Abbatia
Sancti Petri
de Curte

The Rule of Saint Benedict

Chapter 48

De opere manuum quotidianoOf daily manual labour

Abba Copres ploughs, plants, sows and reaps, engraving by Jan Sadeler after Maerten de Vos, Solitudo sive Vitae Patrum eremicolarum, 1594.
Abba Copres ploughs, plants, sows and reaps, engraving by Jan Sadeler after Maerten de Vos, Solitudo sive Vitae Patrum eremicolarum, 1594. image source — Public domain

On the whole chapter

Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 48

p. 346 DU TRAVAIL MANUEL QUOTIDIEN

1

Otiositas inimica est animæ; et ideo certis temporibus occupari debent fratres in labore manuum: certis iterum horis in lectione divina.

Idleness is an enemy of the soul. Because this is so the brethren ought to be occupied at specified times in manual labour, and at other fixed hours in holy reading.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.1

col.703 Otiositas inimica est animæ.] Quia in desideriis est omnis otiosus; et qui sectatur otium implebitur paupertate (Prov. xxi et xxviii); et quia multa mala docuit otiositas (Eccles. 33) : unde hæc erat apud Ægyptios monachos fixa et ab antiquis Patribus sancita sententia, operantem monachum uno dæmone pulsari, otiosum vero innumeris spiritibus devastari (Cassian. lib. x, c. 25).

col.703 Adversus pestiferum hoc virus, cujus varia referunt incommoda cardinalis de Turrecremata in hunc locum, et Haeftenus lib. ix, tract. 1, disq. 1, tria potissimum remedia adhibuerunt patres nostri : orationem, lectionem et laborem, ut videre est. in Vita S. Marculfi abbatis num. 11, in Vita S. Wallarici et in Regula Solitariorum cap. 32. Iisdem quoque remediis hoc capite utitur S. Benedictus; unde subjungit :

col.704 Et ideo certis temporibus occupari debent fratres in labore manuum; certis iterum horis in lectione divina.] Occupari debent, inquit : si debeat, ergo legitime non excusantur ab opere manuum quotidiano. Ita censet Petrus Boherius in secundo commentario hunc ad locum sic scribens : « Debent, id est tenentur, quoniam monachis necessitatem importat, ut dicetur infra. Sed nonne enim qui sub Regula Pachomii, Basilii, Augustini, et Francisci militant, suis debent etiam manibus operari? Sic, inquam, cum utraque ipsorum Regula de labore manuum expressam fecit mentionem : Omnes quidem Religiosos decet ac convenit sibi victum suis laboribus procurare, ut dicetur inferius, et probat hoc idem clarius Augustinus in libro de Opere monachorum, ubi respondet dicentibus se habere, aut velle litterarum studiis aut prædicationibus insudare. » Et infra refert Basilii Cæsariensis episcopi sententiam ad quemdam Syncleticum (Cassian. lib. v, cap. 19) : « Qui cum renuntiasse se diceret huic mundo quædam sibi de propriis facultatibus reservarat, nolens exercitio manuum suarum sustentari, et humilitatem veram nuditate, et operis contritione, monasteriique subjectione conquirere : Et senatorem, inquit, perdidisti, et monachum non fecisti. » Et illud S. Hieronymi ad Rusticum : « Si apostoli habentes potestatem de Evangelio vivere, laborabant suis manibus, ne quem gravarent; et aliis tribuebant refrigeria, pro quorum spiritualibus debebant metere carnalia: cur tu in usus tuos successura non præpares : fiscellam enim texe junco, vel canistrum lentis plecte viminibus. »

col.705 Econtra Richardus de S. Angelo hunc Regulæ locum exponens, et facta sibi interrogatione : « Cum moderno tempore monachi Cassinenses, et quidam alii non utantur opere manuum contra statutum ipsius capituli, nunquid dici possunt Regulæ transgressores ? » Respondet : « Et est dicendum quod non, propter tria. 1° Quia ad abbatem spectat hoc imperare, ut infra est ibi, Laborent quod eis injungitur : unde cum abbas hoc non injungat, ipsi excusantur ; per se enim non debent, quia præsumptioni deputabitur, ut infra cap. proximo dicitur. 2° Quia tempore quo ista ordinatio facta fuit, monasteria non abundabant in divitiis, et sic oportebat fratres necessitate cogente laborare : unde cum hodie abundent, conveniens est ut, deficiente causa, deficiat effectus. Causa fuit necessitas, sicut dixi, effectus vero opus manuum fuit. 3° Quia divina officia dicuntur cum tanta solemnitate hodie, quod dictis officiis, nulla quasi conveniens hora remaneret pro labore manuum : quod forte non fiebat tunc, et majus bonum minori bono præfertur. » Utriusque opinionem inferius expendemus.

Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 48.1

p. 346 De opere manuum quotidiano. — Otiositas inimica est animae. Et ideo certis temporibus occupari debent fratres in labore manuum, certis iterum horis in lectione divina.

p. 346 Le chapitre XLVIII nous donne beaucoup plus que ne promet son titre. Ce n’est pas simplement de travail manuel qu’il est question, mais de tous les travaux monastiques, de tout ce qui remplit nos heures laissées libres par la prière liturgique. Nous avons ici l’emploi du temps, l’horaire d’une journée bénédictine.

p. 346 Selon sa coutume N. B. Père commence par un précepte général : « L’oisiveté est ennemie de l’âme (1) : c’est pourquoi les frères doivent s’employer, à des moments déterminés, au travail manuel et, à d’autres heures fixées, à l’étude des choses divines. » Encore que saint Benoît ne fasse explicitement allusion qu’aux seuls dangers de l’oisiveté, il n’ignorait pas le bénéfice positif et la valeur intrinsèque du travail. Ses avantages sont multiples. Nous pouvons reconnaître dans le travail une diversion puissante et un remède à bien des tentations ; constater la faiblesse et la mollesse de tout ce qui ne s’exerce pas ; nous souvenir enfin que toute vie et tout bonheur impliquent l’action : la contemplation elle-même n’étant que l’activité suprême de l’intelligence et du cœur conjugués, l’adhésion de tout l’être à celui qui Est. Le travail n’est pas simplement une loi pénale et un châtiment ; c’est une loi divine antérieure au péché ; et elle est universelle. Comment des moines y échapperaient-ils? Ils sont même deux fois voués au travail : puisque leur vie renferme toujours une part d’austérité et de pénitence, et que cette plénitude de Dieu dans l’âme vers laquelle ils tendent n’est promise qu’à un labeur persévérant. Doux labeur ! disait avec regret saint Augustin, en songeant aux tracas sans nombre qui assiégeaient son ministère épiscopal (1). — N. B. Père groupe sous trois chefs les principales occupations monastiques : l’Œuvre de Dieu, l’étude des choses divines, le travail des mains, Opus Dei, lectio divina, opus manuum.

(1) Réminiscence de S. Basile : Et Salomon : Otiositas inimica est animae (Reg. contr., cxcii). D. Butler remarque que cette parole n’est pas de Salomon et n’existe pas dans le texte grec de saint Basile (Reg. fus., xxxvii). On lit seulement dans l’Ecclésiastique (xxxiii, 28-29) : Mitte (servum) in operationem, ne vacet; multam enim malitiam docuit otiositas.

(1) Et saint Benoît cite textuellement quelques mots de ce passage du De opere monachorum : Quantum attinet ad meum commodum, multo mallem per singulos dies certis horis, quantum in bene moderatis monasteriis constitutum est, aliquid manibus operari, et caeteras (vel certas) horas habere ad legendum et orandum, aut aliquid de divinis litteris agendum liberas (c. xxix. P. L., XL, 576).

p. 347 Il n’y a que du bien à dire du travail manuel (2). Depuis les origines, il figure, dans des mesures diverses, au programme de la vie religieuse. Son intention première est, semble-t-il, de réduire le corps, de secouer son inertie, de ruiner les appétits et les instincts qui trouvent en lui leur source et leur aliment. Le travail manuel est donc un procédé de mortification. Il nous permet en même temps de consacrer à Dieu nos vigueurs physiques elles-mêmes. Est-il besoin de rappeler son caractère éminemment hygiénique, surtout pour des jeunes gens, pour des moines qui consacrent de longues heures à l’office et à l’étude? Accidentellement, il peut être aussi un moyen d’humilité, et cette forme servile du travail peut répugner à certaines natures : on ne voit cependant pas bien ce qu’a d’humiliant le fait de bêcher la terre ou de casser des pierres sur un chemin. Enfin le travail manuel devient parfois le gagne-pain régulier des moines ; et, dans chaque monastère, il est exigé tout au moins par les nécessités quotidiennes de la vie. Mais lorsqu’on a proclamé que le travail manuel est, d’une façon générale, indispensable ; lorsqu’on a souligné ses avantages et même affirmé que, dans un cas concret, il convient presque exclusivement à telle personne, il reste que les œuvres matérielles n’ont de soi aucune efficace sur la formation d’une nature intelligente, moins encore sur le développement d’une vie surnaturelle. Des deux formes du travail, l’une servile, l’autre libérale et à base d’intelligence, il nous semble facile de reconnaître la supériorité absolue de la seconde sur la première, et de déterminer la part selon laquelle l’un et l’autre travail doivent être normalement représentés chez nous.

(2) On peut lire dans le Commentaire de D. Martène une copieuse dissertation sur le travail manuel.

p. 347 Ce qui a fait le succès de la sainte Règle, ce qui a été le principe de sa diffusion, c’est le rapport commun de toutes les prescriptions qu’elle contient à un certain idéal de vie qu’elle a prétendu réaliser, à une certaine œuvre première et essentielle. Et notre intelligence de la Règle, l’esprit de notre vocation, ne se trouvent que dans la perception exacte et pratique de ce rapport. La pensée maîtresse de saint Benoît est que nous devons chercher Dieu. Il n’y a réellement, devant Dieu, que deux situations légitimes : jouir de lui lorsque nous le posséderons, le chercher aussi longtemps que nous ne le possédons pas pleinement. C’est la condition même de Dieu d’être caché, d’être invisible, d’habiter une lumière inaccessible. Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel, salvator (Is., xlv, 15). Même lorsqu’il se montre, il se cache encore : dans la création, l’Incarnation, la Rédemption, l’Eucharistie. Plus il se révèle, et plus il se cache ; il est tout à la fois le Dieu qui se donne et le Dieu incommunicable. Et notre vie, lorsqu’elle est vraiment celle du Christ, devient cachée avec lui : Mortui estis et vita vestra est abscondita cum Christo in Deo (Coloss., iii, 3). Nous nous demandons parfois comment il se fait que nos morts les plus aimés ne se révèlent jamais et semblent cesser toute relation avec nous. Si les âmes intervenaient encore dans les affaires des vivants, disait saint Augustin, ma mère Monique me parlerait chaque nuit, elle qui m’a suivi partout sur terre et sur mer, et dont j’étais l’unique amour (1). Nos défunts se taisent, parce qu’ils ne doivent pas déconcerter le régime de notre foi ; mais surtout parce que, appartenant à Dieu, ils adoptent les mœurs de Dieu et s’enveloppent dans son mystère. Il s’agit donc de chercher Dieu. Les renoncements de la profession et de toute la vie font notre âme libre pour cette recherche bénie. Nous nous perdons pour trouver Dieu, comme l’a dit l’Évangile, comme le chante l’admirable saint Jean de la Croix :

Pour toute la beauté créée, Non, jamais je ne me perdrai, Mais pour ce seul bien qui ne se peut nommer, Que par bonheur on peut trouver.

Ce sont les sacrements, c’est la prière, c’est l’exercice constant de la foi, de l’espérance et de la charité qui nous rapprochent de Dieu et nous font pénétrer peu à peu dans sa région. Et la lectio divina prescrite par N. B. Père n’a pas d’autre dessein.

(1) De cura pro mortuis gerenda, c. xiii. P. L., XL, 604.

p. 348 Nous devons noter avec soin ce mot de lectio divina (2). Ce n’est pas simplement le travail intellectuel, la culture intellectuelle ; il est donc superflu de faire honneur à saint Benoît d’une préoccupation qui ne semble guère avoir été la sienne. C’est œuvre d’intelligence, si l’on veut, mais d’intelligence s’appliquant aux mystères divins et à la doctrine divine ; c’est œuvre d’intelligence surnaturelle, c’est-à-dire de foi. C’est l’ensemble ordonné des procédés intellectuels progressifs par lesquels nous nous rendons familières les choses de Dieu et nous habituons à regarder l’invisible. Ce n’est ni de la spéculation, abstraite et froide, ni de la simple curiosité humaine, ni une lecture superficielle : c’est une recherche sérieuse, approfondie et persévérante de la Vérité même. On peut dire que de cette étude Dieu seul est l’objet, l’inspirateur et même l’agent principal : car elle se fait non seulement sous son regard, mais dans sa lumière, et dans un contact très intime avec lui. Elle est de la prière et de la tendresse. Elle s’appelle lectio, et ce n’est que le premier degré de la série ascendante : lectio, cogitatio, studium, meditatio, oratio, contemplatio; mais saint Benoît savait bien que, pour une âme loyale et courageuse, tous les autres degrés viendraient se surajouter à celui-là. La contemplation et l’union à Dieu, c’est à quoi tend la lectio divina monastique. Au fond, les heures que N. B. Père veut que nous consacrions chaque jour à cette lecture sont des heures d’oraison.

(2) On le retrouve dans S. Augustin : Illud sane admonuerim religiosissimam prudentiam tuam, ut timorem Dei non irrationabilem vel inseras infirmiori vasi tuo, vel nutrias divina lectione gravique colloquio (Epist. XX, 3. P. L., XXXIII, 87). — Erigunt nos divinae lectiones (Sermo CXLII, c. i. P. L., XXXVIII, 778).

p. 349 Nous avons répondu déjà à ceux qui s’informent si les anciens moines faisaient oraison, s’ils avaient une méthode et quelle était la matière de leur oraison. En dehors de l’office divin (qui est bien, semble-t-il, une oraison !), en dehors des quelques instants de prière privée, brevis et pura, que saint Benoît accorde à ceux qui en ressentent l’attrait, tous ont reçu l’obédience de scruter longuement l’Écriture sainte, le Livre par excellence, d’étudier les saints Pères et les formules liturgiques. Enfin, c’était la journée tout entière qui devait se passer, selon la Règle, en la présence de Dieu. La méthode d’oraison était simple et facile : s’oublier et vivre dans le recueillement habituel, tremper assidûment son âme dans la beauté même des mystères, s’intéresser à tous les aspects de l’économie surnaturelle, selon l’inspiration de cet Esprit de Dieu qui seul peut nous apprendre à prier (Rom., viii, 26). Pendant seize siècles, les clercs, les religieux et les simples fidèles n’ont pas connu d’autre procédé pour communiquer avec Dieu que cette libre effusion de leur âme devant lui et cette lectio divina qui alimente la prière, la suppose, se confond presque avec elle.

p. 349 Rassurons-nous : l’absence de méthode systématique, de livres contenant de médiocres méditations toutes faites n’est pas synonyme de désordre ; elle ne conduit pas fatalement à la dispersion et aux distractions. Les anciens n’ignoraient point certaines industries capables de fixer la pensée et de ramener l’âme à son centre ; ils ne dédaignaient point toute discipline spirituelle ; surtout aux âmes travaillées par les multiples soucis du monde ils estimaient opportun de rappeler le conseil du Seigneur : Tu autem, cum oraveris, intra in cubiculum tuum, et clauso ostio, ora Patrem tuum in abscondito (Matth., vi, 6). Mais ils pensaient que les paroles de Dieu, des saints et de la liturgie, approfondies et redites sans fin, avaient une grâce souveraine pour arracher doucement l’âme au souci troublant d’elle-même, pour l’enchanter et l’introduire dans le mystère de Dieu et de son Christ. Une fois là, plus n’est besoin des jolies considérations, ni des thèses bien construites à la pointe de l’intelligence : il n’y a plus qu’à regarder et à aimer, très simplement. Ainsi, dès le début de la conversion, c’est par des actes de vie illuminative et de vie unitive que s’achève l’œuvre de notre purification et que commence de se réaliser notre transformation en Dieu : Nos vero omnes, revelata facie, gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur, a claritate in claritatem, tanquam a Domini Spiritu (II Cor., iii, 18). Ne suffit-il pas, pour que l’oraison devienne chose aisée, de reconnaître le trésor qu’a déposé en nous le baptême et de comprendre, grâce à l’Apôtre, ce que c’est qu’être racheté en Notre-Seigneur Jésus-Christ et vivre de sa vie. Quoi qu’il en soit de l’opportunité des méthodes pour telle ou telle catégorie de chrétiens, il nous est permis de conserver ce que le P. Faber appelle « l’apanage des Bénédictins ascétiques de la vieille école (1) ». Nous sommes dans l’heureuse condition de Benjamin, le fils le plus aimé : Amantissimus Domini habitabit confidenter in eo; quasi in thalamo tota die morabitur, et inter humeros illius requiescet (Deut., xxxiii, 12).

(1) Tout pour Jésus, c. viii, § 8. — Voir la Préface de D. Guéranger à sa traduction des Exercices de Sainte Gertrude.

p. 350 La plupart des prédécesseurs de saint Benoît, et jusqu’aux anachorètes perdus dans la solitude des déserts, consacraient de nuit et de jour plusieurs heures à l’étude surnaturelle, surtout à l’étude des Écritures. Saint Pacôme voulait que les illettrés qui entraient chez lui apprissent à lire. Nos pères se rendaient compte qu’une sainte recherche est réclamée de tous ceux à qui le Seigneur donne l’intelligence et le loisir. Le péril serait grand pour la contemplation même dès l’instant où elle prétendrait se suffire ; Dieu ne vient jamais au secours de la paresse par des illustrations extraordinaires ; ses œuvres sont ordonnées, et il n’accorde, à son gré, de telles faveurs qu’à ceux qui n’ont pu apprendre autrement. Encore que saint Benoît comptât parmi ses moines plus d’un esclave et d’un barbare et que, sauf de rares exceptions, tous demeurassent dans l’état laïque, il a réservé pour la lectio divina un temps relativement considérable. Lui-même avait brusquement interrompu ses études profanes et s’était retiré du monde scienter nescius et sapienter indoctus (2) ; mais il entretint plus tard un commerce assidu avec l’Écriture et les Pères, et sa Règle témoigne d’une lecture assez étendue. L’Abbé, selon lui, doit être « docte dans la loi divine » (chap. LXIV). Depuis plusieurs siècles, chez les moines noirs, une part très large est faite à l’étude. Sans être abandonné de parti pris et complètement, le travail manuel a été peu à peu remplacé par celui de l’esprit. Et cette substitution se justifie assez, croyons-nous, par les modifications survenues dans l’état intellectuel, social et économique des temps modernes et la situation des monastères. Aujourd’hui, tous les moines de chœur doivent être aptes au sacerdoce; et l’Église a insisté naguère sur la nécessité des études, même pour les religieux voués à la vie contemplative. Elle attend d’eux une sorte d’apostolat des idées, une influence sur la pensée chrétienne des contemporains; elle leur confie parfois, accidentellement, des œuvres de prédication et d’enseignement, — mais sans les dispenser jamais d’être moines. Et peut-être y a-t-il lieu pour nous d’insister sur ce que nous pensons n’être pas une conception personnelle, mais une donnée élémentaire du sens monastique.

(2) S. Greg. M., Dial., l. II, praef.

p. 351 Et d’abord, sous peine de laisser tarir la source de toute prière, nous devons réserver les meilleurs moments de notre journée à la lectio divina proprement dite. Mais, en dehors de cette lecture, à quelles études nous appliquerons-nous? Tout ce qui est intéressant et utile pour l’Église l’est aussi pour nous ; il va de soi pourtant que, sauf les obédiences exceptionnelles, les sciences dites ecclésiastiques ont un titre à notre choix ; celles-là surtout qui s’accommodent le mieux aux conditions normales de notre vie, qui sont plus capables de nous unir à Dieu Observons toutefois qu’un moine ne se spécialise jamais à son gré et suivant l’attrait de ses aptitudes ; nos études, comme tout le reste, avec plus de motif encore que le travail manuel, doivent être sans cesse dirigées, contrôlées, consacrées par la volonté de l’Abbé.

p. 351 Mais, alors même que nous nous sommes régulièrement cantonnés dans la théologie, dans l’histoire ecclésiastique, ou la patristique, ou la liturgie, il importe de savoir comment nous travaillons et selon quel esprit. Il y a tant de manières d’étudier un livre ! Voici, par exemple, le manuscrit d’un sermon de saint Augustin. On peut d’abord le décrire matériellement, compter ses cahiers, reconnaître son écriture, déterminer sa date. On peut entrer plus avant et tenter une restitution historique : comparer ce texte avec celui des autres manuscrits, avec les éditions, avec les autres ouvrages de saint Augustin, avec d’autres auteurs encore ; se demander quand a été prononcé le discours, reconstituer la physionomie de l’auditoire ; recueillir de ces pages tout ce qui permet de mieux connaître l’époque, etc. Il est certain que de telles recherches ont leur intérêt, leur nécessité même, et que les hommes attentifs y glanent des constatations précieuses même pour la doctrine. Pourtant, il est incontestable aussi que cette étude textuelle est insuffisante. Qu’adviendrait-il d’un homme qui, devant son repas, s’obstinerait à analyser chimiquement les mets, à distinguer les substances nocives d’avec les nutritives? Il mourrait d’inanition. Voici un troisième procédé, plus scientifique, plus philosophique : on passera du texte au sens. On trouvera des majeures, des mineures, des notions multiples que l’on coordonnera méthodiquement en un tout cohérent, que l’on fera entrer dans un système mental. Mais il faut bien reconnaître que ce travail, purement abstrait et académique, n’épuise pas encore la substance du livre. La vérité de Dieu vaut mieux que cela ; et ceux qui se bornent à cela feront éternellement antichambre : ils étudieront Dieu sans le connaître jamais. Comment se fait-il qu’on réussisse parfois à faire de la théologie elle-même la plus ennuyeuse, la plus stérile et la plus froide de toutes les sciences? Parce qu’elle est conçue d’une façon tout humaine et livresque, et qu’on y voit simplement la matière d’un examen.

p. 352 Le procédé définitif auquel doivent aboutir tous ceux dont nous avons parlé jusqu’ici, est l’assentiment cordial, pratique, à la vérité, l’assimilation réelle, la sympathie de l’âme tout entière. Il ne nous servirait de rien de voir clairement les théorèmes surnaturels de notre Credo, si notre volonté se défend, par une cloison, contre la vérité connue, si notre pensée, notre amour et notre activité ne fraternisent pas. La vraie connaissance est celle qui développe en nous la foi et qui accroît la charité. Et il se trouve que la charité, après avoir reçu de la foi, lui restitue à son tour : elle nous fait apercevoir mieux ce que nous aimons davantage ; car nous voyons selon ce que nous sommes. Telle est l’étude vraiment féconde, la science des moines et des saints. C’est l’emploi normal de notre intelligence et une préparation à la vision intuitive.

p. 352 Le travail, disions-nous naguère, est un dérivatif puissant et une diversion à mille tentations ; cela est vrai surtout du travail intellectuel ; et pourtant ce n’est pas un sacrement qui nous transforme infailliblement, puisque nous pourrions étudier les choses divines de manière à les ignorer toujours. Après tout, ce n’est ni à l’objet matériel de nos études, ni à leur durée qu’il faut mesurer leur efficacité : c’est à un coefficient de dispositions morales, c’est à une certaine qualité d’attention, à un certain bien-être surnaturel, à une certaine loyauté et liberté d’âme, à un sens et à un goût de plus en plus profond de Dieu, que nous apprécierons ce qu’elles valent. Et je songe au festin d’Ésope ; il voulut servir à ses amis ce qu’il y avait de meilleur au monde : des langues ; ce qu’il y avait de pire : des langues. L’étude me paraît être dans ce cas : elle est peut-être la meilleure des choses créées ; lorsqu’elle s’écarte de son dessein, elle est pire que tout le reste ; et c’est à l’occasion de la philosophie, de la théologie et de l’Écriture qu’on perdra sa foi et qu’on ébranlera la foi des autres ! La science n’est pas un danger par soi ; et s’il y a l’orgueil des savants, il y a aussi l’orgueil des imbéciles. Mais, enfin, il reste que la science qui n’influe pas sur notre sanctification court grand risque d’enorgueillir. Thesaurizate vobis thesauros in caelo, ubi neque aerugo, neque tinea demolitur, et ubi fures non effodiunt, nec furantur (Matth., vi, 20). Dans le domaine de la science tout humaine, il y a une rouille, et une teigne, et des voleurs ; et un jour vient où, de cette encyclopédie vivante, plus rien ne restera. L’autre science est divine par son titre, elle est éternelle par son fruit, elle est incorruptible par sa composition même ; on ne peut nous la soustraire, et nous-mêmes nous ne saurions en abuser ni en tirer vanité. Elle ne profite que pour l’éternité. C’est celle-là seulement que l’Église et le monde attendent des prêtres et des moines. A Dieu ne plaise que nous ayons quitté le siècle et fait profession pour appartenir corps et âme à la science et à la critique, pour colliger avec passion des fiches bibliographiques. Autant il est souhaitable que le travail monastique soit consciencieux et méthodique et ne s’éparpille jamais sur des sujets médiocres (1), autant il serait redoutable de prendre comme idéal Dieu et l’étude, de viser à la production intensive, et de réaliser trop à la lettre la légende du bénédictin érudit, émule des élèves de l’École des Chartes ou des membres de l’Académie des Inscriptions. Quel chétif apostolat! Le jour où nous ferions sur l’autel des études le sacrifice de la conventualité et de la solennité de l’office, de la régularité, de la stabilité monastiques, nous aurions perdu tout caractère et jusqu’au titre à exister : rappelons-nous de quelle façon misérable a fini la Congrégation de Saint-Maur. Notre déchéance sera proche lorsqu’il y aura un élément humain quelconque, réputation, richesse, science, que nous mettrons en balance avec Dieu et qui nous servira de prétexte pour l’appauvrir.

(1) Lire Mabillon, Traité des études monastiques.

p. 353 Nous devons donc nous tenir en garde contre un esprit naturaliste qui nous inclinerait à réduire la part de la prière, soit dans notre horaire, soit seulement dans nos affections, au bénéfice, parfaitement chimérique, de la science sacrée. Il nous faut craindre aussi l’esprit de critique, cette disposition mesquine, grincheuse, vieillotte, à tout analyser avec défiance ; l’esprit frondeur, pour qui l’autorité a toujours tort, à priori, surtout l’autorité présente, et chez qui le doute est toujours le bienvenu. Ceux qui doutent et qui nient se font une célébrité immédiate. Et la déférence que l’on a refusée à la tradition, à l’antiquité, à l’autorité, on l’accorde aussitôt et absolument, avec une étourderie infinie, à la pensée d’un auteur quelconque, d’un de ces maîtres de l’heure qui font sonner très haut les mots vagues de progrès, d’évolution, de largeur d’esprit, d’éveil dogmatique. C’est de la badauderie intellectuelle. Et il me semble que le bon sens et la dignité consistent pour nous, non seulement dans une attitude de réserve, mais surtout dans un esprit de défense tranquille et de sauvegarde. L’esprit de conservation est l’instinct même de la vie, la disposition essentielle à maintenir l’être dans la possession de son être. C’est grâce à cet esprit que nous serons vraiment progressistes, car il n’y a pas de progrès d’un être vivant qui ne soit en rapport de continuité avec l’état qui l’a précédé. Nous appartenons à une société traditionnelle qui s’appelle l’Église. Dans sa Conférence avec le ministre Claude « sur la matière de l’Église », Bossuet fait remarquer « qu’il n’y eut jamais aucun temps où il n’y ait eu sur la terre une autorité visible et parlante, à qui il faille céder. Avant Jésus-Christ nous avions la Synagogue ; au point que la Synagogue devait défaillir, Jésus-Christ parut lui-même ; quand Jésus-Christ s’est retiré, il a laissé son Église, à qui il a envoyé son Saint-Esprit. Faites revenir Jésus-Christ enseignant, prêchant, faisant des miracles, je n’ai plus besoin de l’Église : mais aussi, ôtez-moi l’Église, il me faut Jésus-Christ en personne, parlant, prêchant, décidant avec des miracles, et une autorité infaillible (1) ». Nous autres, baptisés, clercs et moines, nous ne recevons notre enseignement que de l’Église. Notre mère n’est ni la science ni la critique ; seule, l’Église, après nous avoir enfantés et nourris, a mission de former nos âmes pour l’éternité. Dans la dogmatique, la morale, la liturgie, l’histoire, l’Écriture sainte surtout, c’est toujours l’Église qui parle et qui explique. Et tel est le caractère de l’enseignement et des études monastiques : recueillir des lèvres et du cœur de l’Église la pensée de Dieu.

(1) Édition de Bar-le-Duc, 1863, t. V, p. 348.

2

Ideoque hac dispositione credimus utraque tempora ordinari;

We therefore think that both these may be arranged for as follows:

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.2

col.705 Ideoque hac dispositione credimus utraque tempora ordinari.] Utraque tempora, inquit, id est tam laboris quam lectionis : vel æstatis, hiemis et Quadragesimæ.

Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 48.2-48.6

p. 354 Ideoque hac dispositione credimus utraque tempora ordinari : id est, ut a Pascha usque ad Kalendas Octobris mane exeuntes, a prima usque ad horam pene quartam laborent, quod necessarium fuerit. Ab hora autem quarta usque ad horam quasi sextam lectioni vacent. Post sextam autem surgentes a mensa, pausent in lectis suis cum omni silentio; aut forte qui voluerit sibi legere, sic legat, ut alium non inquietet. Agatur Nona temperius, mediante octava hora; et iterum, quod faciendum est, operentur usque ad vesperam.

p. 354 Afin de conjurer le péril de l’oisiveté, la journée monastique sera consacrée, à des heures définies, tantôt au travail des mains, tantôt à l’étude des choses de Dieu ; et voici, continue N. B. Père, comment nous croyons devoir distribuer les temps de l’un et de l’autre travail. Au chapitre VIII, lorsqu’il fut question de l’heure à laquelle commence l’office de nuit, saint Benoît a partagé l’année en deux saisons ; au chapitre XLI, et à propos de l’heure des repas, en quatre périodes ; en deux seulement, au chapitre XLII, au sujet de la lecture de Complies ; ici enfin, c’est en trois périodes qu’il divise l’année. La première s’étend depuis Pâques jusqu’aux calendes d’octobre, c’est-à-dire jusqu’au 14 septembre, jour où l’on commence à compter les calendes : decimo octavo Kalendas Octobris; c’est la même date que désignaient, au chapitre XLI, les termes ab Idibus Septembris : depuis les ides fermées de septembre (1). Rappelons-nous ce qui a été dit au chapitre VIII de la division de la journée chez les anciens. Elle était partagée en vingt-quatre heures, d’inégale durée selon les saisons ; les douze heures de jour étaient comptées depuis le lever jusqu’au coucher du soleil ; elles étaient plus longues en été, plus courtes en hiver.

(1) Il ne saurait être question, dans ce texte du chap. xlviii, du jour où tombent les calendes, c’est-à-dire du 1er octobre : saint Benoît, en effet, veut que les frères prennent leur repas à none seulement, depuis le 14 septembre (chap. xli), à sexte depuis Pâques jusqu’à ce qu’il appelle ici « les calendes d’octobre » ; or, les deux prescriptions deviendraient inconciliables, entre le 14 septembre et le 1er octobre, si nous entendions l'usque ad Kalendas Octobris du jour où tombent les calendes.

p. 355 Pendant l’été, les frères sortiront dès le matin, probablement après l’office de Prime ; et ils s’emploieront aux travaux nécessaires jusque vers la quatrième heure. Depuis la quatrième heure jusqu’à la sixième environ, ils vaqueront à la lecture. L’office de Tierce a pu se dire aux champs (chap. L) ; celui de Sexte se récite au monastère. La sixième heure achevée et le repas fini, les frères se lèveront de table et pourront alors se reposer sur leur couche. C’est la sieste, toujours indispensable pour des Italiens, et qu’il convenait d’autant mieux d’accorder aux moines que, pendant toute cette période, les chaleurs étaient plus fortes, le travail plus abondant, les nuits plus courtes. N. B. Père veut que le silence de nuit reprenne alors ses droits. Et ceci est réclamé par la charité, car les conversations des uns auraient compromis le sommeil des autres. Aussi bien, nul n’est contraint de se coucher ; il est permis de reprendre sa lecture d’avant le dîner ; mais à la condition expresse que chacun lise tout bas et pour soi seul, afin de ne gêner personne. Les anciens avaient coutume, semble-t-il, de lire, sinon à haute voix, du moins en prononçant les mots ; et saint Augustin remarquait l’habitude contraire de saint Ambroise (2). Après la sieste, les frères célèbrent l’office de None : agatur Nona; la neuvième heure n’est pas encore commencée, on est à peu près au milieu de la huitième : temperius, mediante octava hora. Puis on retourne au travail manuel, jusqu’au soir, jusqu’à Vêpres.

(2) Cum legebat, oculi ducebantur per paginas, et cor intellectum rimabatur, vox autem et lingua quiescebant... Sic eum legentem vidimus tacite, et aliter numquam (Confess., l. VI, c. iii. P. L., XXXII, 720-721).

3

id est, ut a Pascha usque Kalendas Octobris mane exeuntes, a prima usque ad horam pene quartam laborent, quod necessarium fuerit.

from Easter to the first of October, on coming out from Prime, let the brethren labour till about the fourth hour.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.3

col.705 Ut a Pascha usque ad calendas Octobris mane exeuntes a prima usque ad horam pene quartam laborent.] Quem locum sic interpretatur Bernardus Cassinensis, ut mane, incipiente luce, incipiant fratres operari ad tertiam usque plenam : « Notabis, inquit, quod a mane, videlicet a principio solis ortus usque ad plenam tertiam juxta hanc Regulam insistent fratres labori; nam hora tertia, sole ascendente, laborare fratribus esset durum, maxime tempore æstivo; idcirco lectioni, refectioni et quieti usque ad nonam deputat totum tempus : illa enim hora, sole declinante, potest melius labori manuum occupari. » Bernardum exscribit suo more Boherius ; verum, ut mihi videtur, minus recte : hac enim in sententia quando cantabitur prima ? Melius ergo Hildemarus mane exeuntes a prima intelligit, ut post cantatam primam et sequens eam capitulum, in quo suus cuique labor distribuitur, hoc est hora prima fere desinente, incipiant operari; quam sententiam suam in proposita subsequenti figura ita explicat :

col.705 [figura] HOROLOGIUM IN DIE. Prima. Vesper.

col.706 « Cum dicit a mane prima, non dicit, ut prima legitima custodiatur; sed cum dicit a mane prima, quasi diceret mane prima cantetur; deinde inter primam cantatam et capitulum factum, jam prope est prima perfecta, sicut te docet punctus in superiore hac forma et crux lux est, quando cantari debet prima ; punctus quando potest exire de capitulo. Deinde de hoc, quod dicitur pene quarta, et quasi sexta varie intelligitur. Abbates enim spirituales custodiunt pene quarta, id est antequam quarta inchoetur, sicut te docet punctus qui in tertio campo, hoc est, spatio horologii est : ita dum tertia cantatur, quarta inchoetur. Deinde quasi sexta : Quasi sexta autem, id est antequam sexta incipiat, sicut punctus qui in quinto spatio horologii edocet, ut sexta cantata, tunc incipiat sexta hora. Item abbates sæculares, qui volunt laborare custodiunt ita, ut pene quarta intelligant, quasi aliquid de quarta est transactum, sicut punctus qui in quarto spatio horelogii, demonstrat. Ita etiam quasi sexta intelligunt ; hoc est quasi aliquid de sexta transactum sit, sicut punctus qui in sexto spatio est demonstrat. Sed melior est sensus superior, sicut abbates spirituales intelligunt. De octava hora non est dubium, quia quando exeunt de refectorio est plena sexta, deinde dormiunt septima hora, et media octava ; deinde media octava surgendum est : vespera vero debet cantari inchoante undecima, sicut crux te docet quæ est in virgula decima ; unde fit, si legitime laboraveris, tunc omni tempore quatuor horis debet monachus laborare. »

4

Ab hora autem quarta usque horam quasi sextam lectioni vacent.

From the fourth till close upon the sixth hour let them employ themselves in reading.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.4

col.706 Ab hora autem quarta usque ad horam quasi sextam lectioni vacent.] Quærit hic Richardus de S. Angelo qua de lectione iste S. Regulæ textus sit intelligendus. Respondetque videri sibi ita intelligi debere, « ut monasterium, maxime illud quod convenienter facere potest, habeat duos magistros, ut unus grammaticam et alius theologiam doceat. » Haeftenus (Lib. ix, tract. 4, disq. 1) autem S. Benedictum interpretatur : 1° de pia, sive, ut vocant, spiritali lectione ; 2° de theologica ; 3° de psalmorum lectione.

5

Post Sextam autem surgentes a mensa, pausent in lectis suis cum omni silentio; aut forte qui voluerit sibi legere, sic legat, ut alium non inquietet.

On rising from table after the sixth hour let them rest on their beds in strict silence; but if any one shall wish to read, let him do so in such a way as not to disturb any one else.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.5

col.706 Post sextam autem surgentes a mensa pausent in lectis suis.] Nimirum familiaris fuit antiquis monachis somnus meridianus, ut patet tum ex hoc Regulæ Benedictinæ loco, tum ex Regula SS. Pauli et Stephani, qua decernitur (Cap. 11), ut « æstatis tempore nulli liceat meridie præter in suo lectulo dormire, nisi forte jubente priore ad nubila pro custodia areæ extra suum lectulum dormiat. » Ex Regula Tarnatensi (Cap. 9), in qua legitur : « A sexta quoque hora usque ad nonam vacent quieti aut lectioni. » Ex Regula S. Isidori, quæ hæc habet (Cap. 6) : « Æstate enim a mane usque ad horam tertiam laborare oportet; a tertia usque ad sextam lectioni vacare ; dehinc usque ad nonam requiescere. » Ex Regula S. Fructuosi, quæ vult (Cap. 6), ut « peracto sextæ officio, ab oratione pergant ad mensas, refectique congrue iterum facta oratione quiescant, ut fiat silentium usque ad horam nonam. » Denique ex Regula ms. incerti auctoris, in qua scribitur (Cap. 2) : « Post refectionem hora sexta sicut B. Benedictus cæterique Patres docent, aut requiescendum est, aut legendum. » Cujus rei praxim videre est in l. i Dial. S. Greg. et in Vita S. Maglorii n. 24, sæc. i Bened. Sed et S. Joannes Climacus testatur (Gradu 27), quia difficile est pomeridianis horis somnum arcere.

col.706 Sed circa meridianum somnum nonnulla hic veniunt observanda. 1° Non toto anni tempore a S. Benedicto fuisse indultum, sed tantum a Pascha usque ad calendas Octobris, id est usque diem 14 Septembris, quo incipiunt numerari calendæ Octobris : hinc Statuta Lanfranci (Cap. 1, § 1) : « Calendis Octobris remaneat meridiana, quam facere solent monachi in æstate. » Et Udalricus : « A calendis Octobris..... ex toto dimittitur pausatio meridiana. » Id quod ab aliis etiam usu receptum fuisse, constat ex Regula SS. Pauli et Stephani cap. 11, et ex antiquis Carthusiensium statutis. Exstatque peculiaris ratio cur æstate potius quam temporibus aliis concedatur hæc meridiana pausatio. Scilicet propter nimios æstatis calores, et propter noctium brevitatem, quam rationem innuunt Magister in Regula cap. 50, et Petrus Damiani Opusc. 15, c. 17.

col.707 Secundo, nonnullos hanc S. Benedicti indulgentiam ad alia etiam tempora extendisse; in quorum numero reponi possent monachi Romani S. Andreæ monasterii, de quibus S. Gregorius scribit (Lib. ix, epist. 38), quod « in die natalitio ejusdem apostoli jam meridianis horis fratres quiescerent; » ac proinde in mense Novembri : nisi forte quis dicat id peculiare illis fuisse hac die, propter labores solemnitatis , quos in præveniendis vigiliis et celebrandis aliis officiis pertulerant.

col.707 Tertio , plerosque præscriptum a S. Patre tempus prævenisse : nam ex communi passim ordinis nostri usu meridianæ incipiebant dominica Palmarum. Nunc vero Cassinenses meridianas incipiunt a festo S. P. Benedicti, quando Pascha incidit in Aprili.

col.707 Quarto, cum loci necessitas vel paupertas exigeret ut ad fruges colligendas per se occuparentur, ex toto dimissum fuisse meridianum somnum, juxta illum conc. Aquisgranensis canonem (Can. 17) : « Si necessitas fuerit fratres occupari in frugibus colligendis, constitutum legendi et meridie pausandi tempus prætermittitur. » Huic tamen statuto haud parebant Cistercienses monachi, etiam in agris dormientes, uti colligimus ex lib. Usuum, ubi de tempore secationis et messionis hæc legimus (Cap. 84) : « His temporibus solet conventus usque ad sextam laborare , et ante primam, si opus fuerit, exire, et extra monasterium prandere, et dormire, si necesse fuerit, cocus et lector mixtum sumere. » Idem permittit Regula SS. Pauli et Stephani his verbis (Cap. 11) : « In campo vero quando messis colligitur, si meridie dormire licuerit, non divisi; sed in uno loco aut duobus locis dormiant. »

col.707 Quinto , cum S. Benedictus dicat post sextam surgentes a mensa pausent in lectis suis, nullam videtur indulsisse repausationem quartis et sextis feriis, quibus ad nonam reficiunt fratres. Et certe Statuta Lanfranci a meridianis excipere videntur dies jejunii. Communis tamen ordinis nostri usus obtinuit ut sexta nihilominus hora his diebus dormirent monachi, præscribente Aquisgranensi synodo (Can. 71), « ut quando fratres æstivo tempore jejunant, post sextam dormiant : » testaturque Petrus Venerabilis (Stat. 25), quod « antiquus monachorum mos erat jejuniorum diebus detrimenti usitati somni congruenti dormitione ante mensam compensare : unde Hieronymus : Sæpe vacuo ventre dormiendum est. » Et in Regula Magistri legitur (Cap. 50) : « Statim post sextam tam post prandium quam in jejunio omnes modice in suis lectis meridientur. » Atque ita Cistercienses in lib. Usuum decernunt (Cap. 84), « quod si dies jejunii fuerit, omnibus ordine prædicto celebratis, post sextam, fratribus laicis præeuntibus, intrantes dormitorium pausent , in lectis suis usque ad horam octavam , etc. » Cluniacenses meridianas his diebus potius simulabant quam agebant; quæ causa fuit Petro Venerabili edendi decreti (Stat. 25), ut meridianæ jejuniorum, quæ in æstate post sextam fieri solent momentaneæ et simulatitiæ, dimittantur; et pro spatio illius temporis, quod inutiliter expendebatur, fratres in claustro sedeant, et legant, aut missas cantent, aut aliquid necessarii operis agant. » Alii aliam iniere rationem, dormientes laudes inter et primam, sicuti legimus in Floriacensis monasterii Consuetudinibus (Cap. 2) : « In omnibus jejuniis quæ veniunt a Pascha usque ad idus Septembris, post matutinas usque ad primam loco meridianæ dormitum imus, et post nonam reficimus. » Idem Rogationum tempore observabant olim Cluniacenses ex Udal. lib. i, cap. 21.

col.707 Sexto, quia vulgo noxius censetur somnus meridianus; quinque, ne sanitati noceat, conditiones requirit Haeftenus (Lib. xii, tract. 2, disq. 6) : 1° ut fiat ex consuetudine, 2° non statim post sumptum cibum, 3° non depresso, sed erecto capite, 4° non sit nimius, 5° ne tumultuosa et subita , sed lenis et modesta fiat expergefactio. Verum secunda tertiaque conditio repugnant Regulæ , quæ vult ut surgentes a mensa pausent in lectis suis. Et tamen S. Wolphelmus abbas Bruvillerensis tempore meridiano non jacendo, sed sedendo dormiebat, ut scribit Conradus in ejus Vita num. 40 (Bolland. 22 April.).

col.708 Cum omni silentio.] Quantum esse debeat illud silentium eleganter describit S. Adalardus in Statutis (Lib. ii, c. 6, Spicil. tom. IV) : « Quando vero dormiendi tempus fuerit, sive in die, sive in nocte, sicut silentium funditus in ore, ita in incessu , ut nullus injuriam patiatur, summa cautela esse debet. Nemo vestimenta sua excutere, nemo incaute ascendere vel descendere de lecto debet, vel cætera his similia, quæ strepitu vel cujuslibet incommodo sonitum reddant, incaute agere debet. Sed et omni tempore, ut prædictum est, omnis ibi cautela servanda est , vel propter honestatem, vel propter infirmorum requiem , ne si forte aliquis ibidem necessitate coactus requiescere optat, alterius improbitate turbetur. » Vide Udalrici lib. ii, cap. 24.

col.708 Aut certe qui voluerit legere, sibi sic legat, ut alium non inquietet.] De hac lectione habemus concilii Aquisgranensis canonem (Can. 38), « ut quando fratres post sextam dormiunt, si quis eorum voluerit legere, in ecclesia aut in lecto suo legat. » Huic canoni concinunt Consuetudines S. Benedicti abbatis Anianensis (Tom. IV Analect.) : « Post cibum autem citius redeunt ad stratus suos, maxime juvenes vel negligentes, quorum mores notantur. Si qui sunt de quibus bene præsumitur, et volunt , liceat illis aliquantulum, sed tamen breviter, vacare orationi in ecclesia : in claustro autem vel prohibito loco nullus inveniatur, ne forte, quod absit, aliquis fabulis vacet vel otio. » Divionenses S. Benigni ne quidem brevem in ecclesia consessum indulgent; sed « nemo, inquiunt (Cap. 43), unquam de dormitorio, postquam ad meridianam vel ad completorium introierit, debet exire, nisi forte hi qui necessarii sunt propter hospites foris, sicut est hospitarius, eleemosynarius, granetarius , et hujusmodi , si cellerarius vocaverit eos. Quod si factum fuerit, mirabiliter emendari debet , nisi forte alicui multum cognito et maturæ personæ contingat quod sanguinet nasus ejus, vel brachium cum multa affluentia; hic poterit ad meridianam exire ad lavatorium. Nam nocte obseratum ostium dormitorii est, et eundum est ad necessarias. » Et tamen Cluniacenses in claustro cantare aut legere poterant, ut docet Udalricus lib. ii, cap. 24. Sed et sanctus Anselmus prior Beccensis meridiano tempore emendandis libris in claustro intendisse legitur (In ejus Vita num. 21, Bolland. 21 April.). Id quod non permittunt antiqua Carthusiensium Statuta, in quibus legitur (Part. ii, c. 18) : « In æstate cum aliqui operantur, vel emendant libros, non debent sine speciali licentia tempore dormitionis operari. »

6

Et agatur Nona temperius, mediante octava hora: et iterum, quod faciendum est, operentur usque ad vesperam.

Let None be said somewhat before the time, about the middle of the eighth hour, and after this all shall work at what they have to do till evening.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.6

col.708 Et agatur nona temperius mediante octava hora.] Id est media post elapsam septimam, et ante inceptam nonam, uti exponunt Hildemarus, Bernardus Cassinensis, Nicolaus de Fractura, Petrus Boherius, et Joannes de Turrecremata. Et sic horam integram cum dimidia, hoc est septimam totam et mediam octavam somno impendebant. Regulæ Tarnatensis, S. Isidori et S. Fructuosi tres quieti meridianæ horas concedunt. Cassinenses a Pascha (Declarat. Cassin., cap. 48), sive a festo S. Benedicti ad medium Aprilem una hora, a medio Aprili ad medium Augustum duabus horis, inde ad idus Septembris una hora dormiunt et silent. Ad silentium quod spectat, scribit Hildemarus quod incipi debet ad tertiam, quamvis id Regula non dicat; sed loquitur haud dubium secundum usum sui monasterii.

7

Si autem necessitas loci, aut paupertas exegerit, ut ad fruges recolligendas per se occupentur, non contristentur;

If, however, the nature of the place or poverty require them to labour at gathering in the harvest, let them not grieve at that,

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.7

col.709 Si autem necessitas loci vel paupertas exegerit, ut ad fruges colligendas per se occupentur.] Etiam omissa lectione, ut præscribit supra citatus canon 17 concilii Aquisgranensis, et antea Regula secunda et tertia SS. Patrum cap. 5, et Regula S. Macarii cap 10, atque ut S. Maurum fecisse docet Faustus (In ejus Vita num. 15), scribens eum cum fratribus ad fruges colligendas longiuscule a monasterio fuisse egressum, et ad sextam refectionis horam cum iisdem fratribus rediisse; cum tamen ex Regula a quarta ad sextam legere debuissent. Vide Regulam S. Donati ad virgines, c. 20.

Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 48.7-48.9

p. 355 Si autem necessitas loci, aut paupertas exegerit, ut ad fruges colligendas per se occupentur, non contristentur : quia tunc vere monachi sunt, si de labore manuum suarum vivunt, sicut et Patres nostri et Apostoli. Omnia tamen mensurate fiant propter pusillanimes.

p. 356 Cette remarque peut trouver son application en toute saison ; elle a pourtant une opportunité spéciale pour l’été et pour le début de l’automne : c’est l’époque des moissons et des récoltes. Il est difficile de comprendre comment, d’un texte tel que celui que nous venons de lire, on a pu faire sortir certaines exagérations bien connues. Saint Benoît prévoit — il ne l’exige pas — que les conditions du lieu ou la pauvreté du monastère obligeront les moines à recueillir eux-mêmes les fruits de la terre. Les religieux pouvaient habiter une région solitaire ; le monastère pouvait tout à la fois posséder une vaste propriété foncière et n’avoir que très peu de serviteurs : allait-on laisser périr les récoltes sur pied? Force était bien d’employer les moines. Et saint Benoît prend occasion de cette éventualité pour rappeler que le travail manuel est non seulement bon et utile, non seulement sanctifié par l’obéissance, mais encore que les saints Apôtres et les Pères du désert n’ont pas rougi de s’y adonner. L’observation n’était pas superflue. Dans l’Orient, le travail manuel gardait un caractère moins servile, moins assujettissant qu’en Occident ; les riches eux-mêmes apprenaient souvent un métier ; on travaillait pour s’occuper, pour donner aux pauvres ; saint Paul fabriquait des toiles de Cilicie, par fierté et pour n’être à charge à aucune église. Mais l’Occident est plus positif, plus industriel ; sous un climat différent, avec des muscles vigoureux, il y a une dépense plus considérable de force physique ; volontiers on abandonnerait le travail aux esclaves. Et N. B. Père croit devoir plaider en sa faveur, comme l’avait fait longuement saint Augustin dans son livre De Opere Monachorum. Un moine ne saurait trouver les travaux manuels indignes de lui, celui-là surtout, dit le saint Docteur, qui vient de la condition servile. Vivre du travail de ses mains, comme l’ont fait nos pères et les Apôtres, c’est encore être vraiment moine ; c’est se livrer à une occupation très monastique et communier à un idéal primitif (1). Mais N. B. Père ne dit aucunement que les moines ne sont plus moines ou le sont d’une manière diminuée lorsqu’ils ne vivent pas du travail de leurs mains. L’équivoque sur la pensée de saint Benoît n’est plus possible, si l’on consent à remarquer qu’il ne parle ici des récoltes que comme d’une exception et comme de labeurs extraordinaires. Même alors, ajoute-t-il, la discrétion demeure une loi. Tout se fera avec mesure, à cause des faibles ; l’Abbé veillera à n’écraser jamais la communauté sous un travail exagéré.

(1) Ne ipsi quidem (monachi Romani) cuiquam onerosi sunt, sed Orientis more, et Pauli apostoli auctoritate manibus suis se transigunt (S. Aug., De moribus Ecclesiae cathol., l. I, c. xxxiii. P. L., XXXII, 1340). — (Antonius) gaudebat quod sine cujusquam molestia ex propriis manibus viveret (Vita S. Antonii, versio Evagrii, 50. P. G., XXVI, 915).

8

quia tunc vere monachi sunt, si labore manuum suarum vivunt, sicut et Patres nostri et Apostoli.

for then are they truly monks when they live by the labour of their hands, as our Fathers and the Apostles did.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.8

col.709 Quia tunc vere monachi sunt, si labore manuum suarum vivunt.] Quod sic capiendum non est, quasi veri non essent monachi, qui ruralibus operibus omissis, et alias habentes unde religiose vivant, lectioni et orationi vacant. Sed hoc ad eorum consolationem dixit, quos paupertas ad victum sibi comparandum manuum labore cogit, ut loquitur Hildemarus. Sive etiam , ut aiunt Bernardus Cassinensis et Boherius, « quia multum accedit ad statum monasticum paupertas et occupatio in labore. » Unde et S. Basilius monachos instituens, « Ratio, inquit (Serm. 1 de Instit. monach.), quærendi victus his qui in hujusmodi vitæ genere degunt, ea maxime conveniens judicanda est, quæ ab Apostolo præscribitur, nimirum ut manibus laborantes honeste suum quisque panem manducet.... ut mandatum ejus impleatur, qui jubet in sudore et labore nobis victum ut acquiramus, et honestatis decor reprehensione ac nota vacuus teneatur, cum nulla eos quotidiani victus necessitas adigat in publicum prodire. »

col.709 Sicut et Patres nostri et apostoli.] Quod ait Patres nostri interpretantur commentatores Hildemarus, Bernardus Cassinensis, Boherius, Turrecremata, de antiquis monachis Paulo, Antonio, Hilarione, etc.; vel de Patribus Veteris Testamenti, Abraham, Isaac et Jacob. Sed superior sensus est melior , inquit Hildemarus. Hos imitati sunt in Hibernia S. Finani abbatis primi discipuli (In ejus Vita num. 6, Bolland. 17 Febr.), « qui manibus suis laborantes, eremitarum more, terram sarculo arabant, et respuentes animalia nec unam vaccam habebant; et si quando eis aliquis aliquid de lacte vel butyro offerret , jam non recipiebant. » Tales Bancorenses (Vita S. August. Cant. episcop., sæc. i), « quorum summa ultra duo millia censebatur; » et tamen « omnes labore manuum victitabant. » Tales ex nostris Fuldenses, quos S. Bonifacius ad Zachariam papam scribens asserit esse viros « strictæ abstinentiæ, absque carne et vino, absque sicera et servis, proprio manuum suarum labore contentos. » Tales ab eodem Bonifacio instituti Ordorpenses (In Vita S. Bonif. c. 8, sæc. iii Ben.), qui, teste S. Willibaldo, « propriis sibi, more apostolico, manibus victum vestitumque instanter laborando » acquirebant. Tales Vallisumbrosani , de quibus in Vita S. Aiberti legitur (Apud Sur. 7 April.) : « Stricte et. inviolabiliter observatur institutum et canon S. Benedicti, vivuntque laboribus manuum suarum. » Tales denique primi Roberti de Arbrissello discipuli, ut docet Baldricus Dolensis episcopus in ejus Vita n. 17 (Bolland. 25 Febr.).

col.709 Non defuere tamen graves viri qui hujusmodi opera in agris, tanquam monasticæ observantiæ contraria et noxia reprobarent. S. Nonnosus Soractensis monasterii præpositus, cum ad colligendas olivas fratres foras mittere abbas voluisset (S. Greg. lib. i Dial., c. 7), « id fieri cum magna humilitate prohibuit, ne exeuntes fratres de monasterio, dum lucra olei quærerent, animarum damna paterentur. » Et Joannes Trithemius suos alloquens (Homil. 7) : « Est alia, inquit, consideratio, quæ animum concitat meum, ne vos externis operibus manuum de facili occupem sine causa rationabili et necessitate manifesta : experior enim quod labores hujuscemodi operis non conveniunt in vobis observantiæ regulari ; sed integritatem monasticæ disciplinæ apud vos magis destruunt quam promoveant. Erubesco dicere, et nihilominus efferi compellor, vestros labores extra monasterium et cellam plus destructionis afferre puritati animarum quam salutis. Qui enim labores vestri ? nonne vagari et discurrere, comessationibus indulgere et poculis , et reliquum temporis sermonibus occupare vanis et inutilibus? Non habetis in vobis illum Spiritus Dei sanctum fervorem, quo priscos institutionis nostræ monachos legimus quondam inflammatos.... Tempore jejunii regularis illi statutum sibi abstinentiæ modum aut diligenter custodiebant, aut si præ magnitudine laborum requievissent, ideo manducabant quatenus labori apti et idonei redderentur : vos autem non manducatis ut laboretis, sed laboratis potius ut manducetis, quando ex regula fuerat jejunandum : occasionem ex jejunio sumitis ut jejunium solvatis. Cæterum quam immunde et vilissime nonnulli ex vobis tractent indumenta sua, quis regularis disciplinæ studiosus amator æquanimiter ferat ? Cujusnam sunt, fratres mei, quæ dispendiose consumitis ? Christi patrimonium est omne quod pertinet ad monasteria servorum Dei.... Labores extra monasterium propterea vobis minui, ne gravius male operando peccaretis. » Eadem videtur fuisse mens Guillelmi abbatis S. Theodorici, cum scribens ad fratres de Monte Dei dixit (Cap. 22) : « Subdivalia exercitia et opera, sicut sensus distrahunt, sic sæpe etiam spiritum exhauriunt; » licet piis aliquando viris ad animæ salutem proficiant, « cum graviore ruralium labore operum sit major contritio corporis usque ad contritionem et humilitatem cordis; et fatigationis suæ pressura exprimunt sæpe vehementioris affectum devotionis, quod etiam in labore jejuniorum, vigiliarum et omnium in quibus afflictio corporis est, crebro fieri manifestum est. » Sed neque S. Benedictus id absolute præscribit (Cap. 66), maxime cum nolit necessitatem esse monachis vagandi foras, quia non expedit omnino animabus eorum. Nam, ut ait Rupertus (Lib. iii in Regulam S. Bened., c. 5), « qui hæc dicit, manifestum est quia non vult monachos occupari in illis operibus manuum quæ non possunt nisi foris exerceri, sed tantummodo pro necessitate concedit hoc fieri. »

9

Omnia tamen mensurate fiant propter pusillanimes.

Let everything, however, be done with moderation for the sake of the faint-hearted.

10

A Kalendis autem Octobris usque caput Quadragesimæ, usque ad horam secundam plenam lectioni vacent:

From the first of October till the beginning of Lent let the brethren be occupied in reading till the end of the second hour.

Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 48.10-48.14

p. 357 A Kalendis autem Octobris usque ad caput Quadragesimae, usque ad horam secundam plenam lectioni vacent; hora secunda agatur Tertia; et usque ad Nonam omnes in opus suum laborent, quod eis injungitur. Facto autem primo signo nonae horae, disjungant se ab opere suo singuli, et sint parati, dum secundum signum pulsaverit. Post refectionem autem vacent lectionibus suis, aut Psalmis.

p. 357 Depuis les calendes d’octobre, c’est-à-dire depuis le commencement du Carême monastique, 14 septembre, jusqu’au début du Carême ecclésiastique, il y a un nouveau régime de travail manuel. Les grands travaux sont finis ; peut-être est-ce plutôt à l’intérieur du monastère et dans les divers ateliers claustraux que les moines s’occupent alors. Les heures de jour se font de plus en plus courtes ; dorénavant, les heures de nuit étant largement suffisantes, il ne sera plus question de la sieste. Depuis le matin jusqu’à la deuxième heure pleine, les frères vaquent à la lecture. Lorsque la seconde heure est achevée, ils disent Tierce. Puis, jusqu’à la neuvième heure, chacun s’emploie au travail prescrit (1). L’office de None (les autres aussi, probablement) est annoncé par deux sonneries : au premier signal, tous quittent immédiatement leur travail et font en sorte d’être prêts pour l’office, qui commence après que le second signal a retenti. Le repas vient ensuite. Puis les frères reprennent leurs lectures du matin ou étudient les psaumes. Lectionibus suis désigne peut-être d’une manière spéciale les leçons de la Vigile nocturne, comme au chapitre VIII : Quod vero restat post Vigilias, a fratribus qui Psalterii vel lectionum aliquid indigent, meditationi inserviatur. N. B. Père entend donc que la matière de la lectio divina et de la méditation soit empruntée premièrement aux textes liturgiques. La lecture se poursuivait jusqu’à Vêpres. En additionnant ce temps de lecture avec celui du matin et avec celui qui pouvait suivre les Vigiles d’hiver, on obtient une large mesure d’étude surnaturelle. — Nulle part la Règle ne parle ex professo des conférences. Il est probable cependant que l’Abbé faisait bénéficier ses moines de la doctrine que lui suppose N. B. Père. Parfois sans doute la « lecture » était faite par un seul, par l’Abbé, par un doyen, et chacun pouvait solliciter des éclaircissements : c’est une des formes antiques de l’enseignement, et saint Benoît y a fait allusion (chap. IV : 56e instrument, chap. VI, chap. XXXVIII).

(1) Omni tempore usque ad tertiam legant : post tertiam unusquisque sibi opera injuncta faciat (S. Caesar., Reg. ad mon., xiv). Post horam secundam unusquisque ad opus suum paratus sit usque ad horam nonam, ut quidquid injunctum fuerit, sine murmuratione perficiat (S. Macar., Reg., xi).

11

hora secunda agatur Tertia; et usque ad Nonam omnes in opus suum laborent, quod eis injungitur.

At that time Tierce shall be said, after which they shall labour at the work enjoined them till None.

12

Facto autem primo signo Nonæ horæ, disjungant se ab opere singuli, et sint parati, dum secundum signum pulsaverit.

At the first signal for the Hour of None all shall cease to work, so as to be ready when the second signal is given.

13

Post refectionem autem vacent lectionibus suis, aut Psalmis.

After their meal they shall be employed in reading or on the psalms.

14

In Quadragesimæ vero diebus, a mane usque tertiam plenam, vacent lectionibus suis, et usque decimam plenam operentur quod eis injungitur.

On the days of Lent, from the morning till the end of the third hour, the brethren are to have time for reading, after which let them work at what is set them to do till the close of the tenth hour.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.14

col.710 In Quadragesimæ vero diebus a mane usque ad tertiam plenam vacent lectionibus suis, et usque ad decimam horam plenam operentur quod eis injungitur.] Quem locum exponens Hildemarus ait : « Quod dicit, In Quadragesima usque decimam plenam operentur, ideo plenam dicit, quia tunc in suo monasterio non canebatur missa. Nunc autem quia missa canitur, non possunt fratres usque decimam plenam operari, et missam cantare et cum luce omnia agere ; sed considerare debet abbas ut usque ad illud tempus laborent, quatenus missam, et vesperam, et manducare, et omnia cum luce agere possint. Ergo ob hoc non debet esse plena decima, sed incipiente decima canere debent nonam. Deinde nona cantata, statim canenda est missa. Deinde parvo intervallo facto, canenda est vespera. » Ubi respexit ad illum concilii Aquisgranensis canonem : « Ut in Quadragesima usque ad nonam operentur fratres, quatenus missa celebrata, congruo tempore reficiantur. » Sed jam nullum hujusce disciplinæ vestigium apparet; imo Boherii tempore elapsa sexta, missa jam decantata erat , reficiebantque post nonam , uti ipse testatur in primo commentario hunc ad locum sic scribens : « Hodie vero apud nos, ac in Romana curia, non tantum horæ tardant; imo hora sexta communiter est missa finita , et finitis vesperis , fratribusque ad mensam intrantibus, incipit decima hora intrare, et licet hoc sit contra caput 41, in fine, et de Cons. dist. 1, cap. Solent ; non multum tamen elongari videtur a Regula. »

col.710 Hactenus S. Benedictum horas lectioni operique manuum assignantem audivimus : nunc quid alii monasticarum regularum conditores ea de re præscripserint referre exigit officii nostri ratio.

col.711 Itaque S. Antonius generatim duntaxat ait (Num. 36) : « Coge te ipsum in opere manuum tuarum, et timor Domini inhabitabit in te. » Et infra (Num. 40) : « Cum sederis in cella tua, sollicitus esto de tribus hisce rebus perpetuo. Nimirum de opere manuum tuarum, de meditatione tuorum psalmorum , et de oratione tua. » Idem legitur in Regula abbatis Isaiæ num. 7 et 11.

col.711 Regula SS. Serapionis, Macarii, Paphnutii et alterius Macarii hæc habet (Cap. 10) : « Debent fratres istum ordinem tenere : a prima hora usque ad horam tertiam Deo vacent fratres. A tertia vero usque ad nonam quidquid injunctum fuerit a Patre, sine aliqua murmuratione faciant. »

col.711 Regula secunda SS. Patrum (Cap. 5) : « Ita meditationem habeant fratres, ut usque ad horam secundam legant, si tamen nulla causa exstiterit, qua necesse sit etiam prætermissa meditatione aliquid fieri in commune. Post horam vero secundam unusquisque ad horam nonam quidquid injunctum fuerit sine murmuratione vel hæsitatione perficiat. » Idem habent Regula tertia SS. Patrum c. 5, et Regula S. Macarii c. 10 et 11.

col.711 Regula incerti auctoris (Cap. 2) : « Operentur a mane usque ad sextam , et a sexta usque ad nonam vacent lectioni, et ad nonam reddent codices ; et postquam refecerint, sive in horto, sive ubicunque necesse fuerit, faciant opus usque ad horam lucernarii. »

col.711 Regula S. Cæsarii ad monachos (Cap. 14) : « Omni tempore usque ad tertiam legant, post tertiam unusquisque sibi opera injuncta faciat. » Et ejusdem Regula ad virgines (Cap. 17 et 18) : « Omni tempore duabus horis, hoc est a mane usque ad horam secundam lectioni vacent; reliquo vero diei spatio faciant opera sua, et non se fabulis occupent. »

col.711 Regula S. Aureliani ad monachos (Cap. 24) : « Per totum diem cum manibus operantur, meditatio sancta de corde non cesset, » hoc est ab hora tertia; nam postea statuit (Cap. 28), ut « completis matutinis, statim dicatur prima, deinde usque ad horam tertiam omnes lectioni vacent. » Similiter in Regula ad virgines cap. 20.

col.711 Regula S. Ferreoli (Cap. 26) : « Usque ad horam diei tertiam in omni tempore lectioni monachus tam senior quam extremus vacare procuret; et sic demum in reliqua parte diei deputati operis cura succedat, præter ægrotos tantum, quibus imponi hoc supra propriam voluntatem vel potius virtutem communis infirmitas non permittit. »

col.711 Regula S. Columbani (Cap. 3) : « Quotidie jejunandum est, sicut quotidie orandum est; quotidie laborandum quotidieque est legendum. »

col.711 Regula Tarnatensis (Cap. 9) : « Omni tempore duabus horis in die spirituali meditationi vacabunt; æstatis vero tempore matutinis ex more completis, et prima dicta, omnes opera quæ jubentur assumant. Deinde tertia celebrata, ad expedienda quæ suscepta fuerant revertantur.... A sexta quoque hora usque ad nonam vacent quieti vel etiam lectioni. Post horam vero nonam, aut in horto , aut ubi poscit utilitas, usque ad horam lucernarii omnes in unum solatium commodabunt. Hiemis vero tempore, matutinis vel prima transactis, omnibus usque ad tertiam vacare conceditur lectioni ; qua consummata, gratanter quod eis injunctum fuerit implere festinent, ut jam dictum est, usque ad horam lucernarii. »

col.711 Regula S. Isidori (Cap. 6) : « Æstate a mane usque ad horam tertiam laborare oportet. A tertia autem usque ad sextam lectioni vacare ; dehinc usque ad nonam requiescere. Post nonam autem ad tempus vespertinum iterum operari. Alio autem tempore, id est autumno, hieme, sive vere, a mane usque ad tertiam legendum, post celebrationem tertiæ usque ad nonam laborandum est. Post refectionem autem nonæ, aut operari oportet, aut legere, aut sono vocis aliquid meditari. »

col.711 ª Hic et infra, ubi asteriscos posuimus, ablativum absolutum postulat syntaxis. Edit.

col.712 Regula S. Fructuosi (Cap. 6) dicta prima ad horam diei tertiam laborem præscribit: dicta tertia lectionem sive orationem ; post refectionem quietem et silentium ad nonam. Deinde, si necesse fuerit, ut revertantur ad opus usque dum conveniant ad duodecimæ officium.

col.712 Regula Cujusdam ad monachos generatim scribit (Cap. 12): « Monachos semper oportet laborare, et sine sollicitudine vitam suam transigere. Omnia quæcunque laboraverint, excepto, ut supra diximus, pane exiguo et vestimento, pauperibus distribuant. »

col.712 Regula Magistri (Cap. 50) : « Tempore hiemis ab æquinoctio hiemali, quod est octavo calendas Octobris, usque in Pascha, quia frigus est, et mane fratres non possunt aliquid operari, a prima usque ad tertiam » lectionem jubet ; dicta tertia, laborem usque ad sextam. Sexta cantata, laborem iterum usque ad nonam; qua item persoluta, laborem etiam usque ad lucernariam. « In æstatis vero tempore, id est a Pascha usque æquinoctium hiemale, quod est octavo calendas Octobris , quia magis mane refrigerat , a prima usque in tertiam operentur, ut recenti et suavi vel gravi brevium noctium somno careant. Item post dictam tertiam usque in sextam laborent. » Post sextam et modicam inde secutam quietem, labori vacent iterum usque ad nonam : inde ad inchoatum temperius lucernariam lectioni.

col.712 Regula solitariorum præscribit (Cap. 40), ut « omni tempore a mane usque ad horam pene tertiam lectioni vacent : ab hora autem tertia usque ad horam quasi nonam laborent quod necessarium fuerit, nisi forte paululum in stratis æstivo tempore pausare voluerint, et semper intermisceatur oratio cum opere ; a nona quoque hora usque ad vesperam iterum orationi et lectioni vacent. »

col.712 Regula ms. incerti auctoris (Cap. 2, in codice biblioth. reginæ Sueciæ) : « A S. Pascha usque ad calendas Octobris post matutinum officium mox prima subsequatur, et usque ad tertiam manibus operandum est simul cum divina meditatione. Post tertiam autem missarum solemnia celebranda sunt : qua expleta , usque ad sextam lectio divina studenda est. Post sextam autem, si quarta et sexta et septima feria non fuerit, reficiendum est. Post refectionem autem, sicut B. Benedictus cæterique Patres docent, aut requiescendum est, aut legendum usque ad nonam. Post nonam autem usque ad vesperas operari et psallere oportet. Post vespertinum autem officium, quibus necesse est, edendi licentia a quibusdam SS. Patribus concessa est. Post hæc,quantum hora permittit, lectio vacanda est; et sic luce adhuc diei completorium persolvendum. » Et sequenti capite : a calendis Octobris usque ad Pascha « media nocte solemne officium peragendum est ; quo peracto, in divinis precibus tota deinceps nox ducenda est usque mane. Matutinorum solemnitas incipiente luce celebranda est.... Peractum vero matutinorum officium ª, usque ad horam diei secundam secretius soli Deo orationibus summo cum studio intentissime insistendum.... Expletum * autem prædictum officium (primæ), lectio sancta usque ad horam diei tertiam de manibus tuis non recedat.... Expletum * vero horæ tertiæ, usque ad horam diei sextam propriis manibus simul cum divinis canticis operari oportet.... Expleto sextæ horæ officio, iterum ut supra cum divina meditatione ad aliquod opus propriis manibus exercendum, properare festina usque ad horam nonam.... Post nonam autem missarum solemnia celebranda sunt. Post hæc autem divina lectio in manibus cum compunctione cordis amplexanda est usque ad vespertinum officium.... (Post refectionem) iterum sancta in manibus lectio ascendat usque ad terminum lucis diei. »

col.712 Regula S. Donati ad virgines (Cap. 20) : « A secunda hora usque ad tertiam, si aliqua necessitas ut operentur non fuerit , vacent lectioni : reliquo vero spatio diei faciant opera sua ; et non se fabulis occupent, propter illud Apostoli : Cum silentio operantes. »

col.713 Regula Cujusdam item ad virgines (Cap. 12) : « Operatio manuum ab hora secunda sumat exordium, ut in horam nonam finem accipiat. Ab hora vero nona lectio usitetur; et si aliquando proprium aliquod opus faciendum aut vestimenti consuendi, vel lavandi, aut quodlibet aliud opus per abbatissæ vel præpositæ commeatum faciet, etc. »

col.713 Regula B. Aelredi abbatis ad virgines (Cap. 14) a calendis Novembris ad Quadragesimam post nocturnas vigilias ad auroram usque præscribit lectionem , orationem, aut opus aliquod manuum ; albescente aurora matutinas laudes cum hymnis horæ primæ persolvi, et sic cum alternatione lectionum, orationum et psalmorum, tertiam exspectari : « Qua dicta, inquit, in opere manuum usque ad horam nonam occupentur. » A Pascha autem ad prædictas calendas (Cap. 15), « dicta prima, sacrificium diurni operis inchoet usque ad horam tertiam. In lectione et oratione usque ad sextam spiritum occupet. Post sextam, sumpto cibo, pauset in lectulo suo usque ad nonam ; et sic usque ad vesperam manibus operetur. » In Quadragesima vero (Cap. 18), « dicta post matutinas prima, usque ad plenam tertiam psalmis ac lectionibus vacet. Tertiæ vero horæ laude completa, operi manuum usque ad horam nonam devota insistat, breves per intervalla orationes inserens; dictaque post hoc vespera, corpus reficiet ; et sic tempus completorii psallens exspectet. »

col.713 Denique Statuta Guigonis prioris Carthusiæ (Cap. 29) : « Spatium a tertia usque ad sextam hieme, et a prima usque ad tertiam æstate manuum operibus deputatur, quæ tamen opera brevibus volumus orationibus interrumpi ;.... et quod nonam vesperasque disterminat, manualibus occupatur operibus. » Idem habent antiqua Carthusiensium statuta; in quibus tamen additur (Part. i, cap. 41, n. 20) : « Porro a spatiis operibus manuum deputatis utilitatem non intendimus excludere lectionis. »

col.713 Tandem de S. Stephano abbate Obazinensi primisque ejus discipulis in ejus Vita lib. i, num. 15 (Tom IV Miscel. Bal.), legitur : « Labor manuum tam illi quam fratribus assiduus erat et solito gravior, quibus nec totius diei spatium ad hoc sufficiebat, propter quod ipsam plerumque refectionem usque in vesperam differebant , ne ejus intuitu ex diurnis operibus aliquid minueretur. »

col.713 Ex his omnibus apparet quanti apud veteres monachos labor manuum æstimatus fuerit; in quo tot diei horas impendebant. Jam vero nonnullis erit fortassis animus rescire, quibus potissimum operibus tanto temporis spatio occuparentur. De Pachomianis, qui omnium primi cœnobiticam vitam secuti sunt , ita scribit Palladius (Laus. cap. 39) : « Exercent omnem artem, et ex his quæ supersunt, ædificant etiam mulierum monasteria et custodias: mane ergo surgentes, ii quibus sua vice hoc munus obtingit, alii quidem sunt occupati in culina, alii vero versantur in mensis parandis, mensæ imponentes panes, et olera agrestia, olivas, caseos, et extremas carnium partes, et comminuta olera. Atque ingrediuntur quidem qui minus sunt robusti hora septima, et comedunt , ut qui imbecilliores sint. Alii nona, alii decima , alii sero vespere, alii post biduum, alii post triduum, alii post quatriduum, alii post quinque dies, adeo ut unumquodque elementum horam propriam significet. Sic autem erant eorum quoque opera : alius quidem laborat in agro colendo, alius in horto, alius in pistrino, alius in æris officina, alius in fabricando, alius in arte fullonia, alius in parandis coriis, alius in consuendis calceis, alius in pulchre scribendo, alius contexebat magnas sportas, alius canistros et sportulas. Memoriter autem omnes expromunt Scripturas. »

col.713 De Basilianis audiendus est ipse S. Basilius (Regul. fus. cap. 38) : « Singulatim, ait, quædam artificia præscribere non est facile, propterea quod apud alios alia juxta negotiationum cujusque loci commoditatem requiruntur. Potest illorum electio quædam generali sermone determinari, ut pote quod nobis conveniant quæcunque vitæ nostræ statum pacatum ac tranquillum retinent, nec multo negotio ad comparandam congruam materiam opus habent, neque multum efflagitant molestiæ ad distrahendum ea quæ parantur, et quæ nobis nullum virorum aut mulierum indecorum convictum conciliant. Est autem nobis peculiariter hoc spectandum, ut frugalitatem ac vilitatem servemus, caventes nes stultis ac noxiis mundi desideriis serviamus operando quæ ab illis affectantur ; videlicet in textrina operi nostro admittere debemus quod juxta vitæ consuetudinem negotiationi servit, non quod ad prædam ac laqueos adolescentium ab impuris ac lascivis excogitatur. Similiter et in sutorio iis est per eam artem serviendum qui ad usum necessaria requirunt. Artes vero architectorum, fabrorum, ærariorum, et agriculturæ, licet in se ipsis necessariæ sint humanæ vitæ , et multum afferant utilitatis , et propria ipsarum ratione a nobis non sint rejiciendæ; si tamen vel turbas nobis quandoque generare, aut fratrum coadunationem convellere inveniantur; tum illas necessario vitabimus, præferentes eas quæ indivulsam nobis et Domino deditam vitam conservant, et neque a psallendi et precandi opportunitate, nec a reliquo disciplinæ statu pietatis studio incumbentes abstrahant. Alioqui si nihil damni afferant primario vitæ nostræ proposito, multis aliis præferendæ sunt , maxime agricultura, quæ de suo quæ necessaria sunt administrat , et agricolas molestia liberat circa multa operandi, ac sursum deorsum cursitandi, modo si, quemadmodum diximus, nihil vel e vicinis vel domesticis turbarum ac tumultuationis pariat. » Et alibi (Constitut. monastic. cap. 6) : « Operari, inquit, addecet religiosum ea quidem quæ sibi conveniant, quæcunque videlicet ab omni negotiatione, et remotioribus occupationibus, turpique lucro aliena sunt; quæ sub tecto nobis manentibus, qualia multa sunt, perfici queunt ; ut et opus adimpleatur et tranquillitas conservetur. Si vero propter aliquam necessitatem subdiale opus perficiendum fuerit, ne hoc quidem philosophiam impediet, etc. »

col.714 S. Hieronymus Rusticum monachum de ratione vitæ instituendæ instruens (Epist. 4), hæc illi commendat opera : « Vel fiscellam , ait, texe junco, vel canistrum lentis plecte viminibus : sarriatur humus , areolæ æquo limite dividantur, in quibus cum olerum jacta fuerint semina, et plantæ per ordinem positæ, aquæ ducantur irriguæ..... Inserantur infructuosæ arbores vel gemmis vel surculis, ut parvo post tempore laboris tui dulcia poma decerpas. Apum fabricare alvearia, ad quas te mittant (*) Salomonis proverbia, et monasteriorum ordinem , ac regiam disciplinam in parvis disce corporibus : texantur et lina capiendis piscibus, scribantur libri, ut et manus operetur cibum, et animus lectione saturetur. »

col.714 Denique in Regula S. Ferreoli (Cap. 28) legimus : « Nullus ergo si quominus opera faciat, putet causam justæ excusationis afferre; quia qui , ut supra diximus, agriculturam exercere non valet. legere , scribere , quod est præcipuum opus, piscium etiam providere capturam, rete texere, calceamenta fratribus præparare, vel reliqua quæ similia sunt facere atque implere potest. » Et in Regula S. Isidori (Cap. 6) : « Hortos olerum, vel apparatus ciborum propriis sibi manibus fratres exerceant ; ædificiorum autem constructio, vel cultus agrorum ad opus servorum pertinebunt. » Videsis Vitam S. Sequani, n. 12; S. Galli, cap. 6, et S. Stephani Obazinensis l. i, n. 15.

col.714 Nostros specialius quod spectat, varios eorum fuisse pro temporum , locorum personarumque constitutione labores nemini dubium est. In ipso nascentis ordinis exordio, cum paucos haberent reditus, et ab hominum frequentia remota ad vivendum loca quærerent ; ubi primum aliquem ad habitandum elegissent,

col.714 (*) Lege mittunt, nihil subjunctivum exigente. Ed. statim illic monasterium construere cogitabant, quod tam necessitate exigente quam pœnitentiæ amore propriis ædificabant manibus, uti Casini fecisse S. Benedictum testatur S. Gregorius lib. ii Dialog., c. 9 et 11. Hujus rei egregium habemus exemplum in Guillelmo abbate Hirsaugiensi ( Trith. in Chron. Hirsaug., ann. 1082), qui cum in votis haberet « monasterium construere, id novem annis per monachos suos perfecit ; quippe cum ferme essent ducenti numero, erant inter eos latomi,fabri, lignarii, ferrariique et architecti in omni arte et scientia architecturæ peritissimi, qui totum opus sine adjutorio sæcularium artificum egregio tabulatu, ut hodie cernitur ecclesia, consummarunt. » Et certe, ut ait alter Guillelmus (Guillel. abbas S. Theo. ad fratres de Monte Dei, cap. 12), « non a sæculi hominibus decet fieri tabernaculum Dei cum hominibus. Ipsi quibus in altitudine mentis ostenditur exemplar veri decoris domus Dei, ipsi ædificent sibi. Ipsi quibus sollicitudo interiorum suorum contemptum et negligentiam indicit omnium exteriorum, ipsi ædificent sibi formam paupertatis, et sanctæ simplicitatis speciem , et paternæ frugalitatis lineamenta. Nulla sic aptabit artificum industria, sicut eorum negligentia. »

col.715 Deinde, cum nulla eis tunc esset possessio, non vineæ, non pecora, ut de primis Benedicti Anianensis discipulis scribit Ardo, propriis sibi manibus victum comparabant , agros excolentes : quem laborem de sancto Benedicto ascribit S. Gregorius, sancto Mauro Faustus, Gemmeticensibus anonymus in Vita sancti Filiberti, Wiremutensibus Beda in Vita sancti Benedicti Biscopi, Rotonensibus liber ii de Gestis sanctorum Rotonensium. Atque hujusmodi præ aliis labores dilexisse videtur S. Junianus, qui, testante Wlfino Boetio, ad regem conquestus est de angustia sui monasterii (Sæc. i Ben.), asserens « nec se habere ubi operis exercitium fieret secundum Regulam jam supradicti Benedicti Patris. »

col.715 Præterea cum quibusdam deessent servi, omnia monasterii ministeria propriis exercebant manibus, molendinum , pistrinum, hortum, aliaque id genus ; id quod Fuldenses monachi, porrecto ad Carolum Magnum libello, enixe flagitaverunt , postulantes (Num. 16) « ut ipsa monasterii ministeria per fratres ordinentur, id est, pistrinum , hortus, braciatorium , coquina , agricultura, et cætera ministeria, sicut apud decessores nostros fuerunt. »

col.715 Insuper, cum ad agros excolendos, ligna aliaque ad vitam necessaria in monasterium afferenda, omniaque monasterii ministeria obeunda , nonnulla viderentur animalia necessaria, horum cura etiam in agris pascendorum alicui committebatur, ut patet ex Vita S. Benedicti abbatis Anianensis, in qua hæc lego ( Num. 38, sæc. iv Ben. ) : « In montibus autem in quibus fratres soliti erant alendarum ovium curam habentes habitare, sibi ad orandum exiguum oratorium exstruxerunt. »

col.715 Tandem, cum varias in monasteriis artes exerceri S. Benedicti Regula permittat, qui aliquam callebant, huic potissimum applicabantur. Camaldulenses, ut docet Petrus Damiani (In Vita S. Romualdi, cap.26), « faciebant omnes opera manuum, alii scilicet cochlearia, alii nebant, alii retia nectebant, alii cilicia. »

col.715 Posteaquam vero pia regum ac principum liberalitate sufficienti reditu ditata fuerunt monasteria, non jam cogente necessitate, sed solo amore pœnitentiæ adeo duris laboriosisque operibus vacabant; aliquando etiam ad expellendum otium levioribus. De Cluniacensibus audiendus est Udalricus (Lib. i, c. 30); cum interrogatus « quod sit opus manuum et quomodo fiat? » respondet : « Certe, ut non mentiar, quod ego sæpius vidi, non erat aliud quam fabas novas, et nondum bene maturas de folliculis suis egerere, vel in horto malas herbas et inutiles, et quæ bonas herbas suffocabant, eruere; et aliquando panes formare in pistrino. » De hoc postremo opere aliisque in mss. Germaniæ Consuetudinibus hæc lego : ( Num. 33) : « Aliquando, si necesse est, in tempore operis lavant vestimenta sua ; hebdomadarii vadunt ad coquinam; fratresque interdum generaliter intrant pistrinum, pastamque propriis manibus præparant, et temperant ad faciendos panes. »

col.716 Aliis expellendo otio, ac pietati fovendæ peropportunum visum est libros scribere; quem laborem imprimis commendat Cassiodorus ad monachos suos sic scribens ( De Institut. divin. Scrip., cap. 30) : « Ego fateor votum meum inter vos : quæcunque possunt corporeo labore compleri, antiquariorum studia (si tamen veraciter scribant ) non immerito forsitan plus placere, quod et mentem suam relegendo Scripturas divinas salubriter instruant, et Domini præcepta scribendo longe lateque disseminent. Felix intentio, laudanda sedulitas, manu hominibus prædicare, digitis linguas aperire, salutem mortalibus tacitam dare, et contra diaboli subreptiones illicitas calamo atramentoque pugnare : tot enim vulnera Satanas accipit quot antiquarius Domini verba describit. Uno itaque loco situs, operis sui disseminatione per diversas provincias vadit : in locis sanctis legitur labor ipsius, audiunt populi unde se a prava voluntate convertant, et Domino pura mente deserviant. Operatur absens de corpore suo, etc. » Et Petrus Venerabilis (Lib. i, epist. 20) ad Gislebertum eremitam : « Plantari non possunt arbusculæ, rigari nequeunt sata, neque aliquid ruralis operis exerceri, reclusione perpetua prohibente; sed quod est utilius pro aratro convertatur manus ad pennam, pro exarandis agris divinis litteris paginæ exarentur. Seratur in chartula verbi Dei seminarium, quod maturatis segetibus, hoc est libris perfectis, multiplicatis frugibus esurientes lectores repleat; et sic panis cœlestis lethalem animæ famem depellat : sic plane, sic verbi Domini poteris fieri taciturnus prædicator, et lingua silente in multorum populorum auribus manus tua clamosis vocibus personabit. » Eumdem laborem singulari opusculo laudavit Joannes Trithemius, etiam post typographiæ inventionem fratres suos ad illum invitans. Vide Benedicti ejusdem lib. i de Viris illustribus ordinis S. cap. 6.

col.716 Denique, aliud laboris genus a nostris frequentatum notat Mabillonius ( Præfat. ad sæc. i Bened., pag. 60) : nimirum qui præ corporis infirmitate operosos labores manibus exercere non poterant, iis pro Regulæ indulgentia prolixioribus studiis aliorum operas compensare licebat. Quod probat exemplo Lanfranci, qui, ut loquitur Guillelmus Malmesburiensis (Lib. i de Gestis Pont. Angl.) : « Factus monachus, homo qui nesciret agresti opere victum quærere, publicas scholas de dialectica professus est, ut egestatem monasterii scholarum liberalitate temperaret, » cum econtra Herluinus abbas coquendis panibus, et fimo tractando occuparetur , et S. Bernardi abbatis Clarevallensis, cui pro manuum labore commissa est cura divini verbi docendi et prædicandi, uti ipse testatur in quodam sermone his verbis ( Serm. 10, in psal. xc) : « Quod aliquoties vobis loquimur præter consuetudinem ordinis nostri, non nostra id agimus præsumptione, sed de voluntate venerabilium fratrum et coabbatum nostrorum, qui id nobis etiam injungunt, quod tamen sibi passim nolunt omnino licere. Nempe aliam mihi rationem et singularem necessitatem esse noverunt; neque enim modo loquerer vobis, si possem laborare vobiscum. Illud forte vobis efficacius verbum fieret, sed et conscientiæ meæ magis acceptum. Cæterum quando id mihi peccatis meis exigentibus , et onerosi hujus, ut ipsi scitis, tam multiplici infirmitate corporis, et ipsa quoque temporis necessitate negatur, utinam dicens et non faciens in regno Dei vel minimus merear inveniri ! »

col.716 Locus hic peropportunus se exhibet disquirendi num possint monachi a labore manuum quotidiano dispensari, ac litterarum studiis applicari : etsi enim ab ipso vitæ cœnobiticæ principio floruerint apud monachos sacrarum litterarum studia, non defuerunt tamen hac nostra ætate qui sic eos quotidiano manuum labori occupatos velint, ut nulla penitus sit eis studendi licentia. Id quod tanta animorum contentione propugnant , ut quasi pro aris et focis illis decertandum esse diceres. Horum libros, pietate licet et eruditione plurima refertos, ut primum prodierunt in lucem , improbaverunt hac in re viri doctissimi pene omnes, qui quantum ex monachorum et maxima Benedictinorum doctrina utilitatis accesserit Ecclesiæ recolentes, tam necessario eos interdicere exercitio piaculum duxerunt. Ego vero etsi persuasum habeam instituta a S. Benedicto in suis monasteriis scientiarum gymnasia, nec posse studia ex claustris monachorum expelli , quin simul et a sancti Patris mente et ab ejus Regula discedatur: hanc tamen in hoc scripto quæstionem ita agitabo, ut litem absolute non dirimam ; sed quia utraque sententia suas habet rationes, suos patronos et defensores, quorum et religioni et virtuti non deferre minime possum, utriusque etiam hic argumenta depromere contentus ero, liberum cedens æquis lectoribus quam ex duabus voluerint amplecti sententiam.

col.717 Igitur qui negant monachos posse a labore manuum dispensari, et litterarum studiis applicari, nituntur : Primo, antiquorum monachorum exemplo , quibus , ut aiunt, ignota fuerunt litterarum studia , cum tamen plures in die horas labori manuum impenderent.

col.717 Secundo , exemplo Christi et SS. apostolorum, quos quidem aliquoties laborasse manibus legimus, studuisse nunquam ; ut mirum sit eos qui vitam apostolicam Christique in se actus exprimere sibi proposuerunt, dimisso manuum labore, sterili litterarum studio applicari, maxime cum nulla Ecclesiæ auctoritate legitima dispensatio a labore, studiorumque exercitatio in monachis unquam sit approbata.

col.717 Tertio, quia præceptum est omnibus impositum vitandi otii; quod certe implere non possunt qui, abjecto labore , studiis monachos applicare volunt, cum eorum pars non minima, ne dicam maxima, talis animi contentionis sit incapax, quam proinde labore manuum destitutam mortali otio torpere necesse sit.

col.717 Quarto, quia monachis pœnitentiæ destinatis magis conveniunt labores qui corpus atterunt , quam litterarum studia, quibus animus recreatur, et corpus mortificationis gloria privatur.

col.717 Quinto, quia studium pietati inimicum, devotionem exstinguit , compunctionis lacrymas exsiccat, pios animi motus comprimit. Econtra vero graves manuum labores contritione corporis interiores cordis affectus non raro excitant.

col.717 Sexto , quia scientia inflat, ut ait Apostolus , nec sine aliquo animi dolore videre possumus viros doctos, sui ipsius ignaros, despecta humili professionis suæ conditione, honores ambire, cathedras concionatorum aucupari, extra metas status sui foras prodire: quod utinam non ita frequens experiremur! At vero labor manuum fastus vitæ præteritæ et deliciarum facit oblivisci, et humilitatem cordis contritione corporis acquirit, ut docet inter alios Cassianus.

col.717 Septimo, quia studia multa post se trahunt incommoda, quæ certe laboris manuum bono non sunt præferenda : exinde enim omnis regularis observantiæ disciplina pessum iit; quod maxime octavo nonoque sæculo apparuit, quo florere cœperunt apud monachos litterarum exercitationes; nam cum illis sæculis a recta vivendi ratione deflexerint monachi, non immerito in litterarum studium disciplinæ regularis ruina refunditur; qua de re conqueruntur Patres concilii Vernensis his verbis (Can. 5, an. 844) : In locis sanctis, hoc est monasteriis, alios studio, nonnullos desidia.... a sua professione deviare comperimus.

col.717 Octavo denique, sufficere monachis simplicem sacræ Scripturæ, operum sanctorum Patrum ad morum directionem scriptorum, piorumque monachorum historiæ lectionem : at vero Ecclesiæ traditionem investigare, conciliorum summorumque pontificum decreta discere, ecclesiasticas historias scrutari , de theologicis dogmatibus disputare, quid hæc ad viros mundo mortuos? Ita fere argumentantur qui laborem manuum studiis præferendum esse existimant.

col.718 Alii econtra asserunt, primo, ordini monastico haud esse essentiale operari manibus, cum nonnulli inter veteres monachos viri graves, et pietate, et virtutum meritis insignes, ab omni prorsus exteriori labore abstinuerint : qualis fuit imprimis S. abbas Paulus in Ferme, qui mons est in Sceti , degens , haud pauciores quingentis monachos habens;quique, ut scribit Sozomenus ( Hist. lib. vi. c. 29 ) « nullum opus faciebat, nec ab ullo accipiebat quidquam præterquam quod esurus esset; orationi tantum vacabat, trecentas orationes velut tributum quoddam quotidie persolvens Deo; » id quod præter Sozomenum narrat etiam Palladius in Lausiaca cap. 25. Idemque cap. 52 refert de S. Apolline, « qui erat Pater monachorum quingentorum, valde clarus et celebratus in Thebaide, quod scilicet ejus opus erat toto diurno spatio preces edere , noctu quidem centies, interdiu autem toties flexis genibus. »

col.718 Simili prorsus disciplina suos informaverat Julianus Sabas. Hic enim, ut scribit Theodoretus (Theod. Philoth. cap. 2), « illos docuit intus quidem communem Deo offerre hymnodiam : post auroram vero duos exire in solitudinem ; et unum quidem flexis genibus offerre eam quæ Domino debetur adorationem ; alterum vero stantem Davidicos psalmos psallere quindecim. Deinde facta operis commutatione, alterum quidem surgentem canere, alterum vero humi procumbentem adorare; et id a mane usque ad crepusculum assidue faciebant.»

col.718 Atque hanc non fuisse quorumdam duntaxat, sed multorum consuetudinem , docuisse visus est abbas Athanasius (Joan. Mosch. in Prato spirit., cap. 130), suis exprobrans, quia « sub patribus nostris in studio erat distractiones animi vitare : nostris vero temporibus olla obtinuit, et opus manuum. » Unde merito licet inferre, ergo sub patribus ejus non obtinebat opus manuum.

col.718 Neque vero in Oriente tantum viguit hujusmodi observantia : eam siquidem cum vita monastica in Occidentem invexit etiam S. Martinus, testante Severo Sulpicio (Lib. i de Vita S. Martini), quod ejus in monasteriis « ars ibi exceptis scriptoribus nulla habebatur ; cui tamen operi minor ætas deputabatur, majores orationi vacabant. »

col.718 Idem institutum secutus est S. Eparchius abbas Enculismensis, qui, ut scribit anonymus in ejus Vita n. 17 (Sæc. i Ben.), « monachis suis non solum laborare, sed nec panem etiam coquere unquam permisit, nisi tantum orationi insistere. »

col.718 Quid quod « discipulum ipsius B. Benedicti S. Maurum ad has Galliarum partes pro construendis secundum ipsius doctrinam cœnobiis ab ipso directum, legimus hunc morem in monasterio quod in Andegavensi episcopatu construxerat tenuisse : ut quia eis sine proprio labore cuncta necessaria suppeditabant; omisso manuum opere, spiritualibus, ut diximus, exercitiis exercitati, otiosi non essent; sicque sibi nuper a sancto traditam Regulam bona semper operando optime conservarent, » quemadmodum ait Petrus Venerabilis ad S. Bernardum scribens (Lib. i epist. 28) ; cui etiam concinit Rupertus abbas Tuitiensis l. iii in Regul. S. Bened., c. 7?

col.718 Quod si quis dicat, hos præ magno aliorum numero qui manibus laborabant, esse paucos ; respondent paucos quidem nonnullis videri, sed virtutum merito atque auctoritate adeo graves, ut multitudini facili negotio præponderent. Et sane etsi unus suppeteret Martinus, hic omnibus Orientis monachis si non præferendus, saltem auctoritate haudquaquam inferior esset habendus. Ad mentem vero S. Benedicti quod spectat, unicum sancti Mauri judicium omnium quorumcunque posset proferri, longe præponderare debet. Nam, ut optime dicit Rupertus (Lib. iii in Regul. S. Bened., c. 7) « dubium nobis esse non debet, cum tanti testimonio discipuli, quia magister ejus et Pater monachorum B. Benedictus non ita de opere manuum monachis ordinem scripsit, ut inquietari vellet otium sanctæ contemplationis, cum locum faciunt munificentiæ fidelium divitum. »

col.719 Horum judicium confirmavit Aquisgranense concilium sub Ludovico Pio congregatum de fere omnibus prælatis Orientalibus et omnibus Occidentalibus ; in quo (Fragm. hist. Conc. Aqui., tom. 1 Anal.) « statuerunt episcopi, concordante domino papa , ut monachi a gravi opere et labore propter honorem sacerdotii cessent, et loco laboris ad horas psalmos quosdam nominatos pro vivis et defunctis fidelibus cantent cum orationibus ordinatis. »

col.719 Secundo, aiunt non ita peregrina esse in antiquis regulis monachorum studia litterarum, quasi nulla de illis ibidem exstarent præcepta. Nam in Regula S. Pachomii legitur (Art. 80) : « Omnino nullus erit in monasterio qui non discat litteras, et de Scripturis aliquid teneat, quod minimum est usque ad Novum Testamentum et Psalterium. » In Regula SS. Pauli et Stephani (Cap. 15) : « His qui litteras et psalmos discunt, illis observent ad excipiendum, quibus fuerint deputati; qui pro eis aut de negligentia arguendi sunt , aut in eorum eruditione et studio approbandi, etc. » In Regula S. Aureliani (Cap. 32) : « Omnes litteras discant. » In Regula S. Ferreoli (Cap. 11) : « Omnis qui nomen vult monachi vindicare, litteras ei ignorare non liceat; quinetiam psalmos totos memoriter teneat; neque se quacunque excusatione defendat quominus sancto hoc studio capiatur. » In Regula S. Isidori (Cap. 19) : « Cura nutriendorum parvulorum pertinebit ad virum quem elegerit Pater, sanctum, sapientem, atque ætate gravem, informantem parvulos non solum studiis litterarum , sed etiam documentis magisterioque virtutum.» Et antea (Cap. 7) vult fratres « de quibusdam divinæ lectionis quæstionibus disputare » ante completorium. In Regula Magistri (Cap. 50) : « Alii legant , alii audiant, alii litteras discant et doceant. » Denique in Regulis brevibus sancti Basilii (Inter. 235) : « Equidem existimo, cui aliorum cura gubernatioque commissa est, eum quæ apud omnes scripta sint, scientia comprehensa habere, ac ediscere debere, ut cunctos doceat multiplicem Dei voluntatem, singulis præmonstrando officio suo. De cæteris vero .... unicuique sicut Deus divisit mensuram , quæ officii sui sint studiose discat et persequatur, neque curiose ulterius quidquam inquirat. » Et alibi interrogatus (Inter. 292) « an conveniat ut inter fratres magister sit puerorum sæcularium? respondet affirmative: « Si qui eos adducunt, ea mente adducunt, et qui suscipiunt tales sunt qui planissime confidant posse se qui sibi adducantur in disciplina et correptione educare. » Quod si sæculares docebant, quanto magis monachos, qui alios ex suo instituto litteris imbuere tenebantur? alioquin qua ratione id potuissent? His adjicienda est Regula solitariorum, in cujus cap. 20 hæc legimus : « Solitarius itaque debet esse doctor, non qui doceri indigeat; etiam debet esse sapiens et doctus in lege divina, ut sciat unde proferat nova et vetera. Multis modis etiam necessarium est solitariis ut instructi sint in divinis eloquiis : primum, propter astutias et fraudes diaboli, per quas se ipsum solet in cordibus insipientium sæpe demergere. Deinde, ut advenientium quorumdam corda arentia proximorum fluentis rivis doctrinæ valeat irrigare. Nam et si quos habet discipulos, affatim possit instruere eos. In his denique, et in aliis quibuslibet rebus, scientia Scripturarum valde solitario necessaria est; quia si ei tantum sit sancta vita, sibi soli prodesse potest, quod sancte vivit. Porro et si doctrina fuerit eruditus, potest cæteros quosque imbuere, et hæreticos sive Judæos seu alios quosque adversarios repercutere vel refutare; qui nisi refutati fuerint atque convicti, facile possunt simplicium corda pervertere. Hujus autem sermo debet esse purus, simplex et apertus, plenus gravitate et honestate , plenus suavitate, gratiaque, et levitate. Ipsius namque speciale officium est tractare de mysterio legis, de doctrina fidei, de disciplina justitiæ; Scripturas divinas legere, percurrere canones, exempla sanctorum imitari, etc. » De mente S. Benedicti haudquaquam dubium est eum fratres suos litterarum studiis applicari voluisse; nam et inter alias abbatis ex congregatione eligendi dotes requirit (Cap. 64), ut doctus sit, ut sciat unde proferat nova et vetera; et decanos non per ordinem, sed secundum sapientiæ doctrinam vult institui (Cap. 21). Deinde oblatos in monasterio pueros (Cap. 59), hoc est aliquando quinquennes, aliquando septennes, aut non multo provectiores, suscipi jubet; quorum proinde in litterarum studiis institutionem in se suscepit : quæ ratio valet pro Pachomianis, Basilianis, aliisque qui in monasteriis parvulos admittebant. Præterea fratribus infirmis et delicatis, inquit hoc capite, talis opera aut ars injungatur, ut nec otiosi sint, nec violentia laboris opprimantur. Quem locum exponens Hildemarus, antiquissimus Regulæ commentator : « Ars, inquit, est, si sapit cantare, doceat alium cantum, vel etiam si scit grammaticam, tradat aliis, aut alias artes quæ sunt utiles in monasterio; si sapit, doceat alios. » Tandem fratres suos ad sanctorum Patrum doctrinam remittit Regulæ cap. 73.

col.720 Quod autem tam ipse S. Benedictus quam alii veteres monachi laborem præ litterarum studiis commendare visi sunt, tria potissimum faciebant. Primum librorum raritas, quæ temporibus illis, quibus nulli nisi manu exarati habebantur, tanta erat, ut aliquando monachorum numerus in cœnobiis numerum excederet voluminum ; qua in re exemplo esse potest Centulense monasterium, in quo trecenti olim cum pueris centum degebant monachi ; cum tamen ibidem non essent codices trecenti , ut patet ex catalogo librorum ejusdem monasterii tempore Ludovici Pii confecto, et ab Hariulfo in Chronico Centulensi relato (In Chron. Centul. lib. iii, cap. 3) : unde etiam horis secundum Regulam lectioni deputatis, uno legente alii sæpius auscultare cogebantur; eoque respexit S. Benedictus cum dicit (Cap. 4) lectiones sanctas libenter audire.

col.720 Secundum, paucitas sacerdotum : nam cum in ipsis vitæ monasticæ cunabulis, haud ita multi monachorum in clerum adscicerentur, nec a laicis fere distinguerentur; etsi perutilem scientiam existimarent, non tamen omnino necessariam : quapropter urgente victus sibi comparandi necessitate, longe plures laboribus manuum horas impendebant : alioqui quos sacris altaribus destinabant, scientiis informare omnino satagebant, Domini per propheticam comminationem formidantes : Quia repulisti scientiam, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi ; et illud : Ignorans ignorabitur.

col.720 Tertium , perversa Massalianorum hæreticorum et quorumdam vagantium monachorum doctrina, qui aut orationis, aut prædicationis obtentu, laborem non solum tanquam inutilem, sed etiam ut malum, et evangelicis verbis contrarium in servis Dei damnabant; quorum dogma impium refutarunt S. Epiphanius lib. iii Contra hæreses, hær. 80, et S. Augustinus ex in opusculo quod hortatu Aurelii Carthaginensis episcopi conscripsit de Opere monachorum (Cap. 30), « ne boni fratres apostolicis præceptis obedientes, a pigris et inobedientibus etiam prævaricatores dicerentur; ut qui non operantur, saltem illos qui operantur sibi anteponendos esse non dubitent, » ut loquitur ipse sanctus doctor : quod tamen non sic dicit quasi laborantes absolute non laborantibus judicaret esse meliores; nam et eos qui perfectionis gratia reclusioni se dedunt, non solum laborantibus non postponit, verum etiam « horum , inquit (Cap. 23), exercitationem in tam mirabili continentia, quandoquidem habent otium, quo hæc agunt, seque imitandos non superba elatione, sed misericordi sanctitate proponant, non solum non reprehendo, sed quantum dignum est laudare non possum. » Et alios (Cap. 21), « si ministri altaris, si dispensatores sacramentorum » sunt, liberam non operandi potestatem sibi vindicare posse asserit. Sed laborantes perversis illis monachis crinitis et vagantibus, qui laborem in aliis tanquam rem malam improbabant, meliores esse contendit; neque aliud vult toto hoc in libello de Opere monachorum S. doctor; qui si nunc viveret, exsurgeretque novus Wiclefus, ac diceret : « Omnes monachi S. Benedicti nolentes labore manuum victum quærere, non solum ab ordine S. Benedicti, sed, quod verius est, a discipulatu Christi sunt apostatæ, » novum Pharaonem, qui ut electum Dei populum suæ servituti subjiceret, et a reddendo in deserto vero summoque Deo laudis sacrificio averteret, hunc lateritiis manualibusque operibus addicere conaretur, procul a se valere juberet; laudaretque monachos qui ut liberius Deo vacarent aut publicæ utilitati inservirent, ab omni prorsus labore manuum abstinerent; multo minus qui ea de causa litterarum studiis incumberent revocaret.

col.721 Tertio, viguisse semper apud monachos litterarum studia non solum ex antiquis regulis, sed ex constanti etiam omnium temporum traditione demonstrare se posse asserunt.

col.721 Et quidem sæculo iv, quo præsertim florere cœpit vitæ monasticæ institutum, sanctum Pachomium in divinis litteris apprime fuisse versatum sancti Antonii testimonio docet antiquissima ejus Vita apud Bollandum 14 Maii; imo dedisse operam ut Græce loqui posset ipse: quo admissum sua in congregatione fratrem natione Græcum, frequentius solari valeret, tradit ejusdem Vitæ scriptor. Quin et ipse Ammonius episcopus ad Theophilum Alexandrinum archiepiscopum scribens (Ammonius, epistol. ad Theoph., n. 4, apud Boll. Maii 14), testatur se annos decem et septem natum a Theodoro Pachomii discipulo in monasterio susceptum, ab eodem magistris et moderatoribus traditum fuisse, Theodoro scilicet Alexandrino, et Ausonio cuidam, qui secundas ab eo tenebat, ut ab ipso in divinarum Scripturarum intelligentia præclare erudiretur : quod certe non de simplici sacræ Scripturæ notitia, quam ex sola lectione sine magistris acquirere posset, sed de perfecta et integra scientia, quam nisi aliorum adjutus magisterio haudquaquam valeret adipisci, intelligere necessum est.

col.721 Eodem tempore vivebat alter Ammonius, abbatis Pambo discipulus, vir insigniter doctus (Pallad. in Laus., c. 12), qui « Vetus et Novum Testamentum dicebat memoriter, et in doctorum virorum Origenis, et Didymi, et Pierii, et Stephani scriptis ita erat versatus, ut sexagies centena millia versuum percurrerit. » Hic magno Athanasio Romam proficiscenti datus est socius, vir, teste Socrate (Lib. iv, cap. 18), adeo « parum curiosus, ut cum Romæ una cum Athanasio forte versaretur, nihil ex magnificis urbis operibus, præter templum Petro et Paulo dicatum, videre omnino desideraret. » Adeo verum est, quod aiunt nonnulli, scientiam in monachis parere curiositatem, eosque ad curas externas plus æquo effundere. Eodem referri debet quod de Theone abbate, qui triginta annis in domuncula seorsum inclusus silentium exercuit, tradunt Rufinus (Ruf. lib. ii de Vit. Patr. cap. 6) et Palladius (Pall. Laus. cap. 50), quod scilicet « erat vir eruditus in triplici gratia sermonum, in scriptis Romanis, Græcis et Ægyptiacis. »

col.721 His, præter Basilium Magnum, Gregorium Theologum, Joannem Chrysostomum, Ephrem Diaconum, qui non minus doctrina quam vitæ sanctimonia eremum illustrarunt, addere possemus etiam insignem et admirabilem Or abbatem montis Nitriæ (Ibid., cap. 9), qui a fratribus visitatus « statim convertebatur ad doctrinam, erat enim valde peritus litterarum ; » celebrem Evagrium Diaconum (Ibid., c. 86), qui composuit tres libros sacros monachorum; sed præsertim illustrem Silvaniam virginem, quæ, ut scribit Palladius (Ibid., c. 143), « erat doctissima, doctrinam amore complexa, noctes uberi oleo a se illuminatas mutabat in dies, omnia antiquorum qui commentarios ediderunt scripta percurrens, Origenis tricies centena millia versuum, Gregorii, et Stephani, et Pierii, et Basilii, et quorumdam aliorum præstantis virtutis virorum millia ducenta et quinquaginta non leviter nec temere hæc percurrens, sed elaborate septies vel octies unumquemque librum perlegens, etc. »

col.722 At præ omnibus spectandus videtur S. Hieronymus, non modo ordinis monastici, sed etiam totius orbis Christiani ornamentum. Hic enim in Syriæ solitudinem secedens, insignem illam bibliothecam quam summo studio impendioque Romæ sibi paraverat, indeque Hierosolymam asportari fecerat, secum attulit. Porro quibus in eremo studiis vacaret, ipse nos docet his verbis (Epist. 4) : « Dum essem, inquit, juvenis, et solitudinis me deserta vallarent, incentiva vitiorum, ardoremque naturæ ferre non poteram ; quem cum crebris jejuniis frangerem, mens tamen cogitationibus æstuabat. Ad quam edomandam cuidam fratri, qui ex Hebræis crediderat, me in disciplinam dedi ; ut post Quintiliani acumina, Ciceronis fluvios, gravitatemque Frontonis, et lenitatem Plinii, alphabetum discerem, et stridentia anhelantiaque verba meditarer. Quid ibi laboris insumpserim, quid sustinuerim difficultatis, quoties desperaverim, quoties cessaverim, et contentione discendi rursus incœperim ; testis est conscientia tam mea qui passus sum, quam eorum qui mecum duxerunt vitam; et gratias ago Domino, quod de amaro semine litterarum dulces fructus carpo. »

col.722 Longum hic foret per omnes insignes illos doctissimosque monachos excurrere, quorum consuetudine usus est ipse S. Hieronymus; aliosve percelebres viros, quorum doctrina sæculo quarto, in omni scientiarum genere floruit solitudo, uberesque fructus in commune Ecclesiæ catholicæ bonum protulit.

col.722 In sequenti sæculo v excultas etiam fuisse in laura S. Euthymii litteras (Vita S. Euthym., Anal. Græc. tom. I), patet non solum ex magno discipulorum ejus numero qui ad episcopales infulas assumpti sunt, sed maxime ex celeberrimo Gabrielio, qui ab adolescentia ejus magisterio traditus, « litteris adeo deditus erat, ut etiam Latina, Græca et Syra lingua recte loqui et scribere didicerit, » ut tradit Cyrillus Scythopolitanus auctor coævus. Eodem quoque sæculo v viguisse in cœnobiis Africæ litterarum studia colligi posse videtur ex S. Augustino, qui quo ex bono monacho bonus fiat clericus, requirit ut ei non desit « instructio necessaria, aut personæ regularis integritas. » Nam cum eo tempore communiter monachi in clerum eligerentur, non male inde infertur eos et instructione necessaria, et regulari integritate ornatos fuisse. Idem alibi haud obscure innuit S. doctor cum dixit (De Opere monachor., cap. 29) : « Multo mallem per singulos dies certis horis, quantum in bene moderatis monasteriis constitutum est, aliquid manibus operari, et cæteras horas habere ad legendum et orandum, aut aliquid de divinis litteris agendum liberas, quam tumultuosissimas perplexitates causarum alienarum pati, etc. » Quo ex loco clare et manifeste deducitur in monasteriis bene moderatis, præter communem lectionem liberas fuisse horas ad disputandum aut aliquid de divinis litteris agendum ; quod plane fieri nequit absque peculiari studio.

col.722 Eamdem consuetudinem etiam in Galliis obtinuisse, probat Claudiani Mamerti abbatis Viennensis exemplum (Lib. iv, epist. 11. Vid. epist. 3), in cujus epitaphio ita canit Sidonius Apollinaris : Germani decus et dolor Mamerti, Mirantum unica pompa episcoporum, Hoc dat cespite membra Claudianus. Triplex bibliotheca quo magistro Romana, Attica, Christiana fulsit : Quam totam monachus virente in ævo

col.723 Secreta bibit institutione. Orator, dialecticus , poeta, Tractator, geometra, musicusque, Doctus solvere vincula quæstionum, Et verbi gladio secare sectas, Si quæ catholicam fidem lacessunt.

col.723 Circa idem tempus Lupus episcopus in prospectu urbis Trecensis construxit sibi monasterium, in quo beatus Polichronius, Virdunensis postea futurus episcopus, erudiendus a parentibus, traditus legitur in Hugonis Flaviniacensis Chronico. Eo loci cum Polichronio doctrinæ scientiis imbuti fuerunt Severus Trevirensis, Albinus Catalaunensis, Aventinus Trecensis episcopi, et S. Æmilianus : omnes vitæ merito et sanctitate insignes.

col.723 Idem de Britanniæ monachis asserendum esse constat, tum ex vita S. Gildæ abbatis Ruyensis (Sæc. i Bened.), qui sub finem sæculi v abbati « Hilduto traditur imbuendus, qui suscipiens sanctum puerulum, sacris litteris cœpit instruere illum; et videns eum formæ specie fulgentem, ac liberalibus studiis instantissime intentum, benigno amore dilexit, etc. »

col.723 Sub eodem magistro profecere etiam Samson et Paulus, quorum primus Dolensis, alter Oximensis fuit episcopus ex ejusdem Vitæ n. 3. Et quidem de S. Samsone constat ex ejus Vita n. 7, ab auctore subæquali scripta, ubi de Hilduto sive Eltuto magistro sic disserit : « Ille vero Eltutus de totis Scripturis Veteris ac Novi Testamenti, et omnis philosophiæ generis, geometriæ scilicet ac rhetoricæ grammaticæ, et arithmeticæ, et omnium artium philosophiæ omnium Britannorum peritissimus erat. » Additque : « In cujus monasterio ego fui. » His etiam adjiciendus est S. Maglorius, qui, ut habetur in ejus Vita n. 1, « tam artium liberalium quam et divinorum eloquiorum » scientiam ab Eltuto edoctus est.

col.723 Neque id singulare tantum exstitit Eltuto, cum circa idem tempus S. Maclovius puer (Vita S. Maclovii, n. 1, sæc. i Bened.) Brendano abbati, « eo tempore viro sanctitate et scientia famosissimo, litteratoriæ » imbuendus disciplinæ traditus sit. Nec mihi dubium est olim Britanniam, ut fidei mysteriis, ita litterarum scientiis institutam fuisse a monachis, agente S. Patricio ejusque discipulis, qui primi in Hibernia verbi divini semina diffuderunt.

col.723 Venio ad sæculum vi, quo Benedictinus ordo, in quo thesauros sapientiæ et scientiæ hactenus reconditos crederes, ortum simul et incrementum accepit. Qualis fuerit primorum S. Benedicti discipulorum praxis, aliqua ex parte discere possumus ex his quæ scribit Cassiodorus ad Vivarienses suos monachos, qui a Cassino haud procul dissiti, Benedictinis haud dubium parebant institutis. His imprimis commendat sacræ Scripturæ studium, historiæ ecclesiasticæ lectionem, SS. Patrum, maxime llilarii, Cypriani, Ambrosii, Hieronymi et Augustini scripta; tum hortatur eos ad Dionysii Exigui monachi canones ecclesiasticos assidue legendos. « ne videamini, inquit, tam salutares ecclesiasticas regulas culpabiliter ignorare. » Et paulo post addit (Divin. Inst., cap. 23) : « Et ut vobis in regulis fidei nulla possit nocere subreptio, legite quas habetis in promptu synodum Ephesinam et Chalcedonensem, nec non et Encyclia, id est epistolas confirmationis supradicti concilii. » Deinde postquam docuit quo studio Scriptura sacra cum expositoribus illius legenda sit, subjungit (Cap. 25) : « Cosmographiæ quoque notitiam vobis percurrendam esse non immerito suademus, ut loca singula, quæ in libris sanctis legitis, in qua parte mundi sint posita, evidenter agnoscere debeatis. » Inter alios vero Julii oratoris libellum de Cosmographia, Marcellini Constantinopolitanam Hierosolymitanamque descriptionem , et Ptolomei Cosmographiam laudat : alteroque post capite (Cap. 27) : « Illud quoque, inquit, commonendum esse credidimus, quoniam tam in sacris litteris quam in expositoribus doctissimis multa per schemata, multa per definitiones, multa per artem grammaticam, multa per artem rhetoricam, multa per dialecticam, multa per disciplinam arithmeticam, multa per musicam, multa per disciplinam geometricam, multa per astronomicam intelligere possumus. » Postea consolatus quorumdam simplicitatem fratrum, qui ad arduum adeo studium haud possunt assurgere, subdit (Cap. 28) : « Verumtamen nec illud Patres sanctissimi decreverunt, ut sæcularium litterarum studia respuantur, quia exinde non minimum ad sacras Scripturas intelligendas sensus noster instruitur : si tamen divina gratia suffragante, notitia ipsarum rerum sobrie ac rationabiliter inquiratur, non ut in ipsis habeamus spem provectus nostri, sed per ipsa transeuntes desideremus nobis a Patre luminum proficuam salutaremque sapientiam debere concedi.... Multi iterum Patres nostri talibus litteris eruditi, et in lege Domini permanentes, ad veram sapientiam pervenerunt, sicut B. Augustinus in libro de Doctrina Christiana meminit, dicens : Non aspicimus quanto auro et argento et veste suffarcinatus exierit de Ægypto Cyprianus, et doctor suavissimus, et martyr beatissimus; quanto Lactantius ; quanto Victorinus, Optatus, Hilarius. Nos addimus Ambrosium, ipsumque Augustinum atque Hieronymum, multosque alios innumerabiles Græcos. Hoc etiam ipse fidelissimus Dei famulus Moyses fecit; de quo scriptum est, quod eruditus fuerit omni sapientia Ægyptiorum. Quos nos imitantes cautissime quidem et incunctanter utrasque doctrinas, si possumus legere festinemus : quis enim audeat habere dubium, ubi virorum talium multiplex præcedit exemplum? » Hic Cassiodori postremus locus sufficit ad eos refellendos qui primos Ecclesiæ Patres haud alios præter Scripturæ sacræ libros legisse audacter asserunt. Tandem sic concludit : « Quod si quis fratrum nec humanis, nec divinis litteris perfecte possit erudiri , aliqua tamen scientiæ mediocritate suffultus eligat certe quod sequitur

col.724 Rura mihi, et rigui placeant in vallibus amnes. Quia nec ipsum est a monachis alienum hortos colere, agros exercere, et pomorum fecunditate gratulari. » Ita tamen ut libros ad suam artem pertinentes legant. Ex dictis hactenus a Cassiodoro incunctanter eruitur, quibus potissimum studiis operam navarent primi sancti Patris Benedicti discipuli, scilicet sacræ Scripturæ, historiæ ecclesiasticæ, doctrinæ sanctorum Patrum, ecclesiasticæ disciplinæ, dialecticæ, rhetoricæ, grammaticæ, cosmographiæ, aliisque liberalibus disciplinis ; neque enim in animum induci potest tantum virum, qui monachorum leges apprime noverat, imo qui monasticam vitam et ipse professus creditur, eos ad aliena suæ religioni studia impulisse. Exemplo esse potest Dionysius monachus, cognomento Exiguus, sed eruditione plane maximus, cujus elogium idem Cassiodorus contexuit. Et certe si in Romano S. Andreæ monasterio non floruissent hoc sæculo litterarum studia, qua ratione Gregorius Magnus tot verbi divini præcones in Britanniam mittendos exinde extrahere potuisset? Nam et remanere debebant aliqui in commune monasterii, ipsiusque Ecclesiæ catholicæ, cui potissimum illis temporibus inserviebant monachi, commodum.

col.724 Quam in Italia ebiberant Benedictini monachi doctrinam eamdem in Britanniam profecti eructarunt : quamvis in Hibernia jam viguisse litterarum studia modo probaverimus ex Vitis SS. Gildæ, Samsonis et Maglorii, qui ab Eltuto abbate liberales artes didicerunt; et ex Vita S. Maclovii, qui in Brendani abbatis monasterio iisdem in studiis profecit. Idem demonstrari amplius posset tam ex Vita S. Constantini, num. 1, qui ex rege monachus factus, sæculo vi in claustro litteras edoctus, sacerdos ordinatur (Bolland. 11 Martii); tum ex Vita S. Columbani num. 9, qui Silenis abbatis disciplinæ se subjiciens (Sæc. ii Ben.), « omnium divinarum Scripturarum studiis eum imbuit; » tum ex Vita S. Galli abbatis cap. 1, qui in Bencorensi monasterio (Sæc. ii Ben.), « superna gratia se præveniente, tanto studio divinas epotavit Scripturas, ut de thesauro suo nova proferre posset et vetera ; grammaticæ etiam regulas, metrorumque subtilitates capaci consequeretur ingenio, » ut scribit Walafridus.

col.725 Quam vero in Hiberniæ monasteriis S. Columbanus deprehenderat disciplinam, eamdem secum in Gallias transtulit, maxime autem in Luxoviense cœnobium (Sæc. ii Ben.), ubi sub finem sæculi vi « ingrediens laudabilis Agilus ævum pueritiæ, committitur Eustasio probatæ religionis viro, sacris litteris erudiendus, cum aliis nobilium virorum filiis, qui postea ecclesiarum præsules exstiterunt, » quemadmodum habet anonymus in Vita sancti Agili num. 4. Ex his recensent Agnobaldum Laudunensem, Acharium Noviomensem, Audomarum Tarvanensem, et Ragnacharium Augustanum episcopos, de quibus etiam Jonas in Vita sancti Eustasii, num. 5, quo quidem præceptore adeo profecit Agilus, ut « liberalibus disciplinis enucleatius imbutus, multos sua facundia erudierit, plurimos catholicæ fidei puritate illustrarit, nonnullos etiam luculentissimis documentis, postposita altitudinis pompa, sub professione sacræ religionis idoneos reddidit. »

col.725 Neque vero sæculo duntaxat sexto sub Columbano, sed etiam septimo sub Walberto, Columbani post Eustasium successore, Luxovii floruerunt litterarum studia (Sæc. ii Ben.). Eo scilicet abbate, « tam in religionis apice quam etiam in perfectione doctrinæ » præ omnibus Galliæ monasteriis Luxoviense fulgebat cœnobium, ut etiam ex aliis cœnobiis eruditionis gratia monachi destinarentur, sicuti discimus ex Vita S. Frodoberti abbatis Cellensis n. 6.

col.725 Hoc sæculo vigebant in præcipuis, si non in omnibus Galliæ monasteriis scientiæ : in Longoretico Francardus, ejusdem loci postea abbas, « erat nutritor et doctor filiorum nobilium, » ex visione Baronti n. 11. In Pictaviensi S. Hilarii Aicadrus, postea abbas Gemmeticensis (Ibid.), Ansfrido monacho, sapientia famosissimo, puer ad erudiendum traditus, ex ejus Vita cap. 1 (Ibid.). In Solemniacensi, « susceptum B. Tillonem Elegius sancto Remaclo Solemniacensis monasterii sui abbati tradidit nutriendum atque litteris imbuendum.... qui sic tam sæcularibus quam divinis institutionibus instruendum..... suis semper aspectibus astare præcepit, » ex Vita S. Tillonis, n. 4 (Ibid.). In Stabulensi « liberos suos liberalibus, imo monasticis instruendos disciplinis, » tradebant sæculares viri, ex Vita S. Hadelini n. 5 (Ibid.). In Gemmeticensi « erat consuetudo (S. Filiberti) de monasterio circumquaque ad exhortandas animas fratres transmittere, » ex Vita S Filiberti n. 20 (Ibid.). Denique SS. Botulfus et Adulfus in Gallia monachi « non solum doceri, sed ex gratia Dei inter perfectiores potestatem adepti sunt docendi, » ex Vita S. Botulfi n. 2 (Sæc. iii Ben.).

col.725 Quod hic de Galliæ monasteriis asserimus, idem de Anglicanis multis potest exemplis confirmari, nimirum sæculo vii Theodorus ex monacho Cantuariensis episcopus, et Adrianus abbas (Sæc. ii Ben.) « quia litteris sacris simul et sæcularibus abundanter ambo erant instructi, congregata discipulorum caterva, scientiæ salutaris quotidie flumina irrigandis eorum cordibus emanabant, ita ut metricæ artis, astronomicæ, et arithmeticæ, ecclesiasticæ disciplinam inter sacrorum apicum volumina suis auditoribus contraderent, » ex Vita sancti Theodori num. 5. Huetbertus etiam abbas (Ibid.) in Wiremuthensi cœnobio « a primis pueritiæ temporibus non solum regularis observantia disciplinæ institutus; sed et scribendi, cantandi, legendi, ac docendi fuerat non parva exercitatus industria, » ex libro ii de Vita S. Benedicti Biscopi n. 18. His adjungendus est Beda Venerabilis, qui, ut scribit Cuthbertus ejus discipulus in ejus Vita n. 2 (Sæc. iii Ben.), in Girwensi monasterio « infantulus bonæ spei et divina et sæculari litteratura diligenter imbuitur..... Et cum in Latina erudiretur lingua, Græcæ quoque peritiam non mediocriter percepit. » Neque vero in sola Latinæ et Græcæ linguæ scientia profecit, sed in omni etiam artium liberalium disciplina ; id quod testantur varia quæ post se reliquit et hactenus perseverant omnigenæ doctrinæ monumenta. Porro quam infantulus acceperat doctrinam, eamdem factus in eodem monasterio magister fratribus suis postea reddidit.

col.726 Viguisse etiam in cœnobiis monachorum Britanniæ minoris (Armoricam vocant) litterarum scientias , colligimus ex Vita S. Judoci (Sæc. ii Ben.) n. 5.

col.726 Quod si inde gradum faciamus in Hispaniam, idem et ibi reperiemus obtinuisse institutum. Nam cum S. Hildephonsus Toletanus episcopus (In ejus Vita num. 2, ibid.) « sub rudimentis adhuc infantiæ degens, divino tactus Spiritu, vita delectatus monachorum, contemptis parentum rerumque affectibus, Agaliense monasterium petierit, monachumque se in eo multis fere annis decenter exhibuerit, » ut loquitur Julianus episcopus; et aliunde ex eodem Juliano scripserit (Num. 3) « quamplurimos libros luculentiore sermone potissimos , « tantam haud dubium doctrinam in Agaliensi monasterio imbibisse necessum est.

col.726 Intactum etiam hoc sæculo Orientem relinquere non decet; in quo S. Theodorus Siceota defunctus est anno 613; de quo item Georgius ejus discipulus, vitam illius scribens ita loquitur (Bolland. 22 Aprilis) : « Infans ipsi oblatus sum, qui et in ejus sancto monasterio enutritus a religiosissimo præfecto litteras didici. » Circa idem tempus Joannes Moschus presbyter et monachus in monasterio S. Theodosii abbatis et archimandritæ, omnium quæ Jerosolymis erant cœnobiorum, varia peragravit loca, lustravitque monasteria ; quo in itinere viros etiam doctissimos et philosophos disciplinæ et studiorum gratia visitavit, uti ipse testatur in eo quod adornavit, Prato spirituali cap. 171 et 172. Et hæc sufficere debent pro sæculo septimo.

col.726 Sæculo viii S. Bonifacius in Nutscellense cœnobium commigrans, sub Wimberto abbate piissimo eum in virtutibus ac litteris progressum fecit, ut docendi quoque munus paulo post ipse obierit. Postea transmittens in. Germaniam, cum eum populum ad verum Christi cultum adduxisset, proximas adhibuit curas ut publicas scholas constitueret, « in quibus, ut loquitur Mabillonius noster (Præf. ad sæc. iii Bened., n. 58), inculta et efferata gens paulatim duros mores deponeret, et mansuetioribus sanctioribusque exculta disciplinis, humanius saperet. Non ignorabat S. Bonifacius quantum id novitiæ fidei interesset : eo curas suas direxit, et in Fritislariensi primum asceterio, postea in Fuldensi, tum Trajecti ad Rhenum, aliisque in locis publicas aperuit scholas. Atque ne id genus exercitii eo mortuo insuper haberetur, scripsit epistolam ad Fulradum, magnæ tunc in regno Francorum auctoritatis, in hæc verba : Deprecor celsitudinem regis nostri pro nomine Christi Filii Dei, ut mihi nunc viventi indicare et mandare dignetur circa discipulos meos, qualem mercedem postea de illis facere voluerit. Sunt enim pene omnes peregrini, quidam presbyteri, per multa loca ad ministerium Ecclesiæ et populorum constituti. Quidam sunt monachi per cellulas nostras et infantes ad legentes (Forte infantibus ad legendas) litteras ordinati sunt ; et aliqui seniores, qui longo tempore mecum viventes laboraverunt, et me adjuvabant. De his omnibus sollicitus sum, ut post obitum meum non disperdantur. Hinc mortuo Wigberto Fritislariensis monasterii abbate, præcipit ut Wigbertus presbyter et Megingodus diaconus Regulam insinuent, et magistri sint infantium, et prædicent verbum Dei fratribus. Floruere deinde studia litterarum in cœnobiis, quantum æruginosa illa ferebant tempora, ut non magis essent asceteria virtutis quam scientiarum. » Hactenus Mabillonius.

col.727 Idem postea commendavit Carolus Magnus in Capitulari Aquisgranensi statuens (Cap. 72), ut scholæ legentium puerorum fiant ubi psalmos, notas, cantus, compotum, grammaticam per singula monasteria et episcopia discant. » Longius hic foret, nec præsentis est otii per omnia excurrere monasteria. At præterire non possum ardens in litteris hoc sæculo excolendis Benedictinarum virginum studium : « Quæ laus, inquit iterum Mabillonius (Præf. in sæc. iii, num. 47), etiam Bonifacio auctori tribuenda est. Is quippe in Britannia cum degeret, non tantum viros disciplinis imbuit, verum etiam monachas, quæ tantæ sapientiæ virum, ut scribit Willibaldus, præceptorem expetierunt. Quo præceptore paginarum transcurrentes seriem, cœlesti instanter scrutinio inhærebant, et sacramentorum arcana mysteriorumque abdita jugiter meditabantur. In Germaniam ipse profectus, religiosas feminas e Britannia istuc advocavit, ex quibus Cunihilt et filia ejus Berathgit valde eruditæ in liberali scientia in. Thuringorum regione constituebantur magistræ, ex Othloni lib. i, cap. 25. Præter eas Lioba Bischofheimensi Parthenoni a Bonifacio præfecta, lectionis studio tanta diligentia incumbebat, ut nisi orationi vacaret, nunquam divina pagina de manibus ejus abscederet. Nam cum ab ipsis infantiæ rudimentis grammatica et reliquis liberalium artium studiis esset instituta, tanta meditationis instantia spiritualis scientiæ perfectionem conabatur assequi, ut consentiente cum ingenio lectione, duplicato naturæ et industriæ bono, eruditissima redderetur. Atque ut melius scias quibus potissimum studiis animum informaret, audi Rodulfum ipsius Vitæ scriptorem hoc modo prosequentem : Sed et dicta SS. Patrum, et decreta canonum, totiusque ecclesiastici ordinis jura plenitudini perfectionis adjecit. Eo in Parthenone non parvus ancillarum Dei numerus collectus est, quæ ad exemplum beatæ magistræ, cœlestis disciplinæ studiis instituebantur, et in tantum doctrina ejus proficiebant, ut plures ex illis postmodum magistræ fierent aliarum, ita ut nulla, aut etiam rara in illis regionibus essent monasteria feminarum quæ non discipularum ejus magisteria desiderarent, etc. »

col.727 Sæculo ix, S. Benedictus abbas Anianensis, ab antiquis, propter ardentem promovendæ sanctæ Regulæ zelum, Benedictus secundus appellatus, de restituenda regulari observantia cogitans, mox etiam studia litterarum redintegrare adnisus est (Sæc. iv Ben.) : « Normam utilem, inquit Ardo in ejus Vita n. 27, et monasteriorum salubres consuetudines didicit, suisque eas tradidit monachis observandas. Instituit cantores, docuit lectores, habuit grammaticos et scientia Scripturarum peritos, de quibus etiam quidam post fuere episcopi, aggregavit. » Eo agente congregatum anno 817 Aquisgrani concilium statuit (Can. 63), ut docti fratres eligantur qui cum supervenientibus monachis loquantur; » et (Can. 45) ut « Scholæ in monasterio habeantur eorum qui sunt oblati. » Et in Consuetudinibus quas in monasteriis a se institutis recipi curavit (Tom. IV Analect.), præcipit ut tempore lectionis « prior jubeat alicui doctiori minus doctis fratribus vel doctrina indigentibus lectionem tradere. » Quam altas radices nostris in monasteriis emiserit hoc sæculo scientia litterarum, longum est enarrare : qui plura hac de re desideraverit, adeat Mabillonii præfationem ad sæc. IX Bened., part. i, n. 175, ubi hoc argumentum fuse et erudite suo more prosequitur.

col.727 Sæculo x, Dunstanus et Æthelvoldus episcopi collapsam in Anglia monasticam disciplinam resarcire cupientes, sopitas etiam in monasteriis scientias ea de causa resuscitare studuerunt : nam, ut testatur Ælfricus apud Spelmannum (Tom. I Conc. Angl., pag. 618), usque adeo litterarum studium in Anglia defecerat, « ut sacerdos nullus Anglicus epistolam nosset vel Latine edere, vel e Latino interpretari, usque dum archiepiscopus Cantuariæ Dunstanus et episcopus Æthelvoldus hanc in monasteriis resuscitarent. » Eapropter ab Alfredo rege e Gallia evocatus in Angliam fuit Grimbaldus, postea abbas Wintoniensis, « ut litteraturæ studium in Anglia sopitum et pene emortuum sua suscitaret industria, » inquit Willelmus Malmesburiensis (Lib. ii de Gest. Angl. reg., cap. 4). Eadem ratione, « transmisso S. Oswaldus (Vita 2 S. Osvald., n. 20, sæc. v Benedict.) ocius nuntio, quemdam virum nominatissimum Abbonem, qui liberalium artium notitiam imis hauserat medullis, de cœnobio Floriacensi evocatum, apud Ramesiam scholas regere, et novellas recentis hortuli sui insitiones doctrinæ suæ rore rigare constituit. »

col.728 Eodem sæculo Fulco Rhemensis archiepiscopus, qui in Sithiensi seu S. Bertini monasterio fuerat educatus, duplicem in ecclesia sua restituit scholam; et uni Remigium Antissiodori apud S. Germanum ; alteri Hucbaldum Elnonensem seu S. Amandi in Belgio monachos præfecit.

col.728 Sæculo xi, in omnibus passim monasteriis florebant litterarum scientiæ ; quæ res adeo perspicua est, ut in ea probanda diutius immorandum non sit.

col.728 Sæculo xii ineunte antiquum priscorum monachorum fervorem renovarunt Cistercienses, qui in ipsis ordinis sui cunabulis studiis litterarum operam dare cœperunt; vivente certe S. Bernardo, ut patet ex libro Institutorum capituli generalis Cisterciensis, qui liber complectitur varias definitiones ab initio ordinis in capitulis generalibus editas usque ad annum 1134, quo ipsa prodiit in lucem, hoc est annis circiter viginti ante S. Bernardi obitum. In eo siquidem exstat integrum caput de pueris litteras discentibus (Cap. 76), quo præscribitur ut « nullus puerorum doceatur litteras intra monasterium, vel in locis monasterii, nisi sit monachus, vel receptus in probatione novitius ; quibus tempore lectionis discere liceat. Et notandum quia nullum nisi post quintum decimum ætatis suæ annum in probatione ponere licet. » Hujus statuti praxim videre est in Vita S. Hildegundis virginis, n. 21, ab auctore coævo scripta (Boll. 20 April.) : quæ sub virili habitu, mutato proprio nomine in Joseph, Schonaugiense virorum monasterium ordinis Cisterc. ingressa, et ad probationem cum aliis novitiis admissa cum fuisset, domnus abbas Gothefridus, inquit Vitæ scriptor et connovitius, « qui tunc præerat monasterio Schonaugiensi , audiens Joseph inter fratres legentem et psallentem, intellexit quod in studio discendi non modicum neglectus fuerit. Ideoque nescio quo pacto, quo merito, cum ego nuper venissem de sæculo adolescens erudiendus et instituendus, ipsum mihi commendavit, ut infra domum probationis quoad possem erudirem, regerem, instruerem. Feci quod potui, etc. » Et certe si non studuissent, unde tot viros eruditissimos ad episcopales cathedras, et ad hæreticos profligandos, maxime Albigenses, Ecclesiæ subministrare potuissent ?

col.728 De subsequentibus sæculis supervacaneum est dicere; sufficient conciliorum summorumque pontificum decreta ad eos revincendos qui nullas asserunt exstare sanctiones ecclesiasticas quibus permittantur aut præcipiantur monachis studia. Concilii Aquisgranensis supra citata non revocamus statuta. Celebris est edita in concilio Viennensi Clementis V decretalis, in qua inter alia ad propositum nostrum legitur : « Ut ipsis monachis proficiendi in scientia via opportunior non desit, in singulis ipsorum monasteriis, quibus ad hoc suppetunt facultates, idoneus teneatur magister, qui eos in primitivis scientiis instruat diligenter. » Concilii Viennensis decretum amplius explicat Benedictus papa XII in sua pro monachis Benedictinis constitutione, ubi sic loquitur (Cap. 6) : « Quia vero per exercitium lectionis acquiritur scientiæ margarita, et per studium sacræ paginæ ad cognitionem excellentiæ divinæ familiarius pervenitur, ac per cognitionem humani juris animus rationabilior efficitur, et ad justitiam certius informatur ; nos cupientes, ut viri ejusdem ordinis seu religionis in agro dominico laborantes in primitivis, ac deinde in divini et humani, canonici videlicet jurium scientiis instruantur ; constitutioni Clementis papæ V et prædecessoris nostri de monachis in scientiis primitivis instruendis infra monasteria quibus degunt, editæ inhærentes, illam volumus ac præcipimus firmiter observari : et nihilominus adjiciendo statuimus et ordinamus ut in quibuslibet ecclesiis cathedralibus et monasteriis, prioratibus et aliis conventualibus et solemnibus locis, quibus ad hoc sufficiunt facultates ordinis seu religionis hujusmodi, deinceps habeatur magister qui monachos eorum doceat in hujusmodi scientiis primitivis : videlicet grammatica, logica et philosophia, proviso attentius ut sæculares instruendi cum ipsis monachis docendis nullatenus admittantur... Præcipimus insuper in virtute obedientiæ cunctis visitatoribus in provincialibus capitulis deputandis, quod omnia et singula de magistris instructoribus, et personis instruendis, et aliis, circa ea superius ordinata faciant auctoritate apostolica, per censuram ecclesiasticam, et alia opportuna remedia (appellatione remota) firmiter observari. Et nihilominus ea quæ super prædictis fecerint et invenerint, presidentibus capitulo provinciali referant; qui etiam auctoritate apostolica præfata, si videatur eisdem, vel ipsorum majori parti, contra negligentes vel rebelles in præmissis fortius procedere non postponant, etc. (Spicil. tom. V). » Hoc Benedicti papæ salutare statutum renovavit postea Tristandus archiepiscopus in concilio Senonensi anno 1485, art. 3, cap. 1. Et novissime concilium Tridentinum definit (Sess. 5, in dec. de Reformat., cap. 4), ut « in monasteriis monachorum, ubi commode fieri queat, etiam lectio sacræ Scripturæ habeatur : qua in re si abbates negligentes fuerint, episcopi locorum in hoc, ut sedis apostolice delegati, eos ad id opportunis remediis compellant. » Quod plane de simplici sacræ Scripturæ lectione, quæ ubique commode fieri potest, sed de accurata, qua obscuriores extricatioresque difficultates studiose elucidantur, intelligi debet.

col.729 Quarto. Dicunt exemplum Christi et SS. apostolorum, qui nunquam studuisse, aliquando manibus laborasse leguntur, nullum studiis monachorum obicem afferre, cum infusam cœlitus habuerint scientiam, quam ubi similiter acceperint monachi, libenter a studiis abstinebunt. Porro quod de labore apostolorum dicitur, solos Paulum et Barnabam respicere ; nam cæteri apostoli nullum egisse opus manuum leguntur post adventum Spiritus sancti, ut docet Rupertus (Rupert. lib. iii in Reg. S. Ben. cap. 5) et ante eum S. Augustinus (S. Aug. de Opere monach.). Imo quod Paulus laboravit, non necessitate, sed, ut ipse ait, ne quod Evangelio poneret impedimentum : « Infirmorum periculis, inquit S. Augustinus, ne falsis suspicionibus agitati, odissent quasi venale Evangelium, tanquam paternis maternisque visceribus tremefactus hoc fecit. » Qua eadem ratione S. doctor hortatur monachos ad laborem : « Miseremini ergo et compatimini, et ostendite hominibus, non vos in otio facilem victum, sed per arctam viam hujus propositi, regnum Dei quærere. Eadem vobis causa est qua Apostolo fuit, ut amputetis occasionem iis qui quærunt occasionem, ut qui illorum putoribus præfocantur, in odore vestro bono reficiantur. »

col.729 Quinto. Cum non tam corporis quam mentis otiositas timenda sit, præceptum fugiendi otii, aiunt, longe salubrius studiis, quæ totum animum applicant, quam labore manuum adimpleri, qui corpus quidem occupat, sed integram quaque vagandi libertatem menti relinquit. Si quis vero pergat objicere non omnes esse capaces studii, respondent : 1° neque omnes capaces esse laboris; 2° in monasteriis distinguenda esse duo religiosorum genera; monachorum, qui divinis altaribus sunt destinati ; et conversorum, qui exterioribus tantum operibus destinantur : atque in locis bene recteque institutis, nullos in monachos admitti, qui jam optimis non sint imbuti studiis, aut saltem studendi capaces existant. Eos vero qui omnino sunt destituti litteris, ad secundum religiosorum genus esse revocandos; quibus non modo non permittuntur studia, sed modis omnibus interdicuntur : quod si quis forte ex primis nec divinis nec humanis perfecte possit erudiri litteris, præsto esse S. Benedicti præceptum, ut ei in tali casu talis opera aut ars injungatur, ut non permaneat otiosus.

col.730 Sexto. Dicunt non minus corpus atteri studiis quam labore, quo valetudinis tuendæ gratia utuntur non pauci, nec unum esse apud monachos carnis mortificandæ genus. Mortificatur enim jejuniis, mortificatur vigiliis, mortificatur flagellis, mortificatur aspero vestitu, etc.

col.730 Septimo. Dicunt longe præstantiorem monachis studia conferre devotionem quam opus manuum, multoque solidiorem in doctis probari pietatem, quam reperiatur in idiotis; studiis divina cognitione mentem illustrari, cœlesti desiderio cor inflammari, piosque animi motus excitari : at vero exercitationem corporalem ad modicum valere, sed pietatem ad omnia utilem esse. Nota est omnibus celebris illa abbatis Guillelmi sententia (Ad frat. de Monte Dei, cap. 22) : Subdivalia exercitia et opera sicut sensus distrahunt, sic sæpe etiam spiritum exhauriunt. Cujus rei periculum fecerat Rupertus abbas Tuitiensis, uti ipse testatur his verbis (Lib. iii in Regul. S. B., cap. 12) : « In cœnobiis bene ordinatis vix sufficiunt ad cursum ordinis complendum dies æstivi, maxime si congregatio major vel numerosior fuerit ; et si aliquando moliuntur aliquid de opere manuum, communiter exeuntes ad operandum, quod propter brevitatem impensæ horæ non tam opus dixerim quam operis simulacrum; totum fere quotidianum spiritualis operis exercitium redditur insipidum, impeditum, et nonnulla suimet particula mutilatum, etc. » Hinc vulgata illa abbatis Irenæi narratio de quodam sene commorante in Scete (Joan. Mosch. in Prat. spir., cap. 55), quod scilicet « diabolum viderit noctu sarculos, rastra et cophinos præbentem fratribus : » qui a sene interrogatus, quid hæc essent, respondit : « Distractionem præparo fratribus, ut his occupati fiant negligentiores ad orandum et glorificandum Deum. »

col.730 Octavo. Cum humilitas sit virtus qua homo propria sui ipsius cognitione sibi ipsi vilescit ; nec aliunde cognitionem illam nisi studiorum beneficio, aut singulari Dei dono perfecte possit acquirere, longe majorem, aiunt, scientias parere humilitatem, quam ignorantia queat adipisci. Et certe, quos in monasteriis humiliores reperi, hos omnium doctissimos, aut studiis scientiisque faventes deprehendi : ut merito de his dici posset, quod in Dionysio Exiguo suo tempore doctissimo laudavit Cassiodorus (De Institut. divin. Litt. cap. 23) : « Fuit in illo cum sapientia magna simplicitas, cum doctrina humilitas, cum facundia loquendi parcitas. » Porro vulgatum illud Apostoli effatum Scientia inflat, intelligendum esse de scientia charitate destituta, qualem monachi non modo non desiderant, sed modis omnibus aversantur. Cæterum et opera manuum suos habere inflatos, « neque in solo rerum corporearum nitore atque pompa, ut ait S. Augustinus (Lib. ii de Serm. Domini in monte cap. 12), sed etiam in ipsis sordibus luctuosis esse jactantiam, et eo periculosiorem quo sub nomine servitutis Dei decipit : » id quod S. Benedictum haudquaquam latere potuit, qui propterea loquens de artificibus monasterii, jubet (Cap. 57) ut, « si aliquis ex eis extollitur pro scientia artis suæ, eo quod videatur aliquid conferre monasterio, hic talis erigatur ab ipsa arte, et denuo per eam non transeat. »

col.730 Nono. Ex omnium pene auctorum consensu constat ignorantiam omnem penitus in monasteriis enervasse regulæ vigorem, adeo ut mirum sit quosdam lapsum observantiæ regularis in scientiam litterarum refundere; qua in re non levem viris sanctissimis inurunt injuriam, qui ut eversam inter monachos disciplinam redintegrarent, nullum salubrius adhiberi posse remedium existimarunt, quam si monachos sacris litterarum studiis informarent; id quod feliciter in Galliis exsecutus est Benedictus abbas Anianensis, et in Anglia Dunstanus, Athelvoldus et Oswaldus pontifices sanctissimi, illuc ad id advocatis ex alienis regnis et provinciis doctissimis monachis. Porro qui asserunt octavo nonoque sæculo scientias in monasteriis tantum florere cœpisse, easque ruinæ observantiæ regularis, quæ circa medium sæculum nonum contigit, causas faciunt, a vero longe aberrant. Nam primo litteras longe ante sæculum octavum in monasteriis floruisse supra luce clarius demonstratum est. Secundo, nec verum est, quod lapsum observantiæ ex studiis litterarum provenisse docent; qui si legissent historias, non studiis, hujusce rei causam attribuissent, sed bellis civilibus et incursionibus Normannorum, qui spoliatis incensisque monasteriis, monachos omnes sparsim effugarunt, ut vix ullum exstiterit in universo Francorum regno cœnobium, quod eorum potuerit evadere furorem. Veram et unicam hanc causam agnovit Adso Dervensis abbas, qui sæculo x libellum de miraculis et translatione S. Basoli describebat, ubi aperte docet quod in S. Basoli cœnobio « partim propter incursus barbaricos, partim vero propter frequentes et perpetes in regno principum discordias, omnis antiquorum Patrum deperiit instituta traditio (Cap. 1 sæc. iv Bened.). » Additque : « Tunc etiam et alia monasteria sunt suo honore privata, nudatæ rebus ecclesiæ, et plurimæ subversæ. » Nec magis eis favet quem citant truncatus concilii Vernensis canon; quem, ut plene intelligatur, plenum et integrum hic referre opus est : « In locis sanctis, hoc est monasteriis, alios studio, nonnullos desidia, multos necessitate victus et vestimenti a sua professione deviare comperimus (Cap. 12). » Hoc in canone studium opponitur necessitati ; necessitas vero non opponitur nisi spontaneæ voluntati; studium igitur hic loci non pro litterario exercitio sumitur, sed pro corrupta animi propensione in malum. Atque eo sensu Vernensis concilii canonem Gallice reddidit qui nuper dissertationem de hemina vini Benedictina vulgavit, vir doctissimus, ubi sic loquitur (In resp. ad object., n. 6) : Le concile de Vernon tenu sous Charles le Chauve témoigne qu'encore de son temps quantité de moines estoient sortis de leur voye, les uns par un dessein formé, les autres par pure négligence, et la pluspart faute d'avoir seulement de quoy vivre et se vêtir. Nec magis audiendi videntur cum eorum monachorum lapsum qui Origenis errores secuti, Eutychetis hæreses amplexi, Adelfi et Euchitarum falsas novitates tuiti sunt, Nestorii, ac Severi impia dogmata propugnarunt, aut Anthropomorphitis adhæserunt, studiis litterarum attribuunt. Nam qui id ita asserunt, ipsi sibi manifeste contradicunt, cum ignota antiquis monachis studia fuisse doceant. Melius sane et veritati magis consentanee dixissent, si monachorum illorum qui tot in Oriente turbas et scandala excitarunt, casum non in studia, sed in eorum imperitiam refudissent. Et certe si studuissent, adeo stolidos errores tam cæco furore haud secuti fuissent. Unde et magni Euthymii discipuli, qui, ut supra demonstratum est, studiis operam navabant, soli etiam fere ex omnibus Palæstinæ monachis rectæ fidei adhæserunt. Absit ergo, absit ut scientiis cœnobiorum inordinationes imputemus ; absit ut propensionem ad sacras Litteras, quas summi pontifices et concilia monachis commendant, relictam in monasteriis esse a dæmone dicamus ad regularis observantiæ subversionem. Longe aliter sentiebat videratque Adalbero, Augustensis Ecclesiæ episcopus, qui rediens e monasterio S. Galli, ubi omnes tunc scientiæ vigebant, et quod devotionis gratia visitarat,

col.732 « interrogatus inter cætera aliquando a suis, inquit Ekkehardus Sanctigallensis monachus (In Vit. Notkeri Balbul., apud Boll. 6 April.), essetne nobiscum, ut fama vulgavit, religio cum doctrina, severitas cum disciplina? Cæteri, inquit, quid sentiant nescio, quod mihi animo est pronuntio : Unum ego sanctum, et hunc defunctum quæsivi; vivos autem, ut vere fratres fateor, sanctissimos inveni. Doctrinam vero illorum et disciplinam in virtutum eorum operibus videre est. Delectat me talium memorari, quos quidem ut iterum videam vix exspecto, etc. » Igitur si qui aliquando monachi scientiis dediti prolapsi sunt, id non scientiis, quibus a crimine deterreri potuerant, ascribendum est; sed perversæ cordis eorum dispositioni. Neque existimandum meliorem futuram fuisse sortem illorum, si haudquaquam studuissent; nam etsi ea non perpetrassent crimina quibus abutentes studio perierunt, majora forsitan commisissent non studentes. Voluntas quidem peccati mutasset objectum, sed non malam cordis dispositionem.

col.732 Decimo. Cum omnes jam monachi ex Ecclesiæ præscripto sacerdotio initientur, et præcipuum tam sacerdotum quam monachorum studium, circa sacram Scripturam versari debeat, ad perfectam ejus intelligentiam consequendam, necessarias esse etiam aliarum disciplinarum scientias asserunt, probantque imprimis auctoritate S. Augustini, qui in libris de Doctrina Christiana totus in eo versatur. Supponit enim sanctus doctor duabus ex causis solere non intelligi Scripturas (Lib. ii, c. 10), « si aut ignotis, aut ambiguis signis, » id est verbis obteguntur. Deinde, facta distinctione inter signa propria et translata seu metaphorica (Cap. 11) : « Contra ignota signa propria, inquit, magnum remedium est linguarum cognitio. Et Latinæ quidem linguæ homines quos nunc instruendos suscepimus, duabus aliis ad Scripturarum divinarum cognitionem opus habent, Hebræa scilicet et Græca, ut ad exemplaria præcedentia recurratur, si quam dubitationem attulerit Latinorum interpretum infinita varietas. » Et postea (Cap. 16) : « In translatis vero signis, si qua forte ignota cogunt hærere lectorem, partim linguarum notitia, partim rerum, investiganda sunt. » Igitur præter linguarum scientiam ad intelligendas Scripturas ex Augustino necessaria est etiam cognitio rerum ; « Rerum enim ignorantia facit obscuras figuratas locutiones, cum ignoramus vel animantium, vel lapidum, vel herbarum naturas, aliarumve rerum, quæ plerumque in Scripturis similitudinis alicujus gratia ponuntur. » Addit S. doctor : « Numerorum etiam imperitia multa facit non intelligi, translate ac mystice posita in Scripturis. » Et post pauca: « Non pauca etiam claudit atque obtegit nonnullarum rerum musicarum ignorantia. » Deinde ubi nonnulla dixit de iis quæ Christiano fugiendæ sunt scientiis, de utilibus et necessariis ad intelligendam Scripturam subjungit hoc modo (Cap. 28) : « Quidquid igitur de ordine temporum transactorum indicat ea quæ appellatur historia, plurimum nos adjuvat ad sanctos libros intelligendos, etiamsi præter Ecclesiam puerili eruditione discatur; nam et per olympiadas, et per consulum nomina multa quæruntur a nobis, et ignorantia consulatus quo natus est Dominus, et quo passus est nonnullos coegit errare, etc. » Et narratis nonnullis in gratiam et laudem historiæ : « Est etiam, inquit (Cap. 29), narratio demonstrationi similis, qua non præterita, sed præsentia indicantur ignaris. In quo genere sunt quæcunque de locorum situ, naturisque animalium, lignorum, herbarum, lapidum, aliorumque corporum scripta sunt. De quo genere superius egimus, eamque cognitionem valere ad ænigmata Scripturarum solvenda. » Sequenti capite laudat etiam artium mechanicarum peritiam; tum transiens ad liberales artes, seu scientias, quæ ad rationem animi pertinent, laudat in primis dialecticam : « Disputationis disciplina, inquit (Cap. 31), ad omnia genera quæstionum quæ in litteris sanctis sunt penetranda et dissolvenda plurimum valet : tantum ibi cavenda est libido rixandi, et puerilis quædam ostentatio decipiendi adversarium. » Et laudata pluribus dialectica, commendat (Cap. 36 et seq.) etiam rhetoricam et arithmeticam, seu numerorum scientiam. Ac tandem sub finem secundi libri dicit (Cap. 40) : « Philosophi autem qui vocantur, si qua forte vera et fidei nostræ accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed ab eis tanquam injustis possessoribus in usum nostrum vindicanda. » Dictis hactenus ex S. Augustino concinunt ea quæ supra retulimus ex Cassiodoro, iisque addere potuissemus S. Epiphanii suffragium, asserentis ei qui plurimas sacræ Scripturæ partes intelligere voluerit, necessariam esse cognitionem libelli quem ipse de ponderibus et mensuris composuit. Sed hæc sufficere credimus in gratiam studiorum.

col.733 Jam vero liberum unicuique relinquimus quam ex duabus voluerit amplecti sententiam, ita tamen ut qui studiis operam dare sibi proposuerint, alios velut ignaros et idiotas non contemnant; quia « melior est humilis rusticus quam superbus philosophus, qui se neglecto cursum cœli considerat (Lib. i de Imit. Christ. cap. 2). » Nec vicissim qui studiis laborem præferendum esse censuerint, studentes tanquam elatos, superbos, mente et corde corruptos non despiciant; quia « Si quis futurus est perfectus monachus, indiget et divinorum eloquiorum eruditione, et conversationis integritate, ut tanta dignus factus sit mutatione, » ut loquebatur olim Justinianus imperator (Novell. 5); et quia exploratum est « nullum acrius venenum animas et corpora religiosarum personarum enecare quam litterarum atque scientiarum ignorantiam, ut aiunt monachi Camaldulenses (Histor. Camald. lib. iii, cap. 5). Alioquin dictum sibi audiant illud Gilberti de Hoillandia Cisterciensis ordinis abbatis celeberrimi (Tract. 7, part. i, num. 6) : « Paulus dicit : Fructificantes et crescentes in scientia Dei : isti econtra, propria non contenti inscitia, contemnunt aliorum scientiam, et invidi æstimatores, sapientiæ studia stoliditatem interpretantur, sobriam subtilitatem insaniæ et jactantiæ denigrant nota, operantes ipsi cibum qui perit, non qui permanet in vitam æternam. »

Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 48.14-48.16

p. 358 In Quadragesimae vero diebus, a mane usque ad tertiam plenam, lectioni vacent, et usque ad decimam plenam operentur quod eis injungitur. In quibus diebus Quadragesimae, accipiant omnes singulos codices de bibliotheca, quos per ordinem ex integro legant : qui codices in capite Quadragesimae dandi sunt.

p. 358 Voici la troisième et dernière période, celle du Carême. Le temps de la lecture se prend le matin jusqu’à la troisième heure pleine. Ensuite, jusqu’à la dixième heure pleine, les moines s’occupent au travail qui leur a été commandé. On a pu constater qu’il n’est pas question de la Messe dans l’horaire des jours de semaine.

p. 358 Au chapitre suivant, N. B. Père recommandera de s’appliquer spécialement à la lecture pendant le Carême ; ici, il pourvoit à ce que nul ne manque de livres et ne se dérobe à un devoir aussi indispensable. Le monastère possédera une bibliothèque, et une bibliothèque assez riche pour que chacun puisse recevoir un manuscrit (1). La distribution se fera au début du Carême ; et tel est encore l’usage aujourd’hui. On reçoit des mains de l’Abbé lui-même le livre au moyen duquel le Seigneur nous instruira. Quos per ordinem ex integro legant : il ne suffit pas de feuilleter son manuscrit, de lire nonchalamment ici et là, au hasard, et par acquit de conscience, quelques passages qui paraissent moins fastidieux ; N. B. Père entend qu’on le lise par ordre et tout du long. Il réclame une étude sérieuse et non cette lecture superficielle et rapide qui n’est qu’une forme élégante de la paresse. La Règle ne détermine pas si le manuscrit doit être restitué à date fixe ; elle ne dit pas non plus s’il doit être lu en entier au cours du Carême.

(1) Quelques détails sur les anciennes bibliothèques monastiques dans Hæften, l. IX, tract. iv, disq. v, et Calmet, Comment. sur le chap. xlviii.

15

In quibus diebus Quadragesimæ, accipiant omnes singulos codices de bibliotheca, quos per ordinem ex integro legant:

During these Lenten days let each one have some book from the library which he shall read through carefully.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.15

col.733 In quibus diebus Quadragesimæ accipiant omnes singulos codices de bibliotheca, etc.] Quonam vero ritu, audiendum est ab Hildemaro : « Sciendum est, inquit, quia isto modo dantur libri in capite Quadragesimæ. Ille bibliothecarius qui est monasterii defert omnes libros cum adjutorio fratrum in capitulum; deinde sternuntur tapetia, et super tapetia ponuntur libri. Capitulo finito, tunc legit bibliothecarius in breve, qui frater habet librum usque ad illam horam. Tunc ille frater ponit librum quem habuit in tapeti, et tunc ille prior, aut cui ille jusserit, accipit librum illum, et interrogat illum fratrem de illo libro sapienter, causa probationis, ut cognoscat utrum studiose legerit librum. Si vero ille frater responderit de libro illo, tunc interrogat illum qui liber illi utilis est, et tunc quem postulaverit, dabit illi. Si autem cognoverit abbas illi non esse aptum, tunc dicet illi : Non est tibi liber iste aptus, sed talis aptus est tibi, et tunc non dabit illi quem quæsivit, sed quem cognoverit illi aptum esse. Si autem talis fuerit frater, qui non potuerit rationem de libro ponere secundum interrogationem; tunc si videt ille abbas, quia negligenter legit librum illum, non dabit alium illi, sed ipsum reddit, et tandiu illum habebit postea, donec illum studiose legerit; et dicit illi : Quia non legisti bene, debuisti ante significare, ut tibi dedissemus tempus interrogandi. Si autem cognoverit abbas illum fratrem studiosum in lectione, et tamen non potuit intelligere, dat illi alium librum. Postquam autem ierint omnes fratres de capitulo, tunc inspicit abbas, et requirit utrum sint inibi omnes libri per brevem. Si forte non invenerit libros totidem, sicuti habet brevem, tunc quærit diligenter usquequo invenerit. » Eumdem pene ritum offendes apud Udalricum l. i, c. 52, et Lanfrancum in Statutis cap. 1, § 3, in Consuetudinibus Floriacensis monasterii, et in libro Usuum Cisterciensium, cap. 15.

col.734 In hoc pene solo differunt, quod Lanfrancus, Udalricus, et Consuetudines Floriacenses libros distribuant feria secunda post dominicam primam Quadragesimæ, quæ consuetudo obtinebat apud Cassinenses tempore Bernardi abbatis; Usus Cistercienses dominica ipsa. Sed Boherius feria quarta Cinerum dandos esse asserit, quod nec improbat Bernardus Cassinensis; aitque nonnullis in monasteriis ita suo tempore observatum fuisse. Porro acceptos libros cum aliis mutare nemini licitum erat, statuente concilio Aquisgranensi (Can. 19), « ut in Quadragesima libris de bibliotheca secundum prioris dispositionem acceptis, alios, nisi prior decreverit expedire, non accipiant. »

16

qui codices in capite Quadragesimæ dandi sunt.

These books are to be given out at the beginning of Lent.

17

Ante omnia sane deputentur unus aut duo seniores, qui circumeant monasterium horis, quibus vacant fratres lectioni,

It is of much import that one or two seniors be appointed to go about the monastery at such times as the brethren are free to read,

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.17

col.734 Ante omnia sane.] Quod Richardus de S. Angelo explicat antequam libri assignentur. Et tamen Cistercienses (Lib. Usuum Cisterc., cap. 15) statim post prædictorum librorum distributionem fratres in capitulo designant, qui juxta Regulam circumeant monasterium.

col.734 Deputentur unus aut duo seniores.] Non tam ætate quam virtute et sapientia.

col.734 Qui circumeant.] Unde et in Concordia Dunstani, c. 7, circæ dicuntur; in Statutis Lanfranci, c. 4, circumitores et circæ; in Consuetudinibus S. Benedicti Anianensis tom. IV Analect., et apud Udalricum l. iii, c. 7, circatores; apud Petrum Vener. l. i Mir., c. 20, circuitores; denique in Statutis S. Adalardi lib., ii cap. 6, circinnatores.

col.734 Monasterium.] Id est monasterii officinas : « Providentes officinis, inquit liber Usuum Cisterciensium (Cap. 15), claustro, oratorio, capitulo, dormitorio, calefactorio, refectorio, coquina, auditoriis, ne forte aliquis inconvenienter se habere inveniatur, et propter hoc officinas prædictas ingredi poterunt, exceptis auditoriis. » Et tamen ex Lanfranci Statutis (Cap. iv) : « Officinas monasterii nunquam pro hac cura ingrediantur; sed ostia eorum prospiciant, si forte aliqui fratres per curiam vadant vagantes, aut stent, vel sedeant fabulantes. »

col.734 Horis quibus vacant fratres lectioni.] Imo etiam aliis : « Totum claustrum, infit Udalricus (Lib. iii, c. 7), non semel, sed multoties in die circumeant, ut nec locus sit nec hora in qua frater ullus securus esse possit, si tale quid commiserit, non reprehendi et non publicari. » Mss. Consuetudines S. Benigni Divionensis has præsertim horas recensent (Cap. 4) : « Illi vadunt post offerendam majoris missæ et minoris quacunque die; et post cœnam cum bis reficiunt; et cum semel, post prandium. Vadunt et ad officium defunctorum. Surgunt etiam multoties de prandio aut de cœna, non omnes, sed aliqui, cum suspicantur se reperturos in cellario seu eleemosynaria aliquid negligentiæ, aut alicubi prope refectorium, ut, si opus fuerit, statim possint occurrere cum cæteris ad versum post finem prandii. Solent quoque ire ad intervallum quod est post pulsationem cymbali usque ad prandium. » Statuta Lanfranci duo addunt tempora (Cap. 4) ante nocturnos, et sub finem matutinorum seu laudum.

Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 48.17-48.21

p. 358 Ante omnia sane deputentur unus aut duo seniores, qui circumeant monasterium horis quibus vacant fratres lectioni, et videant, ne forte inveniatur frater acediosus, qui vacet otio aut fabulis, et non sit intentus lectioni : et non solum sibi inutilis sit, sed etiam alios extollat. Hic talis, si (quod absit) repertus fuerit, corripiatur semel et secundo : si non emendaverit, correctioni regulari subjaceat, taliter ut ceteri metum habeant. Neque frater ad fratrem jungatur horis incompetentibus.

p. 359 Après l’énoncé du précepte des saintes lectures, quelques mesures disciplinaires pour en garantir l’observation. On soupçonne qu’à l’époque de N. B. Père certains novices, peut-être même quelques anciens, ressentaient peu d’attrait pour le déchiffrement des gros manuscrits, et qu’ils eussent préféré l’agriculture aux Sermons de saint Augustin sur les psaumes ou à tel autre commentaire plus subtil : c’est à leur intention et pour leur ménager un supplément de conscience que saint Benoît institue les « circateurs ». Avant tout, dit-il, on aura soin de désigner un ou deux sénieurs qui parcourront le monastère aux heures où les frères doivent vaquer à la lecture. Ils s’assureront de ce qui se passe. Peut-être rencontreront-ils un frère nonchalant, sans goût pour les choses spirituelles et fatigué de chercher Dieu, acediosus (1). Au lieu de s’appliquer à la lecture, il rêve et somnole, ou bien il bavarde. Un homme qui s’ennuie devient un apôtre de l’ennui, et la paresse est contagieuse : non seulement ce frère perd son temps et se nuit à soi-même, mais encore il dissipe les autres. Lorsque le circateur rencontre, ce qu’à Dieu ne plaise, un moine aussi peu délicat, il doit le réprimander lui-même en secret ou le faire admonester par l’Abbé jusqu’à deux fois. Mais, si le coupable ne s’amende pas, on le soumettra à la correction régulière, en telle manière que les autres moines conçoivent tous de la crainte.

(1) Cf. S. Th., IIa IIae, q. xxxv, sur l'acedia.

p. 359 La remarque qui suit a une portée générale et vise tous les temps de l’année, tous les moments silencieux du jour : qu’un frère ne se joigne point à un autre, ne s’entretienne avec personne aux heures indues. On écarte ainsi bien des périls. Nous voyons une fois de plus, grâce à ces quelques mots, que les moines de saint Benoît avaient des heures régulières où ils pouvaient parler entre eux.

18

et videant, ne forte inveniatur frater acediosus, qui vacet otio, aut fabulis, et non sit intentus lectioni: et non solum sibi inutilis est, sed etiam alios extollit.

in order to see that no one is slothful, given to idleness or foolish talking instead of reading, and so not only makes no profit himself but also distracts others.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.18

col.734 Sed etiam alios extollit.] Hoc est a lectione distrahit, ut explicat citatus a Bernardo Cassinensi Petrus Diaconus; vel, ut habet Hildemarus, alios extollit, id est aliis occasionem jactantiæ tribuit, cum lectioni attenti, eum otio et fabulis vacantem videntes, illo se existimant meliores, cum Pharisæo dicentes : Non sum sicut cæteri hominum. Utrumque hunc sensum habes apud Nicolaum de Fractura.

19

Hic talis, si (quod absit) repertus fuerit, corripiatur semel et secundo:

If any such be found (which God forbid) let him be corrected once or twice,

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.19

col.734 Hic talis, si, quod absit, repertus fuerit.] Notandus in tabulis, proclamandus in sequenti capitulo, ut videre est in Consuetudinibus S. Benedicti Anianensis (Tom. IV Analect.) : quibus concinit Concordia Dunstani his verbis (Cap. 7) : « Quod si invenerit, nullatenus illud debet reticere in capitulo venturi diei. » Et Statuta Lanfranci (Cap. 4) : « Dum circumeunt, nullum signum faciant, nulli quacunque occasione loquantur, studiose tantum negligentias et offensiones inspiciant, et tacite prætereuntes, de eis postea in capitulo etiam clamores faciant. » Idem habent Divionenses S. Benigni Consuetudines cap. 4.

col.735 Ex Hildemaro tamen circatores aliquam videntur habuisse facultatem corrigendi delinquentes : « Isti seniores, inquit, debent potestatem habere corrigendi decanos, et præpositos, etiam ipsum abbatem, quanquam non omnes uno modo; subjectos admonendo, rogando, atque increpando; priores rogando. » De prioribus tamen ita scribit Udalricus (Lib. iii, cap. 7) : « Domno abbati et priori ita deferunt circatores, ut nequaquam veniant ubi eos noverint esse, quia scriptum est : Non est discipulus super magistrum. »

col.735 Accedentibus autem circatoribus, qui ex licentia de rebus necessariis colloquebantur, hoc eis significare haud morabantur, testante Udalrico (Ibid.), quia « obedientiarii, qui non possunt omittere, ut aliquando, aliis silentibus, de obedientiis suis loquantur, si quem circatorum viderint supervenire, continuo assurgunt, et summatim demonstrant quæ sit eis necessitas loquendi. » Et Statuta Lanfranci (cap. 4) : « Cum autem extra claustrum inveniunt aliquos fratres loquentes, simul assurgant eis ipsi loquentes, dicatque eis unus eorum, si ita est, quia per licentiam ibi loquuntur. » Idem habent Divionenses S. Benigni Consuetudines.

20

si non emendaverit, correptioni regulari subjaceat, taliter, ut cæteri timeant.

and if he amend not let him be subjected to regular discipline of such a character that the rest may take warning.

21

Neque frater ad fratrem jungatur horis incompetentibus.

Moreover one brother shall not associate with another at unsuitable hours.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.21

col.735 Neque frater ad fratrem jungatur horis incompetentibus.] Quid sint horæ competentes, ostendimus ad cap. 6 et 51, ubi demonstravimus eas dici, quibus certis diebus ac temporibus, mutuis colloquiis animum recreare licet, quam expositionem confirmat Boherius hunc in locum sic scribens : « Omnes fere horæ ad hoc incompetentes sunt, nisi fiant conventualiter hæ conjunctiones, vel a Regula permittantur. » Addit tamen : « Vel forte loquitur hic de operariis, quibus non est licitum conjungi, imo nec alias aries, vel artium cellas ingredi; » quod probat ex Regula sancti Basilii. Ad hunc porro locum pertinet quod in Pœnis incerti auctoris apud eumdem S. Basilium legitur (Num. 25) : « Si duo reperti fuerint simul inter se conversantes, et commoniti non secesserint, sint excommunicati donec corrigantur. »

22

Dominico autem die lectioni vacent omnes; exceptis his qui variis officiis deputati sunt.

On Sunday also, all, save those who are assigned to various offices, shall have time for reading.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.22

col.735 Dominico die lectioni vacent omnes.] Aliisque pietatis exercitiis, quæ sub lectionis nomine hic comprehenduntur, quasi diceret, Non operentur opera corporis, sed animæ, inquit Boherius. Atque ita Regula SS. Serapionis, Macarii, Paphnutii, et alterius Macarii (Cap. 9) : « Die autem dominica nihil aliud agant nisi Deo vacent, ne pro aliqua occasione se velint aut alios excusare. Tamen contestor, fratres, quod nulla operatio in die illa sancta comperiatur, nisi tantum hymnis, et psalmis, et canticis spiritualibus dies illa transigatur. » Huc referri debet quod monachi Fuldenses in libello supplici ad Carolum Magnum postularunt (Num. 5), ut « in his festivitatibus quibus major veneratio convenit, fratribus ab opere ad lectionem et psalmodiam vacare liceat, sicut apud majores nostros licitum est, id est in festivitate sanctæ Mariæ et duodecim apostolorum. »

col.736 Exceptis his qui variis officiis deputati sunt.] Sicut sunt servitores coquinæ, infirmorum, hospitum, cellerarius. Cistercienses vero a coquendis panibus abstinebant, ut colligimus ex Vita S. Stephani abbatis Obazinensis, ubi hæc leguntur (Lib. ii, num. 27, tom. IV Misc. Baluz.) : « Quodam sabbato cum tot panes expendissemus (in eleemosynam) ut pene nihil in crastinum superesset, conislium fuit ut die dominico contra morem solitum coqueremus. »

Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 48.22-48.25

p. 359 Dominico die lectioni vacent, exceptis iis qui variis officiis deputati sunt. Si quis vero ita negligens et desidiosus fuerit, ut non velit aut non possit meditari aut legere, injungatur ei opus quod faciat, ut non vacet. Fratribus infirmis vel delicatis talis opera aut ars injungatur, ut nec otiosi sint, nec violentia laboris opprimantur, ut effugentur. Quorum imbecillitas ab Abbate consideranda est.

p. 360 Voici, enfin, quelques exceptions aux règles posées dans ce chapitre. Il fallait dire un mot du dimanche. Ce jour-là, en toute saison, les travaux manuels cesseront ; et tous les frères vaqueront à la lecture (1), excepté ceux qui sont députés à des offices qui ne peuvent chômer, à la cuisine, par exemple.

(1) Dominicis diebus orationi tantum et lectionibus vacant (S. Hieron., Epist. XXII, 35. P. L., XXII, 420).

p. 360 Puis saint Benoît prévoit le cas d’un moine tellement négligent et paresseux qu’il ne consente ni à lire ni à méditer. Aut non possit : peut-être même ne le peut-il pas : à raison de son habitude d’incurie intellectuelle, ou bien par insuffisance de nature, et sans culpabilité de sa part. Afin qu’il ne reste pas désœuvré, on lui assignera une besogne quelconque. Sans doute, dans la pensée de N. B. Père, cette substitution doit être étendue à tous les jours de la semaine et n’est pas réservée au seul dimanche. Elle pouvait d’ailleurs être plus opportune ce jour-là : car il fallait bien, pendant les longues heures où la communauté vaquait à la lecture, trouver pour les nonchalants et les illettrés une occupation manuelle conciliable avec les exigences dominicales.

p. 360 Ce n’est pas seulement la durée du travail manuel qui doit être calculée avec mesure, c’est sa qualité même qui doit être proportionnée aux forces de chacun. Saint Benoît avait écrit plus haut : Omnia tamen mensurate fiant propter pusillanimes; il plaide encore une fois en faveur des frères infirmes ou délicats. Ils n’ont pas de titre à demeurer oisifs ; mais il ne faut pas davantage les accabler sous des travaux trop lourds, les décourager, les exposer peut-être à s’enfuir du monastère (2). On leur confiera une tâche facile, on les appliquera à un art qui convienne à leur état de santé. Cette appréciation de leur faiblesse est remise à la conscience et au cœur de l’Abbé.

(2) Ne plus operis fratres compellantur facere; sed moderatus labor omnes ad operandum provocet (S. Pach., Reg., clxxix).

23

Si quis vero ita negligens et desidiosus fuerit, ut non velit aut possit meditari, aut legere, injungatur ei opus quod faciat, ut non vacet.

If, however, any one be so negligent and slothful as to be unwilling or unable to read or meditate, he must have some work given him, so as not to be idle.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.23

col.736 Si quis vero ita negligens et desidiosus fuerit ut non velit aut non possit meditari aut legere, injungatur ei opus quod faciat, ut non vacet.] Hæc verba periodum immediate præcedentem non respiciunt, quia die dominico non est operandum, sed ad ea quæ toto hoc in capite dicta sunt referri debent. Duo autem hic hominum genera notat S. Benedictus : eorum qui possunt et nolunt meditari aut legere, et eorum qui volunt quidem, sed non possunt. Et primos per sex gradus deducendos censent Hildemarus, Bernardus Cassinensis, et Boherius, ac tandem pro expulsione opus eis injungendum esse, quod faciant. Prius tamen injungerem opus, et postea per sex gradus ducerem.

24

Fratribus infirmis aut delicatis talis opera aut ars injungatur, ut nec otiosi sint, nec violentia laboris opprimantur, ut effugentur.

For weak brethren, or those of delicate constitutions, some work or craft shall be found to keep them from idleness, and yet not such as to crush them by the heavy labour or to drive them away.

Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 48.24

col.736 Fratribus infirmis vel delicatis talis opera, aut ars injungatur.] Inter artem et operam hoc discriminis affert Hildemarus, quod « omnis ars est opus, non omne opus ars est. Ars est quam non operatur nisi magister; opus est sine arte, veluti fabam mundare, aut granum, etc. » Eodem fere modo loquitur Bernardus Cassinensis. Qua vero de arte loquatur sanctus Benedictus docet Hildemarus, nimirum « si sapit cantare, doceat alium cantum, vel etiam si scit grammaticam, tradat aliis, aut alias artes quæ sunt utiles in monasterio, si sapit, doceat alios. »

col.736 Ut nec otiosi sint, nec violentia laboris opprimantur, ut effugentur.] « Hoc est ne fugæ, discessus, aut rebellionis causa ipsis detur, » inquit Bernardus Cassinensis. Simile statutum habetur in Regula S. Ferreoli;

col.736 « Ut quis non valet insistere operi, det promptius operam lectioni; quicunque agrum non excolit,

col.736 Deum dupliciter colat, et inter reliqua etiam hanc quærat artem, ut paginam pingat digito, qui terram non præscribit aratro. Nullus ergo si quominus opera faciat, putet causam justæ excusationis afferre, quia qui, ut supra diximus, agriculturam exercere non valet, legere, scribere, quod est præcipuum opus, piscium etiam providere capturam, rete texere, calceamenta fratribus præparare, vel reliqua, quæ similia sunt, facere atque implere potest. » Vide Regulam sanctorum Serapionis, Macarii, Paphnutii, et alterius Macarii, cap. 11, et S. Isidori, cap. 6.

25

Quorum imbecillitas ab Abbate consideranda est.

The weakness of such brethren must be taken into consideration by the abbot.

Latin text: Hunter Blair’s edition, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, without the editor’s bracketed Scripture references and notes. Standard verse numbering. · English translation by Cardinal F. A. Gasquet († 1929), London, 1925. Public-domain text in France (art. L123-1 of the French Intellectual Property Code). Transcription and revision: Abbatia Sancti Petri de Curte. Report an error