum est, implere debemus. Insistamus orationi, et inimicus fugatur. Vaca meditationi Dei, et vinces. Perseverantia boni victoria est. Certa, et coronaberis.

Dixit senex: Homo habens mortem præ oculis, omni hora vincit pusillanimitatem.

Dixit abbatissa Syncletica: Adversarius noster facilius a nihil possidentibus superatur. Non enim habet quo lædat eos, quia plerique memores angustiæ atque tentationum a Deo separantium, in ablatis pecuniis cæterisque facultatibus feriri consueverunt.

Rursus quæ supra: Qui visibiles, inquit, divitias ex multis laboribus atque marinis periculis colligunt, dum plura lucrantur, plurima concupiscunt, et præsentia quidem tanquam nihil existimant. Nos vero necessaria pro timore Dei renuimus possidere.

Dixit senex: Qui in anima sua memoriam malitiæ ligat, similis est ignem inter paleas occultanti.

Dixit quidam senex: Si de vita æterna sermonem cuiquam facis, dic verbum audienti cum compunctione et lacrymis; alioquin non dicas, ne inveniaris inutilis, alienis verbis alios salvare festinans. Peccatori namque dixit Deus: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? Dic ergo: Canis sum, imo canis melior est me, propter quod et amat dominum suum, et ad judicium non est venturus.

Interrogavit quidam frater seniorem, dicens: Quomodo anima diligit immunditiam? Dicit ei senior: Anima quidem corporales plerumque desiderat passiones, sed spiritus Dei est, qui eam retinet. Flere ergo debemus, et immunditias nostras attendere diligenter. Vidisti Mariam, quemadmodum, cum se ad sepulcrum Domini inclinasset, et fleret, vocavit eam Dominus; sic erit et animæ.

Interrogavit frater seniorem: Quid sunt peccata? Dicit ei senex: Peccata sunt cum homo sua delicta velut nihil despiciens, alios docere conatur. Propterea dicit Dominus: Hypocrita, ejice primum trabem de oculo tuo, et tunc videbis ejicere festucam de oculo fratris tui.

Interrogavit frater seniorem: Quid agam, quod animus meus in parvo labore me vulnerat? Dicit ei senex: Non miramur Joseph, cum esset puer in Ægypto, in terra colentium idola: quemadmodum tentationes viriliter pertulit, et Deus glorificavit eum usque in finem. Videamus et Job quod se usque in finem non relaxaverit timens Deum, unde eum nullus a spe Dei movere prævaluit.

Interrogatus est senior a quodam militante: Si Deus recipit pœnitentem? Qui cum eum pluribus ædificasset, sermonibus, postremo ait ad eum: Dic mihi, dilectissime, si chlamys tua conscissa sit, projicis eam? Qui respondens ait: Non, sed resarciens utor ea. Dicit ad eum senior: Si ergo tu parcis proprio vestimento. Deus sui imagini non indulget?

Erat quidam frater in cella, qui post expletas sacras missas, cum presbyter dimitteret ecclesiam, exspectabat donec omnes egrederentur, ut aliquis eum teneret ad manducandum. Una ergo dierum expleto conventu, ante omnes egressus est, et currebat ad cellam suam: quem intuens presbyter currentem miratus est. Cumque transacta septimana venisset frater ille in collectam ecclesiæ, dicit ei presbyter: Dic mihi, frater, quod verum est, quæ causa fuit circa te, qui per omnes quidem conventus ecclesiæ remanebas ultimus omnium, in collectione autem præterita ante omnes egressus es? Cui frater ille respondit: Quia abstinebam ne mihi coquerem, et ideo exspectabam ut aliquis me teneret ad manducandum. Illa vero collecta, priusquam venirem in ecclesiam, coxi mihi pusillum lenticulæ, ideoque consummato sacro mysterio ante omnes exivi. Audiens autem hæc presbyter, dedit mandatum in ecclesia, dicens: Fratres, antequam veniatis ad ecclesiæ collectam, coquite vobis pusillum cocturæ, ut propter illud cum alacritate festinetis recurrere in cellis vestris.

Venit aliquando judex regionis alicujus in provincia abbatis Pastoris. Venientes autem habitatores loci illius rogaverunt abbatem, ut veniens rogaret eum. Qui dixit eis: Sinite me tres dies, et tunc venio. Oravit ergo senex ad Dominum, dicens: Domine, noli mihi dare hanc gratiam; alioquin non me permittent homines sedere in loco isto. Veniens ergo senex rogabat judicem. At ille dixit: Pro latrone rogas, abba? Gavisus est autem senex, quia non obtinuit apud judicem gratiam, quam postulavit, et sic rediit in cellam suam.

Dicebant seniores: Quia quando intrabat Moyses in nube, cum Deo loquebatur; quando autem exibat de nube, cum populo: sic et monachus, quando in cella sua est, cum Deo loquitur; egrediens autem de cella, cum dæmonibus est.

Venit quidam adolescens ad abbatem Macarium, ut sanaretur a dæmonio. Et dum esset foris stans, ecce advenit quidam frater de alio monasterio, et concubuit in peccatum cum adolescente illo. Egressus autem senex cernit fratrem illum peccantem cum parvulo illo, et non eum increpavit, dicens: Si Deus, qui plasmavit eos, videns, patientiam in illis habuit, qui si vellet, incenderet eos, ego quis sum, qui arguam eos?

Dicebant de aliquo sene, quia in inferiores partes Ægypti sedebat quietus, et unus sæcularis fidelis ministrabat ei. Contigit autem ut filius illius sæcularis infirmaretur: qui multum rogabat senem, ut veniens oraret pro puero. Surgens quoque senex abiit cum ipso. Præcurrens autem ille, securus introivit in domum suam, dicens: Venite in obviam solitario illi. Videns autem eos senex a longe exeuntes cum lampadibus, cognovit quia sibi venirent in occursum; et exuens vestimenta sua, misit illa in flumine, et cœpit lavare ea, stans nudus. Minister autem ejus ille laicus erubuit, videns eum nudum; A et rogavit homines illos, dicens: Revertimini, quia senex iste mente excessit; veniensque ad senem, dixit ei: Quid hoc fecisti? Omnes enim dicebant: Quia dæmonium habet senex iste. Qui dixit: Et ego volebam hoc audire.

Interrogaverunt quidam seniores abbatem Pastorem, dicentes: Si viderimus aliquem fratrem peccantem, arguemus eum? Respondit eis abbas Pastor: Ego interim si necesse est transire per inde, et videro eum peccantem, prætereo, et non arguo eum: sed quia scriptum est: Quæ viderunt oculi tui, his testimonium perhibe; ideo ego dico vobis, quia si non palpaveritis manibus vestris, nolite testificari. Aliquando enim quidam frater seductus est in hujuscemodi re, et apparuit ei quasi quod frater quidam cum muliere peccaret. Qui cum multum impugnaretur a cogitationibus, existimans simul eos coire, abiit et pulsavit eos pede suo, dicens: Cessate jam. Et ecce erant manipuli messis tritici. Ideoque dixi vobis, nisi et manibus vestris palpaveritis, nolite testificari.

Dicebant de quodam fratre, quia sedebat in eremo, et seducebatur a dæmonibus per annos plurimos, ipse vero existimabat, quia angeli essent. Egrediebatur autem pater ejus secundum carnem per tempus, et visitabat eum. Una autem dierum tulit bipennem secum, dicens: Quia revertens afferam mihi pauca ligna. Et præveniens unus dæmonum, dixit ad filium ejus: Ecce diabolus venit ad te in similitudinem patris tui, habens bipennem in sporta sua, ut impugnet te: tu ergo præveniens, tolle bipennem ab eo, et repugna illum. Igitur pater ejus venit secundum consuetudinem, et accipiens filius ipsius bipennem ab ipso, percussit eum, et occidit. Et continuo adhæsit ei spiritus malignus, et offocavit eum.