Abbatia
Sancti Petri
de Curte

Juan Casiano, Colaciones

Colación XXI. El abad Teonás: de la relajación de los cincuenta días

Conlatio abbatis Theonae prima. De remissione Quinquagensimae.COLLACION VEINTE Y VNA. PRIMERA DEL ABAD THEONAS, DEL TIEMPO DE LA QVARESMA, Y PASQVA.

1

I. Quomodo Theonas ad abbatem Iohannem uenerit.

Priusquam uerba conlationis huiusce habitae cum summo uiro abbate Theona incipiamus euoluere, necessarium reor ut initium conuersionis eius breui sermone perstringam, quia ex hoc uel meritum uiri uel gratia euidentius poterit patere lectori, hic igitur adulescens admodum parentum studio imperioque conexus est uinculo coniugali. nam dum pudicitiae eius religiosa sedulitate prospiciunt et ancipitem lapsum lubricae uerentur aetatis, praeueniendos adulescentiae motus licito nuptiarum remedio crediderunt. cum ergo hic unius lustri tempus cum coniuge peregisset, uenit ad abbatem Iohannem, qui tunc temporis merito mirae sanctitatis electus diaconiae praesidebat. non enim ad hunc gradum quilibet propria uoluntate aut ambitione prouehitur, sed is quem cunctorum seniorum coetus aetatis praerogatiua et fidei atque uirtutum testimonio excellentiorem omnibus sublimioremque censuerit. ad hunc, inquam, beatum Iohannem cum piae deuotionis studio praedictus tunc iuuenis aduenisset deferens religiosa donaria inter ceteros possessores, qui certatim decimas uel primitias frugum suarum memorato seni de suis substantiis offerebant, uideretque eos senex cum multis ad se muneribus confluxisse et deuotioni eorum uicissitudinem cuperet repensare, coepit eis secundum apostolum spiritalia seminare, quorum metebat dona carnalia. denique ita sermonem adhortationis instituit.

Cap. 1. Como Theonas llegò a ser Dicipulo de el Abad Iuan.

ANTES que demos principio a la Collacion, que tuvimos con el Abad Theonas, pareceme que estarà en su lugar dezir con brevedad el modo, con que se convirtiò, para que conste mejor lo que diremos de su credito, opinion, y merecimientos. Casose Theonas temprano, solo porque sus padres gustavan de ello, y se lo mandaron. Estos cuydando con buen zelo de conservar la honestidad de su hijo, previnieron con el remedio de el matrimonio las caydas torpes de la juventud, y atrevimienros carnales de la mocedad. Avia cinco años ya, que vivia este en compañia de su muger. Vino a visitar al Abad Iuan, a quien por merecerlo sus virtudes, y buen exemplo lo avian hecho entonces Procurador de el Monasterio sus hermanos, y despues fue Abad. Porque este cargo de Procurador, no lo davan a quien lo deseava, ni procurava, sino al que la junta de los antiguos juzgavan por mas benemerito, por su edad, fidelidad, buena opinion, y virtud conocida. Llegando pues Theonas hazer su visita, movido de devocion, y traxendole vn presente de los frutos de su cogida como solian hazer los demas labradores, que cada vno de ellos se esmerava en dar al Abad Iuan los diezmos, y primicias de lo mas escogido de sus possessiones, viendo el Santo viejo, que todos venian cargados de aquellos dones, y deseando agradecerles la buena obra, que le hazian, quiso como dize el Apostol comunicar bienes espirituales, y disponer para los eternos a los que le proveian de los temporales, para el sustento de sus Monjes, y començò vna platica devota en esta forma.

2

II. Exhortatio abbatis Iohannis ad Theonan et ceteros qui cum eo conuenerant.

Delector quidem, o filii, pia uestrorum munerum largitate, et deuotionem huius oblationis, cuius dispensatio mihi credita est, gratanter amplector, quia fideliter primitias uestras ac decimas indigentum usibus profuturas uelut sacrificium domino bonae suauitatis offertis, harum scilicet oblatione plenitudinem quoque fructuum uniuersaeque substantiae uestrae, ex qua haec domino delibastis, ubertim benedicendam credentes uosque secundum mandati illius fidem multiplici ubertate bonorum omnium etiam in hoc saeculo cumulandos: honora dominum de tuis iustis laboribus, et deliba ei de fructibus iustitiae tuae: ut inpleantur horrea tua abundantiae tritici, et uino torcularia tua redundent. quam deuotionem fideliter exsequentes scitote uos legis antiquae consummasse iustitiam, sub qua tunc positi et transgredientes eam reatum ineuitabiliter incurrebant et implentes ad perfectionis apicem peruenire non poterant.

Cap. 2. Platica de el Abad Iuan a Theonas, y a los que con el llegaron.

Heme consolado mucho con la devota ofrenda de vuestros dones, y recibo con hazimiento de gracias la piedad con que me los presentais, por estar la disposicion, y empleo de ellos a mi cuenta, y porque me dais estos diezmos, y primicias que han de servir para los pobres, y ofreceis este sacrificio de olor suavissimo delante de Dios, con esperança, que por medio de el bendizirà, y multiplicarà su Divina Magestad el cumplimiento de vuestra cogida, y toda vuestra hazienda, de donde sacastes esta provission, para ofrecersela, y os darà buenos sucessos, y colmarà de bienes, aun en esta vida, como lo promete en los Proverbios diziendo: Haz participante a Dios de el interes de tus justos trabajos, y de los frutos de tus buenas obras, para que tus graneros, ni basten para recoger todo el trigo, ni el vino quepa en tus bodegas. Y advertid que con aver hecho esto, aveis cumplido con la obligacion de la Ley antigua, y que aunque los que faltavan en esso eran culpados, y merecian castigo; pero no se podian llamar Perfectos los que se contentavan con solo el cumplimiento de ella.

3

III. De decimarum et primitiarum oblatione.

Decimae siquidem praecepto domini usibus Leuitarum, oblationes uero ac primitiae erant sacerdotibus consecratae. sed primitiarum hic erat modus, ut quinquagensima pars uel frugum uel animalium templi et sacerdotum ministerio praeberetur: quem modum tepidiores quique infideliter minuentes, religiosiores uero etiam cumulantes, illi ex sexagensima, hi autem ex quadragensima fructuum suorum parte pendebant. iusti enim, quibus lex non est posita, sic probantur non esse sub lege, ut iustitias legis non solum implere, uerum etiam superare contendant sitque deuotio eorum legali maior imperio, quae obseruantiam cumulans praeceptorum uoluntaria addat ad debita.

Cap. 3. De el precepto de ofrecer Decimas, y Primicas.

Las Decimas servian para los Levitas, y las ofrendas, y Primicias eran de los Sacerdotes. Estas se recogian de la cinquentena parte de los frutos, y animales, y se gastavan en el servicio, y fabrica de el Templo, y sustento de los Sacerdotes. Los que eran tibios en el servir a Dios, no solian pagar sino de sesenta vno; pero los fervorosos pagavan vno de quarenta. Los primeros cercenavan, y regateavan su obligacion, y los otros pagavan aun mas de lo que estavan obligados, por la Ley. La Ley no se puso por ocasion de los justos, y en este sentido se entiende lo que dize el Apostol: La Ley no se hizo para el justo, y en tanto se dize no estar sujeto a la Lei en quanto no le parece, que ha satisfecho con cumplir lo que la Ley manda, sino que a los dones obligatorios, añade voluntarios, y su devocion es mayor que el imperio de la Ley, y se adelanta a la observancia de los mandamientos, con el cumplimiento de los consejos.

4

IIII. Quod Abraham, Dauid ceterique sancti legis mandata fuerint supergressi.

Ita namque Abraham futurae legis praecepta legimus supergressum, cum superatis quattuor regibus de spoliis Sodomorum, quae sibi uelut uictori non inmerito debebantur, et quidem rege ipso cuius spolia reduxerat suppliciter offerente, nihil penitus adquiescit adtingere, sub diuini nominis testificatione proclamans: extendo manum meam ad dominum excelsum, qui fecit caelum et terram, si a filo subteminis usque ad corrigiam caligae accipiam ex omnibus quae tua sunt, sic Dauid praecepta legis cognoscimus supergressum, qui praecipiente Moyse, ut inimicis talio redderetur, non solum hoc non fecit, uerum etiam dilectione conplexus est persequentes et pro his domino pie supplicans etiam lugubriter fleuit et ultus est interfectos. ita Heliam quoque et Hieremiam probamus non fuisse sub lege, qui cum licito uti coniugio absque reprehensione potuerint, uirgines tamen perseuerare maluerunt. sic Helisaeum ac reliquos eiusdem propositi uiros Moysaica legimus superasse mandata, de quibus apostolus ita dicit: circumierunt in melotis et in pellibus caprinis angustiati, adflicti, egentes, quibus dignus non erat mundus, in solitudinibus errantes et montibus et speluncis et in cauernis terrae. quid de filiis Ionadab filii Rechab dicam, quos Hieremiae prophetae offerenti ex praecepto domini uinum ita legimus respondisse: non bibimus uinum: quia Ionadab filius Rechab, pater noster, praecepit nobis, dicens: non bibetis uinum uos, et filii uestri usque in sempiternum: et domum non aedificabitis, et sementem non seretis, et uineas non plantabitis, nec habebitis: sed in tabernaculis habitabitis cunctis diebus uestris? unde etiam ab eodem propheta merentur audire: haec dicit dominus exercituum deus Israhel: non deficiet uir de stirpe Ionadab filii Rechab, stans in conspectu meo cunctis diebus. qui omnes offerre possessionum suarum decimas non contenti, sed ipsa praedia respuentes semet ipsos potius deo ac suas animas obtulerunt, pro quibus nulla ab homine commutatio fieri potest, sicut dominus in euangelio contestatur: quam dabit homo commutationem pro anima sua?

Cap. 4. Que Abraham, David, y los demàs Santos, cumplieron con ventajas los preceptos de la Ley.

No se contentò Abraham, con guardar entonces lo que permitia, y mandava despues la Ley, quando vencidos los quatro Reyes enemigos de los Sodomitas, pudiendose el quedar con todos los despojos, adquiridos en la batalla, como vencedor de ella, y ofreciendoselos el mismo Rey de Sodoma, con mucho gusto, no quiso aceptar cosa, antes poniendo por testigo a Dios, dixo: Yo te juro por el Señor, Criador de el Cielo, y tierra, que de todo lo que te avian robado los soldados, y yo he cobrado, no tomarè cosa chica ni grande, ni tocarè vn hilo de ropa. Tampoco se contentò David con solo guardar los preceptos de la Ley, pues concediendo ella que pudiesse vno instar con el Iuez, que su enemigo passasse por la pena de el talion, y aviendole el Señor traido a las manos al Rey Saul, no solo no le hizo daño, sino antes siempre amò a sus enemigos, y rogò con lagrimas por ellos, y aun castigò a los que fueron homicidas de sus emulos. Lo mismo leemos que hizieron Elias, y Ieremias en la observancia de la Ley, que pudiendo casarse, sin que ella lo prohibiesse, quisieron guardar siempre virginidad. Eliseo tambien, y sus sequaces, al cumplimiento de la Ley añadieron lo que dize el Apostol por estas palabras. Anduvieron desterrados vestidos de pieles de ovejas, y cabras, angustiados, afligidos, necessitados, sin que el mundo, mereciesse tenerlos, y perdieron el camino por los desiertos, montes, cuevas, y escondrijos de la tierra. Lo mismo puedo dezir de los hijos de Ionadab, hijo de Recab, que combidandoles Ieremias de parte de Dios a beber vino, le respondieron de este modo: No haremos tal cosa; porque Ionadab nuestro padre, hijo de Recab, nos mandò, que ni nosotros, ni nuestros successores bebiessemos mas vino, ni tuviessemos casas, ni sembrados, ni plantassemos viñas, ni las tuviessemos, sino que viviessemos toda nuestra vida en choças, y tiendas. Y assi merecieron que el mismo Profeta les dixesse. Esto dize el Señor de los exercitos Dios de Israel; jamas faltaràn descendientes de Ionadab, hijo de Recab, que assistan en mi presencia sirviendome. Los sobredichos no se satisficieron con ofrecer los diezmos de los frutos de sus heredades, antes se privaron de ellos, y ofrecieron a Dios sus vidas que no tienen precio temporal, por salvar con mas acierto sus almas, siguiendo lo que aconseja el Señor quando dize: Que cosa no arrisegara el hombre atrueque de salvarse?

5

V. Quod sub euangelii gratia agentes superare debeant mandata legalia.

Quapropter scire debemus nos, a quibus non iam exigitur legale mandatum, sed quibus euangelicus cotidie intonat sermo: si uis perfectus esse, uade uende omnia quae habes et da pauperibus, et habebis thesaurum in caelo, et ueni sequere me, cum decimas de substantiis nostris offerimus deo, adhuc quodammodo sub legis sarcina detineri et necdum ad euangelicum illud fastigium peruenisse, quod obtemperantes sibi non tantum praesentis uitae beneficiis, sed etiam futuris praemiis muneratur. lex enim factoribus suis non regnorum caelestium praemia, sed uitae huius solacia repromisit dicens: qui fecerit haec, uiuet in eis. dominus autem discipulis suis beati, inquit, pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum, et: omnis qui reliquit domum uel fratres aut sorores aut patrem aut matrem aut uxorem aut filios aut agrum propter nomen meum, centuplum accipiet et uitam aeternam possidebit. nec inmerito. non enim tam laudabile est si ab inlicitis quam si etiam a licitis temperemus et his propter eius reuerentiam non utamur, qui ea nobis propter infirmitatem nostram utenda permisit. itaque si etiam hi, qui decimas fructuum suorum fideliter offerentes praeceptis domini antiquioribus famulantur, necdum possunt euangelicum culmen ascendere, illi qui ne haec quidem faciunt quantum ab eo absint manifestissime peruidetis. nam quemadmodum poterunt euangelicae gratiae esse participes, qui consummare etiam leuiora legis praecepta contemnunt? quorum facilitatem usque adeo imperiosa legislatoris uerba testantur, ut etiam maledictum non inplentibus proponatur: maledictus enim inquit qui non permanserit in omnibus quae scripta sunt in libro legis, ut faciat ea. hic autem pro sublimitate et excellentia dicitur mandatorum: qui potest capere capiat, illic legiferi uiolenta conpulsio praeceptorum indicat paruitatem: contestor enim inquit uobis hodie caelum et terram, quod si non custodieritis mandata domini dei uestri, peribitis a facie terrae. hic magnificentia sublimium mandatorum ipsa non tam imperantis quam adhortantis condicione signatur: si uis perfectus esse, uade, fac hoc aut illud. ibi inexcusabile etiam recusantibus Moyses pondus inponit, hic consilio tantum uolentibus et ad perfectionem festinantibus Paulus occurrit. non enim generaliter praecipiendum erat nec ut ita dixerim canonice ab omnibus exigendum id quod propter mirificam sublimitatem ab omnibus passim non potest adprehendi, sed consilio omnes potius prouocantur ad gratiam, ut hi qui magni sunt possint perfectione uirtutum non inmerito coronari, qui autem parui sunt et mensuram aetatis plenitudinis Christi inplere non possunt, licet fulgore maiorum uelut siderum tecti latere uideantur, tamen a tenebris maledictionum quae in lege sunt alieni nec praesentium malorum cladibus addicantur nec supplicio plectantur aeterno. non ergo Christus ad illa uirtutum excelsa fastigia praecepti quemquam necessitate constringit, sed liberi arbitrii prouocat potestate et salubritate consilii ac desiderio perfectionis accendit. ubi enim praeceptum, ibi necessitas, consequenter et poena, custodientes uero haec, ad quae praefixae legis seueritate coguntur, poenam potius quae ab illa intentabatur effugiunt quam mercedem aut praemia consequuntur.

Cap. 5. Que la perfeccion de los que viven en tiempo de el Evangelio ha de exceder la de los que vivieron en la Ley.

Los Religiosos, y los que tratan de perfeccion, no quiera Dios que se contenten con solo guardar la Ley, pues les està exortando en el Evangelio, por estas palabras: Si quieres ser perfecto vete, vende quanto tienes, repartelo a los pobres, y sigueme, y hallaràs vn tesoro celestial; y assi de los que solo ofrecen los diezmos de sus obras, ò possessiones podemos dezir, que aun estàn debaxo de el iugo de la Ley, y no han llegado a la cumbre de el cumplimiento de los consejos Evangelicos, que se pagan, no solo con premios de esta vida, sino de la otra. Porque la Ley escrita quaado dize, el que guardare mis preceptos tendrà quietud en esta vida, no promete premios celestiales, pero el Señor dize a sus amigos, y Dicipulos. Bienaventurados los pobres de espiritu; porque de ellos es el Reino de los Cielos. Y en otro lugar: Al que dexare su casa, sus hermanos. hermanas, padre, y madre, muger, hijos, y possessiones por mi amor, le darè ciento por vno, y a mas desto la vida eterna, y con razon; porque mas es de alabar abstenerse de las cosas licitas que guardase de las ilicitas, y mortificarse por servir mejor a Dios, y privarse de el vso de las que nos concediò, por condescender con nuestra flaqueza. Pues si los que pagan con fidelidad los diezmos de sus frutos, y cumplen con los preceptos antiguos, con solo esto no pueden llegar a la perfeccion Evangelica, quan lexos estaràn de hazerlo, los que aun esto no hazen? Porque es imposible, que los no se atreven a cumplir con los preceptos mas faciles de la Ley escrita, alcançen la gracia, y ventaja de la de el Evangelio. Por poderse cumplir aquellos con menos dificultad, los manda el Legislador, con tanto imperio, que hecha maldiciones al que no los guardare, con esta sentencia: Maldito sea el que no guardare, y hiziere todo lo que està escrito en este libro. En la Ley de gracia por ser mas dificultosos de executar los consejos, y por la alteza, y excelencia de ellos se dize: El que puede cumplir con ellos hagalo. Alli la fuerça que haze Moysen denota la facilidad de lo que manda, quando escriviò. Pongoos por testigos al Cielo, y la tierra, que sino guardareis los preceptos de Dios, os costarà la vida. Aqui la grandeza, y calidad de lo que se propone, y aconseja, mas se significa con persuasiones que con imperio, y rigor. En la Ley escrita pone Moysen vna carga necessaria, y forçosa, y que nadie se podrà escusar de ella. En la Evangelica solo da S. Pablo consejos a los que quisieren seguirlos, y tratar de la perfeccion. Porque no era razon que se mandasse en general, ni se pidiesse con rigor a todos los que por la dificultad, que tiene, no pueden abraçarlo todos. Antes se nos propone solo por consejo, para que los aventajados se coronen de virtudes, y los que pueden menos, y no pueden llegar al cumplimiento de la edad, que es dezir, imitacion de Christo (aunque con el resplandor, y luzimiento de los perfectos, no se conoce el poco aprovechamiento de estos) dexa libres de la maldicion que da la Ley, a los que no la guardan, y que ni por castigo les alcançen los males presentes, ni por pena los tormentos eternos. Por esto el Señor, no nos obligò con precepto a subir a tan alto grado de virtud, sino que lo dexò en libertad de cada vno, incitandole con consejos saludables, y dandole deseos de perfeccion. Donde ay precepto, ay necessidad de cumplirlo, donde ay necessidad, se halla dificultad; donde la dificultad reyna, ay peligro de negligencia; a esta se sigue pecado, y al pecado pena. Y assi los que guardan solo lo forçoso de la Ley, aunque se libran de la pena puesta a los transgressores, pero no merecen los premios de los aventajados, y perfectos.

6

VI. Quod euangelii gratia, sicut perfectis tribuit regna caelorum, ita ueniabiliter sustentet infirmos.

Itaque sicut fortes ad sublimia atque praecelsa euangelicus sermo sustollit, ita non patitur infirmos ad ima demergi, perfectis quidem tribuens beatitudinis plenitudinem, ueniam uero inpertiens fragilitate superatis. lex enim consummantes praecepta sua in utriusque meriti uelut quodam meditullio conlocauit, quantum a transgressorum damnatione secernens, tantum separans a gloria perfectorum. quod quidem quam infimum quamque miserabile sit, uel ex praesentis uitae statu et conparatione perspicite, in qua miserrimum ducitur, si hoc tantum quis studeat ac laboret, ne reus tantummodo inter honestos homines et non etiam locuples et honorabilis et gloriosus habeatur.

Cap. 6. Que la gracia de el Evangelio, como lleva a los perfectos al Cielo; assi condesciende con los flacos.

Aunque la Ley Evangelica, a los esforçados los levanta a mayores grados de perfeccion, y santidad, pero no por esso desanima a los flacos. A los perfectos les da cumplimiento aventajado de bienaventurança, y a los que por la flaqueza no se atrevieron a abraçar los consejos, les perdona la falta de su poco valor. La Ley, a los que solo guardaron sus preceptos, los pone en vn estado mediano, que ni les condena por transgressores, ni los aventaja con premios de perfeccion. Es muy baxo el estado de esta gente, y esto se puede conocer con vna comparacion, que se halla comunmente entre nosotros, donde se tiene por cosa apocada, è infeliz, que vno se contente con solo, no ser escandaloso entre los hombres de bien, y no se le da nada de su honor, reputacion, y comodidad.

7

VII. Quod in nostra situm sit potestate, utrum sub euangelii gratia an sub legis uelimus terrore consistere.

Quamobrem in nostra hodie situm est potestate, utrum sub euangelii gratia an sub legis uelimus terrore consistere: cuilibet enim parti pro qualitate actus sui unumquemque necesse est adgregari. nam aut supergredientes legem suscipit Christi gratia aut certe inferiores uelut debitores suos sibique obnoxios lex retentat. reus namque legalium praeceptorum nequaquam euangelicam perfectionem ualebit adtingere, quamuis Christianum se et domini gratia liberatum inaniter glorietur. non solum enim hic credendus est adhuc esse sub lege, qui ea quae lex praecipit detractat inplere, sed etiam ille, qui ea tantum quae lex iubet obseruare contentus est ac nequaquam uocationi et gratiae Christi condignos exhibet fructus, ubi non dicitur: decimas tuas et primitias offeres domino deo tuo, sed: uade uende omnia quae habes et da pauperibus, et habebis thesaurum in caelo, et ueni sequere me, ubi ob perfectionis magnificentiam discipulo postulanti ne breuissimum quidem horae spatium pro patris conceditur sepultura et humanae caritatis officium diuini amoris uirtute praeuertitur.

Cap. 7. Que està en nuestra mano vivir debaxo la gracia del Evangelio, ò el temor de la Ley.

Antes de obligarse con votos, ò promessas cada vno tuvo libertad de contentarse con la guarda de los mandamientos, y sugetarse al terror, y castigo de la Ley, y tambien la tuvo para seguir los consejos de el Evangelio. Segun que cada qual procede, lo podemos agregar a esta, ò a aquella parte. Porque si hazemos mas de lo que la Ley natural manda, la Evangelica lo govierna, si menos la escrita lo castiga, como a transgressor de ella. Porque el que aun con la Ley natural, no se conforma, no puede ser perfecto, por mas que se glorie en vano de ser Christiano, y redemido con la sangre de Christo. No solo se ha de creer, que està sugeto al castigo de la Ley, el que falta en los preceptos morales de ella; pero aun de el que cumple con solos ellos, solemos dezir, que aun està dentro los terminos de la Ley, y que no haze obras dignas de la vocacion Christiana, y Ley nueva. Esta no se contenta con ordenar que paguemos diezmos, y primicias a Dios, sino que añade: Si quieres ser perfecto vete, y vende quanto tienes, dalo a los pobres, sigueme, y hallaràs vn tesoro celestial, y en otro lugar, a vn Dicipulo, que pidiò licencia a Christo para ir a enterrar a su Padre, no se la concediò el Señor, por no interrumpir la quietud de la perfeccion, y prefiriò el amor divino, a los oficios de la caridad humana, que se podian suplir por otro medio

8

VIII. Quemadmodum Theonas coniugem suam, ut et ipsa renuntiaret, hortatus sit.

Quibus auditis beatus Theonas inextinguibili desiderio euangelicae perfectionis accensus semen uerbi fecundo corde conceptum quasi profundis atque edomitis sui pectoris condidit sulcis, in eo uel maxime humiliatus atque conpunctus, quod eum senex non solum euangelicam perfectionem non adtigisse dixisset, sed etiam uix legis ipsius adimplesse mandata. siquidem cum decimas frugum suarum solitus esset diaconiae annis singulis pendere, primitiarum rationem ne audisse quidem se aliquando deflebat: quam tamen etiamsi similiter implesset, longe nihilominus secundum senis sententiam se ab euangelica perfectione distare suppliciter fatebatur. ad domum itaque reuertitur maestus illaque adfectus tristitia, quae paenitentiam ad salutem stabilem operatur, ac de sua iam uoluntate et definitione non dubius erga salutem coniugis omnem mentis sollicitudinem curamque conuertit, eamque ad desiderium quo fuerat ipse succensus exhortatione coepit simili prouocare et ut deo pariter in sanctimonia et castitate seruirent diurnis nocturnisque fletibus monere, dicens conuersionem melioris uitae nequaquam esse lentandam, quia necessitati subitae mortis uana spes inmaturae non praeiudicaret aetatis, quippe quae pueros, adulescentes ac iuuenes pari ut senes sorte praeriperet.

Cap. 8. Como el Abad Theonas persuadiò a su muger que se apartara de el mundo.

Aviendo oydo esta platica el devoto Theonas, fervoroso con el deseo de la perfeccion conservò en su coraçon fecundo la semilla de la palabra de Dios, como haze el labrador entregando su semilla a la tierra bien cultivada, y sulcos bien hondos, y fertiles, y lo que mas le compungiò, y humillò fue lo que dixo el Abad Iuan, significando, que no solo no avia començado Theonas a exercitarse en la perfeccion, pero ni aun cumplido en rigor con la Ley escrita: porque aunque cada año avia ofrecido los diezmos de su cogida a la procuracion, y dispensa de aquel Monasterio, mas no sabia que cosa era pagar primicias, y aunque la huviera pagado, supo alli por lo que le dixo el Abad Iuan, que no le bastava esso para la perfeccion Evangelica, bolviosse melancolico a su casa, y cargando el pensamiento sobre aquella tristeza, que es verdadera causa de la mudança, seguro ya de su buen proposito, è intencion, puso todo su cuydado, y diligencia en convertir a su muger, y començò a exortarla assi mismo, a seguir el deseo de que el estava posseido, y a amonestarla continuamente con lagrimas, a que entrambos viviessen santamente, y con pureza de cuerpo, y espiritu, absteinendose de el vso licito de el matrimonio, y haziendo divorcio. Deziale entre otras razones, que la mudança de la vida, y la conversion por ninguna causa se avian de dilatar, ni deferir para otro tiempo, pues la esperança vana de la edad florida, estava tambien sugeta a vna muerte repentina, que no perdona a niños, muchachos, moços, ni viejos.

9

VIIII. Quemadmodum non adquiescente uxore sua ad monasterium peruolarit.

Cumque huiusmodi obsecrationibus iugiter persistenti coniunx durissima non praeberet adsensum seque diceret solacio maritali pro aetatis suae flore penitus abstinere non posse, ac proinde si quid deserta ab eo criminis admisisset, illi potius adscribendum qui coniugii foedera disrupisset: ad haec ille, cum diu condicionem naturae praetendisset humanae, quam fragilem et incertam periculosum esset carnalibus desideriis et operibus diutius inplicari, adiciens adstruebat non licere cuiquam eius se boni extorrem facere cui omnimodis inhaerendum esse didicisset, maiorisque esse periculi despicere cognitam bonitatem quam incognitam non amare: proinde se iam reatu etiam praeuaricationis inuolui, si inuentis tam praeclaris tamque caelestibus bonis terrena ac sordida praetulisset. ad omnem sane aetatem omnemque sexum perfectionis magnificentiam pertinere et uniuersa ecclesiae membra ad conscendendam sublimium meritorum celsitudinem prouocari dicente apostolo: sic currite ut conprehendatis, nec propter lentorum et segnium moras paratos atque alacres debere subsistere, cum rectius sit ut desides a praecurrentibus incitentur quam ut properantes a residentibus obligentur. proinde statutum sibi decretumque esse renuntiare saeculo ac mori mundo, ut uiuere possit deo, et si hanc beatitudinem nequeat obtinere, ut cum socia sua in consortium transeat Christi, malle se uel cum unius membri dispendio saluum fieri et uelut debilem intrare in regna caelorum quam cum soliditate corporis condemnari. adiciebat autem etiam ista dicens: si Moyses pro duritia cordis dimitti permittit uxores, quare hoc non sinat Christus pro desiderio castitatis, praesertim cum idem dominus inter ceteras adfectiones, id est patrum matrumque ac filiorum, quibus omnem reuerentiam non solum lex sed etiam ipse praeceperat exhiberi, tamen pro nomine suo ac desiderio perfectionis non solum contemnenda simpliciter, sed etiam odio habenda esse decernens coniungat eis similiter etiam nomen uxorum dicens: et omnis qui reliquit domum uel fratres aut sorores aut patrem aut matrem aut uxorem aut filios propter nomen meum, centuplum accipiet et uitam aeternam possidebit. in tantum ergo perfectioni quam praedicat nihil patitur conparari, ut illam quoque necessitudinem solui patris ac matris, quae secundum apostolum primum obtinet in repromissione mandatum (honora scilicet patrem ac matrem, quod est mandatum primum in repromissione, ut bene sit tibi et sis longaeuus super terram), eamque despici pro suo amore praecipiat. euidenter itaque sicut eos euangelicus sermo condemnat qui non interueniente adulterii crimine uxoria uincla disrumpunt, ita ob amorem Christi et desiderium castitatis his qui iugum carnale reiecerunt etiam centupla praemia repromittit. quapropter si fieri potest, ut ad hanc mihi optatissimam partem accepta tandem ratione flectaris, scilicet ut domino seruientes poenam gehennae pariter euitemus, caritatem coniugii non refuto, immo etiam maiore adhuc dilectione conplector. agnosco enim et ueneror adiutricem meam domini mihi sententia deputatam et indisrupto eidem foedere caritatis in Christo cohaerere non respuo, nec a me separo quod dominus mihi primae statim conditionis lege coniunxit, dummodo sis et ipsa quod conditor esse te uoluit. si uero non adiutrix esse uolueris sed deceptrix et adminiculum te non mihi, sed aduersario malueris exhibere, atque ob hoc adtributum putas coniugii sacramentum, ut te huic quae ingeritur fraudans saluti insuper et me a discipulatu retrahas saluatoris, ita illam abbatis Iohannis, immo Christi ore prolatam sententiam uiriliter adprehendam, ut me a spiritali bono nulla carnalis auellere possit adfectio. qui enim non oderit, inquit, patrem et matrem et filios et fratres et sorores et uxorem et agros, insuper et animam suam, non potest meus esse discipulus. cum ergo his atque huiusmodi uerbis muliebris non flecteretur intentio et in eadem obstinationis duritia permaneret, si ego te, inquit beatus Theonas, abstrahere a morte non possum, nec tu me separabis a Christo: tutius est autem mihi cum homine quam cum deo habere diuortium. adspirante itaque gratia dei definitionis suae exsecutionem instanter adgressus est nec intepescere per aliquam moram desiderii sui est passus ardorem. nam confestim omni mundana facultate nudatus ad monasterium peruolauit, ubi in breui tanto splendore sanctitatis et humilitatis enituit, ut beatae memoriae Iohanne ad dominum ex hac luce migrante, sancto quoque Helia, uiro qui non minor decessore suo fuit, similiter decedente tertius Theonas uniuersorum electus iudicio in diaconiae eis dispensatione successerit.

Cap. 9. Como, repugnando a ello su muger, se fue Theonas al Monasterio.

Estando endurecida su muger a todas estas persuasiones, y diziendo que su edad robusta, y loçana no podia privarse de, la compañia de su marido, ni guardar castidad, y que si ella por ausencia de el cometia alguna flaqueza, el seria la causa de esso, y tambien tenia la culpa, pues voluntariamente avia hecho aquel divorcio. Passò el adelante en su platica, proponiendo a su esposa la fragilidad, è inconstancia de la naturaleza humana, y quanto impedian comunmente la perfeccion los cuydados de el mundo, las obligaciones de el matrimonio, y los deleites de la sensualidad; deziale que era acertado abraçarse cada vno con el bien, en que conocia ventajas, y que juzgava por mayor pecado despreciar el bien conocido que dexar de amar el ignorado, y que podia hazer cuenta ella, que ya ofendia a Dios, pues aviendo tenido noticia de bienes tan altos, y celestiales, como la vida Religiosa contiene los tenia en menos, que el estado de el matrimonio. Los consejos de la perfeccion, dixo, y su dignidad, ni excluyen edad, ni sexo alguno, a todos los miembros de su Iglesia persuade el Señor, que procuren ser perfectos, quando dize por su Apostol: Corred de manera que alcançeis el premio. No es justo que por ocasion de los que son floxos, y pereçosos en esto ayan de bolver atras los diligentes, y fervorosos, y mas vale que los devotos muevan, è inciten a los negligentes, que no que estos impidan a aquellos en la execucion de sus buenos deseos, y assi que el estava resuelto de renunciar el siglo, y morir para el mundo, atrueque de vivir para Dios, y que sino podia acabar con ella que le imitasse en seguir a Christo, mas queria como dixo el Señor, salvarse solo, perdiendo vn miembro de su cuerpo, y entrar como dizen, coxo en el Cielo, que no ponerse a peligro de condenarse por no perderlo. Aun apretava el punto con algunos lugares de escritura, mal entendidos y otros bien, que como veremos abaxo, le hizieron hazer vna cosa, que la contaremos, no para que nadie la imite, sino para referir lo que passò. Prosiguia diziendo: Si Moysen, por solo la dureza de los Iudios, les permitiò apartarse de sus mugeres; porque no permitirà esso el señor, por executar el deseo de la Castidad? Quando Dios quiso desarraygar de nuestros coraçones, los afectos desordenados, que impiden la perfeccion, como son la demasiada passion por padres, madres, y hijos (no obstante que de estas personas la Ley, y el Evangelio mandan que cuydemos) no solo dixo, que les menospreciassemos, si nos impiden el amor de Dios, y nuestro aprovechamiento de espiritu, sino que los aborreciessemos; entre estos nombra tambien a la muger, quando añade: Qualquiere que dexare su casa, hermanos, hermanas, padre y madre, muger, hijos, y possessiones, por amor de mi recibirà ciento por vno en esta vida, y en la otra la gloria. Aventajase tanto la perfeccion, que el Señor alaba; y predica a las demas buenas obras, que no obstante, que el Apostol dixo: Honra a tu padre, y a tu madre, que es el primer mandamiento de la segunda tabla de la Ley, y todo te saldrà bien, y viviràs muchos años: si el hazerles compañia, nos ha de estorvar el ser buenos, ò perfectos, nos manda el Señor, que les dexemos. De la manera que el Evangelio condena a los hombres, que se apartan de sus mugeres, sin aver merecido ellas esso, por sus adulterios; assi mismo a los que por amor de Christo, y deseo de la Castidad, se apartan de ellas, en la forma, que se deve les promete en premio, ciento por vno. Estoy resuelto, de que si te puedo convencer con razones, a que te acomodes con mi parecer, y hagas lo que deseo de que sirviendo entrambos a Dios, nos libremos juntamente de las penas de el Infierno, no quiero perder el amor de el matrimonio, antes en tal caso le tendre mayor, porque conozca, que venero la ayuda, y compañero, y Dios me dio, y me precio de amarla siempre en Christo, ni me quiero apartar de el amor de la esposa con quien Dios me junto, segun la Ley, que puso en el principio de el mundo, pero esto ha de ser con condicion, que tu seas tal qual quiso su Divina Magestad, que fuesses: Mas sino me quieres servir de ayuda, sino de estorvo, y quieres mas ayudar a mi enemigo, que a mi; y piensas que el matrimonio se hizo para que te prives de este bien, y no quieras que yo sea Dicipulo de Christo, yo pienso conformarme con el exemplo de el Abad Iuan, ò por mejor dezir de Dios, ni bastarà ninguna afeccion, y amor carnal a privarme de este bien espiritual. Porque el que no aborrece, padre, madre, hijos, hermanos, y hermanas, muger, y possessiones, y aun su misma vida, no puede ser Dicipulo de Christo. Viendo Theonas, que despues de averle propuesto tantas razones, no se doblaua su muger, sino que siempre se estava en su parecer, le dixo con gran resolucion: Pues yo no te puedo librar de tu perdicion, tampoco tu me apartaràs de Christo: Mas vale hazer divorcio, y apartarme de mi muger, que de Dios. Obrando la inspiracion divina, executò luego su pensamiento, no quiso dar lugar a que se entibiasse algo su fervor, y luego despojandose de quanto tenia, se fue al Monasterio, donde en breve tiempo se aventajò tanto en humildad, y santidad, que muerto el Abad Iuan, y tambien su sucessor Elias, que no fue menos santo, que el, sucedio en la administracion, y procuracion de el Convento Theonas.

10

X. Satisfactio pro eo, ne discidia coniugibus suadere uideamur.

Nemo autem existimet nos haec ad prouocanda coniugiorum diuortia texuisse, qui non solum nuptias minime condemnamus, uerum etiam apostolicam sequentes sententiam dicimus: honorabile coniugium in omnibus et torus inmaculatus, sed ut lectori initium conuersionis, quo tantus ille uir deo dicatus est, fideliter panderemus. a quo bona gratia hoc primum deposco, ut, siue hoc ei placeat siue displiceat, quoquo modo me a calumnia alienum esse concedens in suo hoc factum aut laudet aut reprehendat auctore. ego autem, qui non meam super hac re sententiam prompsi, sed rei gestae historiam simplici narratione conplexus sum, aequum est, ut sicut mihi de eorum qui hoc factum probant laude nihil uindico, ita eorum qui id inprobant non pulser inuidia. habeat ergo suum de illo ut diximus unusquisque iudicium: sed moneo, ut ita censuram sui castiget examinis, ne se aequiorem aut sanctiorem diuino credat esse iudicio, quo in eum etiam apostolicarum conlata sunt signa uirtutum, ut taceam de tantorum patrum sententia, a quibus factum eius non solum minime reprehensum, uerum etiam usque adeo conlaudatum esse manifestum est, ut eum summis ac sublimissimis uiris in diaconiae electione praetulerint. et puto tot spiritalium uirorum deo auctore prolatum non errasse iudicium, quod etiam tanta signorum, ut supra iam dictum est, admiratio confirmabat.

Cap. 10. Con el caso referido no pretendemos persuadir divorcio a los casados.

No piense alguno, que avemos referido esto por dar ocasion a divorcios; pues no solo, no condenamos los casamientos, sino que antes siguiendo el parecer de el Apostol confessamos, que el matrimonio es digno de toda veneracion, y el vso de el carece de culpa; pero avemoslo advertido, para que sepan todos, por donde començò la vocacion de este Santo Varon. Mas quiero suplicar al Lector, que siquiera alabe, siquiera vitupere esta accion, no me de a mi alabança, ni culpa de averla contado, puede hazer esso con el Abad Theonas auctor de ella. A mi que no digo mi parecer con resolucion en este punto, sino que he referido con llaneza, lo que supe, estame muy bien, ni aplicarme a la alabança de los que la aprueuan, ni sentir mal de los que la reprueven. Y assi podra juzgar cada vno de el caso, como mejor le pareciere con prevencion, que no sea tan riguroso en su censura, ni se enamore tanto de ella, que la quiera preferir a los ocultos juizios de Dios, que enriqueciò despues de este hecho a Theonas, con tantas virtudes, y milagros a mas de la opinion, que de el tuvieron aquellos Santos Padres, que no solo no condenaron su accion; pero la acreditaron con lo que hizieron con el, en preferirlo en el oficio de la administracion de aquel Convento, a tantos Religiosos, y tan aventajados, y perfectos; y sospecho, que personas tan espirituales, ni el no se resolvieron en abonar aquella accion, sin particular inspiracion de el Espiritu Santo, que parece que la virtud, y milagros de el sobredicho Theonas futuras confirmaron las acciones suyas passadas, aunque comunmente essa manera de divorcios, oy no se permiten.

11

XI. Inquisitio, cur in Aegypto totis diebus Quinquagensimae non ieiunetur nec genua in oratione curuentur.

Sed iam tempus est ut promissae disputationis ordinem persequamur. igitur abba Theonas cum diebus Quinquagensimae nos in nostra cellula uisitasset, uespertina orationum sollemnitate transacta humi paululum considentes coepimus diligentius percontari, cur apud eos tanta obseruantia caueretur, ne quis penitus totis Quinquagensimae diebus uel genua in oratione curuaret uel usque ad horam nonam ieiunare praesumeret, eoque id diligentius scrutabamur, quod nequaquam hoc tanta cautione seruari in Syriae monasteriis uideramus.

Cap. 11. Pregunta: porque en Egypto ni se ayuna, ni se arrodillan todo el tiempo de la Pascua?

Pero ya es tiempo, que començemos a tratar de el titulo, y argumento principal de este libro. Visitonos el Abad Theonas en nuestra Celda en tiempo de Pascua, y despues de Visperas, nos assentamos vn poco, y començamos a preguntarle con curiosidad, que era la causa, que entre ellos se zelava tanto, que en tiempo de entre dos Pascuas, nadie se arrodillase, para dezir las Horas, ni ayunase estandose sin tomar sustento hasta las tres de la tarde. Davanos ocasion a preguntar esto con mas cuidado, el ver que esso en los Monasterios de Syria, no se observava con tanto rigor ni puntualidad.

12

XII. Responsio de natura eorum quae bona uel mala uel media sunt.

Ad haec abba Theonas tali usus est sermonis exordio. oportet quidem nos auctoritati patrum consuetudinique maiorum usque ad nostrum tempus per tantam annorum seriem protelatae etiam non percepta ratione concedere eamque, ut antiquitus tradita est, iugi obseruantia ac reuerentia custodire. uerumtamen quoniam causas huius rei et rationem uultis agnoscere, accipite breuiter ea quae a senioribus nostris tradita super hac institutione conperimus. uerumtamen antequam scripturae diuinae auctoritas proferatur, si placet, de natura ipsius ieiunii et qualitate pauca dicamus, ut disputationem nostram subsequens scripturarum confirmet auctoritas. diuina sapientia per Ecclesiasten omni rei, id est uniuersis seu prosperis seu quae aduersa putantur et tristia tempus esse proprium designauit dicens: omnibus tempus est, et tempus omni rei sub caelo. tempus pariendi et tempus moriendi, tempus plantandi et tempus euellendi quod plantatum est, tempus occidendi et tempus sanandi, tempus destruendi et tempus aedificandi, tempus plorandi et tempus ridendi, tempus plangendi et tempus saltandi, tempus mittendi lapides et tempus colligendi lapides, tempus amplectendi et tempus longe fieri ab amplexu, tempus adquirendi et tempus perdendi, tempus custodiendi et tempus expellendi, tempus disrumpendi et tempus sarciendi, tempus tacendi et tempus loquendi, tempus amandi et tempus odiendi, tempus belli et tempus pacis, et infra quia tempus est, inquit, omni rei et omni facto, nihil igitur ex his bonum esse perpetuum definiuit, nisi cum fuerit horum quid oportune et conpetenter expletum, ita ut haec eadem, quae nunc oportune gesta bene cedunt, si inportuno uel incongruo tempore praesumantur, inutilia inueniantur et noxia, absque his dumtaxat quae per se principaliter uel bona uel mala sunt nec aliquando possunt in contrarium deriuari, ut est iustitia, prudentia, fortitudo, temperantia ceteraeque uirtutes siue e diuerso uitia, quorum definitiones in aliam partem cadere omnino mutariue non possunt. si qua uero in utrumque effectum possunt aliquando transire, ut pro qualitate utentium uel bona inueniantur uel mala, haec non absolute pro sua natura, sed pro perpetrantis adfectu et oportunitate temporis uel utilia interdum uel noxia sentiuntur.

Cap. 12. Respuesta, de la calidad de las cosas buenas, malas, è indiferentes.

Ordenò el Abad Theonas su respuesta en esta forma: No era menester, que buscassemos las razones, y causas que tuvieron nuestros predecessores, para ordenar esso; sino guardar lo que ellos avian dispuesto, conformarnos con su autoridad, y seguir su costumbre continuada, por tantos años, hasta nuestros tiempos, y guardada de la manera, que la dispusieron desde su principio; pero porque quereis saber el motivo, que tuvieron, os dirè lo que he hallado notado, por nuestros antepassados, a cerca de esta costumbre. Antes que la provemos con lugares de la Escritura, tratarè con vuestra licencia en breve de la calidad, y propiedades de el ayuno; para que la autoridad de la palabra de Dios confirme despues lo que dixeremos primero en esta dificultad. La Divina Escritura, por boca del Eclesiastes, señalò tiempo determinado, y propio para todas las cosas, tanto prosperas, como adversas. Dixolo por estas palabras; Todas las cosas de este mundo tienen su tiempo determinado, para poderse vsar de ellas, tiempo ay de nacer, y de morir, de plantar, y de arrancar lo plantado, de castigar con pena de muerte, y de perdonar; de derribar, y edificar; de llorar, y de reir; de entristezerse, y alegrarse con bayles, y danças; de recoger piedras, y de apredrear con ellas, de vsar de el matrimonio, y de abstenerse de el vso de el; de adquirir, y de gastar; de guardar la hazienda, y distribuirla; de rasgar, y de coser; de callar, y de hablar; de amar, y aborrecer; de guerra, y de paz. Y luego concluye con dezir: Las cosas, y el vso de ellas, todas tienen su tiempo, y ocasion. De ninguna dixo, que era buena, para qualquier tiempo, sino en su oportunidad, ocasion, y conveniencia. Es tanta verdad esta, que las cosas, que en vn caso son a proposito, y vtiles sino se hazen a su tiempo, son perjudiciales, y dañosas, pero ay algunas, que nunca pueden ser malas, y otras por el contrario tan malas, que nunca pueden ser buenas. Las buenas en este genero, son la justicia, prudencia, fortaleza, templança, y las demas virtudes interiores, cuyo exercicio, nunca puede ser malo, y los vicios contrarios jamas pueden ser buenos. Si ay algunas cosas indiferentes, de que se puede vsar bien, y mal, y las puede solo aborrecer la intencion, ò fin con que se hazen; estas no podemos dezir, que de su naturaleza son buenas, ni malas, sino solo, que su bondad, ò malicia depende del tiempo, ocasion, conyectura, y animo de el que se sirve de ellas.

13

XIII. Quale bonum sit ieiunium.

Quamobrem nunc quaerendum est quid super ieiuniorum statu decernere debeamus, utrumnam similiter et ipsum bonum esse eo modo quo iustitiam, prudentiam, fortitudinem ac temperantiam diximus, quae in partem contrariam penitus transire non possunt, an medium quid, quod interdum factum possit prodesse et interdum praetermissum condemnare non possit, quodque nonnumquam egisse reprehensibile sit, nonnumquam praetermisisse laudabile. si enim in illa definitione uirtutum etiam ieiunium censeamus, ut inter principalia bona ciborum abstinentia conlocetur, erit profecto eorum mala et criminosa perceptio. quidquid enim principali bono contrarium est, sine dubio principale malum esse censendum est. quod definiri a nobis scripturarum sanctarum non permittit auctoritas. si enim tali sensu ac proposito ieiunemus, ut peccatum contrahi in escarum participatione credamus, non modo nullos fructus pro abstinentia consequemur, sed etiam reatum maximum ac sacrilegii crimen secundum apostolum contrahemus, abstinentes a cibis, quos deus creauit ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus et his qui cognouerunt ueritatem. quia omnis creatura dei bona, et nihil reiciendum quod cum gratiarum actione percipitur. qui enim putat quid commune esse, illi commune est. et idcirco ob solam perceptionem escae neminem legimus condemnatum, nisi forte iunctum quid fuerit uel postea subsecutum, per quod meruerit condemnari.

Cap. 13. Quan grande bien es el ayuno.

Aora avemos de ver, que opinion se ha de tener a cerca de el ayuno? y si es de la misma condicion, y bondad, que la justicia, prudencia, fortaleza, y templança, que nunca pueden ser malas ni culpables? ò es de naturaleza media, è indiferente, demanera, que vnas vezes sea acertado el ayunar, y otras el dexar de ayunar, tampoco sea errado, y que pueda aver ocasion, en que el ayuno sea reprehensible, y el desayunarse loable. Si determinamos que el ayuno sea de la calidad de aquellas quatro virtudes, y que de su naturaleza, y essencia sea bueno, siempre seria, culpable el no ayunar, y se opondria al sumo bien, y lo que se opone al bien principal con razon se tiene por grande, y sumo mal, y dezir, que el no ayunar siempre es culpable, contradize a los exemplos de la Sagrada Escritura. Si ayunassemos, y nos abstuviessemos de manjares licitos, y concedidos con opinion, y conciencia, que el comer de ellos fuesse pecado, a mas de no sacar fruto, ni merecimiento de tal ayuno cometeriamos vn gran pecado, y aun segun el Apostol sacrilegio, condenando el vso de los manjares, que concediò Dios para comerlos con accion de gracias a los fieles, y a los que estan enterados de la verdad, de que todas las cosas, que Dios criò son buenas, y que con su bendicion, y beneplacito se ofrecen ocasiones, en que con buena conciencia podemos servirnos de ellas, y el hazer esto nadie lo puede condenar, y assi dixo el Apostol S. Pablo: que si vno està persuadido que vn manjar, es prohibido, aunque en hecho de verdad no lo sea, pecarà comiendo de el; no por solo el comerlo sino por la conciencia erronea, que tiene. Que por el comer solamente, y tomar sustento ninguno se condenarà, si esso no se junta con alguna circunstancia, afecto, ò efecto, que condene aquella accion.

14

XIIII. Quod non sit principale bonum ieiunium.

Itaque hoc medium esse etiam ex hoc manifestissime declaratur, quia sicut iustificat custoditum, ita non condemnat inruptum, nisi forte praecepti transgressio magis quam escarum perceptio puniatur. principali autem bono ita nullum esse oportet uacuum tempus, ut sine eo cuiquam esse non liceat, quia necesse est cessatione eius in malum conruere neglegentem. nec rursum principali malo ullum conceditur tempus, quia quod noxium semper est, numquam poterit, si admissum fuerit, non nocere uel in partem umquam laudabilem conmutari. ac perinde haec, quibus qualitates statutas uidemus et tempora et quae sic obseruata sanctificant ut omissa non polluant, media esse manifestum est, ut puta nuptias, agriculturam, diuitias, solitudinis remotionem, uigilias, sacrorum lectionem meditationemque librorum ipsaque ieiunia, de quibus principium sermonis exortum est. quae omnia diuina praeceptio uel sanctarum auctoritas scripturarum non ita incessabiliter obtinenda nec iugiter custodienda decreuit, ut ea paululum intermisisse nefarium sit. quidquid enim imperatiue decernitur, mortem inrogat non inpletum: quaecumque uero suadentur potius quam iubentur, facta prosunt, infacta non puniunt. et idcirco aut omnia haec aut certe quaedam pro causa, pro loco, pro modo, pro tempore circumspecte agere nos maiores nostri et prouide obseruare iusserunt, quia si congrue horum aliquid actitetur, aptum atque conueniens, si incongrue, ineptum esse constat ac noxium. acsi uelit quis in fratris aduentu, in quo Christum debet humanitate reficere et gratissima susceptione conplecti, austeritatem ieiunii custodire, nonne inhumanitatis potius crimen incurrit quam laudem aut meritum religionis adquirit? uel si, cum defectio et inbecillitas carnis reparationem uirium escae perceptione deposcit, non adquiescat aliquis rigorem abstinentiae relaxare, nonne magis crudelis sui corporis homicida quam salutis prouisor est aestimandus? ita etiam cum tempus festiuitatis escarum congruum fotum et refectionem necessariae absolutionis indulget, si quis ieiuniorum rigidam obseruantiam indisrupte uoluerit retentare, necesse est ut non tam religiosus quam inconditus atque inrationabilis habeatur. sed et illis haec nihilominus repperientur aduersa, qui humanam laudem ieiuniis aucupantur et inani ostentatione palloris famam sanctitatis adquirunt, quos in praesenti suam recepisse mercedem euangelicus sermo pronuntiat, uel quorum per prophetam dominus ieiunium detestatur. ad quorum personam cum sibi obiciens ante dixisset: quare ieiunauimus, et non aspexisti: humiliauimus animas nostras, et nescisti? confestim subiciens prodidit causas, cur non merentur audiri: ecce, inquit, in diebus ieiunii uestri inuenietur uoluntas uestra, et omnes debitores uestros repetitis. ecce ad lites et contentiones ieiunatis, et percutitis pugno impie. nolite ieiunare sicut usque ad hanc diem, ut audiatur in excelso clamor uester. numquid tale est ieiunium, quod elegi, per diem adfligere hominem animam suam? numquid contorquere quasi circulum caput suum, et saccum et cinerem sternere? numquid istud uocabitis ieiunium, et diem acceptabilem domino? deinde infert docens quomodo acceptabilis fiat continentia ieiunantis atque euidenter enuntiat per se solum ieiunium prodesse non posse, nisi has quae subiciuntur causas habuerit consequentes, nonne hoc est, inquiens, ieiunium, quod elegi? dissolue conligationes impietatis, solue fasciculos deprimentes, dimitte eos, qui confracti sunt, liberos, et omne onus disrumpe. frange esurienti panem tuum, et egenos, uagosque indue in domum tuam: cum uideris nudum, operi eum, et carnem tuam ne despexeris. tunc erumpet quasi mane lumen tuum, et sanitas tua citius orietur, et anteibit faciem tuam iustitia tua, et gloria domini colliget te. tunc inuocabis, et dominus exaudiet te: clamabis, et dicet: ecce adsum. uidetis ergo ieiunium nequaquam principale bonum a domino iudicari, eo quod non per semet ipsum, sed per alia opera bonum ac deo bene placitum fiat et rursum ex accedentibus causis non solum uanum, uerum etiam odibile censeatur dicente domino: cum ieiunauerint, non exaudiam preces eorum.

Cap. 14. Que no es mayor virtud la de el ayuno.

Conocese, que es el ayuno de naturaleza indiferente, en que en vn tiempo es acertado ayunar, y en otro es cordura no ayunar; si el no ayunar es culpable, no es por la naturaleza de el manjar que se come, sino por el precepto, que ay de no comerle, en tal ocasion. Para las acciones, que de su naturaleza, y essencialmente son buenas, no ay tiempo prohibido. Es tanta verdad esta que mientras el hombre vive, siempre tiene obligacion de exercitarse en alguna de ellas, y en faltando en esto, ya no cumple con su obligacion. Por lo contrario las que son intrinsecamente malas, en todo tiempo son prohibidas; porque lo que de su naturaleza, es malo, y siempre perjudicial, no puede dexar de ser dañoso, ni mudarse de malo en bueno, por ninguna circunstancia. De aqui procede, que las cosas, que dize el Eclesiastes que tienen su tiempo, y sazon, y que el vsar de ellas vnas vezes es malo, y otras bueno, son de naturaleza media, è indiferente como los casamientos, la agricultura, las riquezas, la soledad, el retiro, las vigilias, la licion, y meditacion de la Sagrada Escritura, y finalmente los ayunos, de que avemos tratado en este libro. A todas estas cosas, ni cada vna de ellas no nos obligò Dios, ni la Sagrada Escritura, demanera, que siempre huviessemos de guardarlas, ni condenò el abstenerse de ellas en su tiempo. Lo que solo es de consejo puesto en execucion, merece premio, dexado de hazer no trae consigo riguroso castigo, en quien no votò el seguirlo. Esta es la causa, por la qual nos advirtieron nuestros mayores, que estas cosas indiferentes las hiziessemos con prudencia, y circunspeccion, segun la ocasion, lugar, modo, y tiempo, lo pidieren. Porque en su sazon son convenientes, y fuera de ella, son dañosas, y fuera de proposito. Si vno quando viene a su casa vn huesped, ò a su Convento vn Religioso forastero (a quien ha de recebir con tanta caridad, y agasajar con tanto amor, como si fuera el mismo Christo nuestro bien) quiere guardar con rigor el ayuno, que no es de precepto, mas le juzgaremos por descortes, que por hombre devoto, ni Religioso prudente. Y si quando la flaqueza de el cuerpo, pide sustento, quiere tener teson en ayunar con notable daño de su salud, mas le tendremos por homicida de si mismo, que por persona cuerda, y discreta en mirar por su salud. Assi mismo, quando en la solenidad de vna Pascua se acostumbra, aun en los Conventos dar mejor racion, y de cenar, si vno en publico quisiesse ayunar, mas cobrarà opinion de descortes, y barbaro, que de espiritual, y penitente. Esto no les parecerà bien, a los que ayunan: porque los alaben, a los que hazen de el descolorido, y desmayado por cobrar opinion de Santos: A estos les dize el Evangelio, que ya en este mundo alcançaron el premio que merecian, ò por mejor dezir, que pretendian. Muy al vivo pinta semejantes Hypocritas el Profeta Isaias, quando en persona de ellos, y suya, como si el lo fuera, dize a Dios: Que es la causa Señor, que avemos ayunado, y no has hecho caso de nuestros ayunos, avemonos humillado, y has hecho el sordo? Inmediatamente añade las causas, que ha tenido su Divina Magestad, para hazer aquello, y prosigue en persona de Dios, en esta forma: Advertid, que el dia, que ayunais, no mortificais vuestra propia voluntad, executais con rigor a vuestros deudores, ayunais para tener con que mantener los pleitos injustos, y sustentar bandos, maltratais a los pobres. No ayuneis de essa manera; para que Dios os oiga. Porque el ayuno, que a mi me agrada, no es que el hombre no coma en todo el dia, no que vaya con el cuello torcido, y encorbado, como vn circulo, no que ande vestido de saco, y cilicio, y encenizada la cabeza. Este ayuno, y penitencia sola, no me agrada, ni el tiempo que gastais en esso esta bien empleado en mi servicio. Despues de esto pone las condiciones, que ha de tener la abstinencia de el que ayuna, y claramente dize, que el aiuno solo aprovecha poco, sino se juntan con el las circunstancias que el añade con estas palabras: El ayuno, que abono yo, es este, apartate de malas compañias, no oprimas a los pobres, ni permitas, que nadie lo haga, ayuda, y da libertad a todos los que padecen agravios, ò cautiverios, alivia a los fatigados, y afligidos, reparte tus bienes con los necessitados, y hospeda los Peregrinos, viste al desnudo, y no te descuydes de ti. Entonces luzirà tu fama, y tu reputacion, mas que el Sol, y tus necessidades te remediaràn con brevedad; llevaràs tus buenas obras adelantadas, y la gloria de el Señor te acompañarà, invocaràs a Dios, y te darà audiencia, daràs vozes, y te responderà. No veis como el ayuno solo, no es loable sino va acompañado de otras buenas obras, ni se agrada Dios de el, si por las circunstancias malas se resuelve en vanidad, y ofensa de su Divina Magestad? Assi lo dize por Ieremias, de parte de Dios: No oirè sus oraciones quando ellos ayunaren.

15

XV. Quod principale bonum non propter inferius bonum debeat exerceri.

Non enim misericordia, patientia et caritas uel illa praedictarum praecepta uirtutum, in quibus utique bonum est principale, propter ieiunia sunt tenenda, sed potius ieiunia propter illa, elaborandum est enim ut uirtutes illae, quae uere bonae sunt, ieiuniis adquirantur, non ut ad ieiuniorum terminum tendant illa exercitia uirtutum. ob hoc ergo est utilis carnis adflictio, ob hoc ei adhibenda est inediae medicina, ut per illam ad caritatem, in qua inmobile ac sine ulla temporis exceptione perpetuum bonum est, peruenire possimus. neque enim medicinae, aurificinae uel ceterarum quae in hoc mundo sunt artium disciplinae propter instrumenta quae ad eius opus pertinent exercentur et non potius ferramenta propter artis exercitium praeparantur. quae sicut utilia sunt peritis, ita superflua his qui artis ipsius nesciunt disciplinam, et sicut his, qui ad efficiendum opus suum eorum ministerio fulciuntur, plurimum prosunt, ita illis, qui cuius rei gratia instituta sint ignorantes sola eorum possessione contenti sunt, penitus prodesse non possunt, quia utilitatis suae summam in retentatione eorum tantum, non in operis consummatione constituunt. illud ergo est optimum principaliter, propter quod fiunt illa quae media sunt, ipsum uero praecipuum bonum non ob aliam causam, sed propter suam tantum agitur bonitatem.

Cap. 15. Que el mayor bien no ha de ordenarse al menor, sino al contrario.

No avemos de poner en el ayuno, el fin de la misericordia, paciencia, caridad; ni las otras virtudes, que avemos dicho, en que consiste parte de el bien principal, antes bien ellas han de ser el fin de el ayuno, y mortificacion exterior. Las virtudes, que son cosa intrinsecamente, y siempre buenas, avemos de procurar alcançarlas por medio de el ayuno, y no el ayuno por medio de ellas. La afliccion de el cuerpo, la apretura de la hambre, y remedio de la abstinencia, las avemos de padecer con gusto, para llegar con el vso de estas mortificaciones, a posseer la caridad, en que principalmente consiste el bien interior de el hombre virtuoso, bien que por ninguna circunstancia de tiempo se puede convertir jamas en mal. La ciencia de la medicina, ni la arte de los plateros, y las demas, que se vsan en este mundo, no se inventaron para servir a los instrumentos, de que ellas se valen en hazer sus oficios; antes los instrumentos se ordenaron para servir a las ciencias, y artes, y como son vtiles para los entendidos en aquellas facultades, o artes, assi mismo son superfluos, para los que las ignoran. Son de mucha importancia para los que las emplean en perficionar sus obras, y hechuras: mas a los que no saben el fin, para que se hizieron aquellos instrumentos, y se contentan con solo tenerlos en su poder, no les sirven de nada: porque ponen su felicidad, y curiosidad, en posseer solamente muchos instrumentos artificiales, sin servirse de ellos a proposito. Es aquel nuestro fin principal, y vltimo a quien ordenamos todos los medios, y de quien ellos reciben la bondad, que tienen; pero este fin superior, tiene su bondad intrinseca, y essencial, sin ordenarse a otra cosa criada.

16

XVI. Quomodo a ceteris bonis principale discernatur bonum.

Quod quidem a ceteris, quae media esse praediximus, his secernitur modis: si per se bonum sit et non per aliud aliquid: si propter se necessarium sit et non propter aliud: si inmutabiliter semperque sit bonum ac perpetuo suam retinens qualitatem numquam possit in partem transire contrariam: si ademptio uel cessatio eius non possit non summam inferre perniciem: si id quod illi contrarium est similiter principale sit malum nec in partem bonam possit aliquando transire, quae definitiones, quibus principalium bonorum natura discernitur, adscribi ieiuniis omnino non possunt. neque enim ex semet ipsis bona aut propter se necessaria sunt, quia propter adquirendam cordis et corporis puritatem salubriter exercentur, ut aculeis carnis obtunsis mens pacifica suo reconcilietur auctori, nec inmutabiliter semperque sunt bona, quia plerumque eorum intermissione non laedimur, immo etiam in perniciem interdum animae inportunius celebrata uertuntur. sed nec principale malum est id quod illi uidetur aduersum, id est ciborum naturaliter iucunda perceptio: quae, nisi intemperantia atque luxuria uel alia quaedam uitia subsequantur, mala non potest definiri, quia non quod intrat in os, coinquinat hominem, sed quae procedunt de ore, haec coinquinant hominem. principali itaque derogat bono nec perfecte aut sine peccato illud exsequitur, quisquis id non propter se, sed propter aliud aliquid facit. omnia enim huius gratia facienda sunt, ipsum uero propter se solum est expetendum.

Cap. 16. Como el mayor bien se diferencia de los demas.

Manifiestase la diferencia entre este sumo bien de la virtud de la pureza de el alma, y los medios, con que se alcança, en que esta como ya avemos dicho, es buena de su naturaleza, y cogida y no por accidentes, ni circunstancias, es necessaria por su misma razon, y no por otras, y en todos tiempos es buena, y provechosa; es tan constante en su buen proceder, que nunca puede inclinar a mal, y finalmente el carecer de ella, siempre es malo, y culpable, y causa grandes inconvenientes, y su contrario el vicio, es intrinsecamente malo, y tan malo, que jamas puede convertirse en bien, ni puede vn hombre vsar bien de el. Todas estas señas, que avemos dado, para conocer el sumo bien de la virtud, no convienen al puro exercicio de los ayunos, y abstinencias. Las cosas, y acciones de que nos valemos con acierto, para adquirir la pureza interior, y exterior, y para que nuestra alma estè mas vnida con su Criador, mortificada ya la loçania de la sensualidad, no pueden ser buenas, ni necessarias de su naturaleza, y propiedad, ni la bondad en ellas, està tan fixa, y continua, que no la puedan perder. Y assi muchas vezes no pecamos en dexarlas de hazer, ni nos obliga la conciencia, a exercitarnos en ellas, ni se pierde nada por interrumpirlas; antes ay ocasiones, que el tener demasiada porfia en vsar de ellas, es cosa perjudicial, y lo que parece, que le es contrario, como es el gusto, que naturalmente se tiene de tomar sustento, no siempre es malo, y pernicioso, y sino es que sea ocasion voluntaria de destemplança, deshonestidad, ò de otro vicio, no se puede condenar por malo. Porque no culpan, ni condenan al hombre, los manjares, que come a su tiempo: quien lo pervirte son las malas intenciones, que proceden de su interior. Haze agravio al sumo bien de la virtud, y peca no vsando bien de lo material de ella, el que por respectos humanos, ò cosas criadas, ayuna, y se mortifica. Porque todas nuestras acciones se han de ordenar al sumo bien de la virtud, y pureza, y a ella la avemos de procurar alcançar por solo el motivo de su bondad, que es de grado tan superior, que no quiere que se sirvan de ella, solo por cosas de este mundo.

17

XVII. De ratione et utilitate ieiunii.

Talem igitur definitionem super ieiunii qualitate iugiter retinentes ita illud totis animi uiribus adpetamus, ut tamen tunc demum id nobis congruum nouerimus, si in eo temporum ratio, si qualitas, si mensura seruetur, nec ita ut in ipso spei nostrae terminum defigamus, sed ut per ipsum ad puritatem cordis et apostolicam caritatem peruenire possimus. igitur ex hoc ipso ieiunium, cui non solum specialia praefixa sunt tempora quibus uel exerceri debeat uel remitti, sed etiam qualitas modusque propositus est, non principale bonum, sed medium quiddam esse manifestum est. ceterum haec, quae praecepti auctoritate uel mandantur ut bona uel interdicuntur ut noxia, numquam ita exceptioni temporum subiacent, ut interdum aut quae uetita sunt fieri debeant aut quae imperata sunt praetermitti. nec enim ullus iustitiae, patientiae, sobrietati, pudicitiae, caritati statutus est modus, nec rursum iniustitiae, inpatientiae, furori, inpudicitiae, inuidiae atque superbiae libertas aliquando permissa est.

Cap. 17. De el modo, y provechos de el ayuno.

Acordandonos siempre de la naturaleza, y calidad de el ayuno, que tengo dicha, exercitemonos en el demanera, que solo lo tengamos por virtud, y cosa conveniente quando guardaremos en el, el tiempo, calidad, y midida, que pide la razon, y no pongamos todo nuestro fin, y esperança en el; sino que lo tengamos por medio conveniente, para alcançar la pureza de el alma, y la caridad Apostolica. De aqui conoceremos, que el ayuno, que tiene señalado vn tiempo, en que se ha de vsar de el, y otro en que no, y que la Santa Iglesia le ha puesto modo, y tasa, no es de los bienes, que deziamos principales, y nativos, sino que sirve de medio para alcançarlos. Pero lo que se manda por precepto para siempre, porque es de su cogida bueno, ò se prohibe porque es malo, nunca por el tiempo viene a mudar de condicion: de manera que se pueda hazerlo prohibido, ò hazer contra lo mandado. Y assi no se ha puesto tasa en exercitar la justicia, la paciencia, modestia, recato, y caridad, ni nos han dado libertad para ser jamas injustos, impacientes, furiosos, descomedidos, invidiosos, ni sobervios.

18

XVIII. Non semper congruum esse ieiunium.

Quamobrem his de ieiunii qualitate praemissis subdenda adhuc sanctarum scripturarum uidetur auctoritas, per quam manifestius adprobetur ieiunium perpetuo custodiri nec debere nec posse, in euangelio ieiunantibus Pharisaeis una cum discipulis Iohannis Baptistae cum apostoli, utpote amici atque conuiuae caelestis illius sponsi, necdum ieiuniorum obseruantiam custodirent, discipuli Iohannis, qui summam iustitiae se ieiuniis possidere credebant, quippe illius sectatores qui eximius paenitentiae praedicator ita cunctis populis formam suo praebebat exemplo, ut non solum uaria escarum genera quae humanis usibus subgeruntur abnueret, uerum etiam communem panis ipsius esum penitus ignoraret, domino conqueruntur dicentes: quare nos et Pharisaei ieiunamus frequenter, discipuli autem tui non ieiunant? quibus respondens dominus euidenter ostendit non omni tempore congruum esse ieiunium nec necessarium, cum aliqua uel festiuitas temporum uel interueniens caritatis occasio indulgentiam refectionis admittit, numquid possunt, inquiens, filii sponsi lugere quamdiu cum illis est sponsus? uenient autem dies cum ab eis auferetur sponsus, et tunc ieiunabunt. quae uerba licet ante resurrectionem dixerit corporis sui, tamen proprie Quinquagensimae tempus ostendunt, in quo post resurrectionem per quadraginta dies domino cum discipulis epulante ieiunare illos cotidianae eius praesentiae gaudium non sinebat.

Cap. 18. Que no siempre es a proposito el ayuno.

Explicadas ya las condiciones de el ayuno, avemos de confirmarlas aora, con testimonios de la Sagrada Escritura con que se prueve mejor, que los ayunos, ni se pueden, ni se deven guardar siempre. Dizenos el Evangelio, que los Phariseos, y los Dicipulos de el Bautista ayunavan en tiempo de Christo, y viendo que los Apostoles, siendo privados, y combidados de su soberano Maestro, no ayunavan; los Dicipulos de San Iuan Bautista, pensando, que todo el bien estava en los ayunos, y como imitadores de su Maestro, que predicando la penitencia dava exemplo de ella con sus obras, de manera, que no solo no comia cosa de el companage comun entre los hombres; pero aun de el pan se privava, llegaron a quexarse al Señor diziendo: Porque ayunando a menudo nosotros, y los Phariseos, tus Dicipulos no ayunan? La respuesta de Christo declara con evidencia, que el ayunar, ni es necessario, ni conveniente en todos tiempos, y que se puede dexar de ayunar en ocasion de algunas festividades, ò en conjectura de aver de exercitar la caridad con nuestros proximos, quando el ayuno no es de precepto. Porque les respondiò en esta forma: Los amigos de el Esposo, no es bien que aiunen, mientras el està con ellos. Tiempo vendra en que se les ausentarà el Esposo, y entonces ayunaràn. Aunque dixo estas palabras Christo antes de su Resurreccion; pero el tiempo, que significan ellas, es el de Pascua, en el qual el Señor, vnas vezes era combidado de sus Dicipulos, y otras les combidava, y por espacio de aquellos quarenta dias, no quiso, que ayunassen, ni lo permitia el gozo de ver a su Maestro resucitado, ni el tiempo en que muchas vezes se les aparecia.

19

XVIIII. Interrogatio, cur totis Quinquagensimae diebus ieiunium resoluamus.

Germanus: Quare igitur tota Quinquagensima abstinentiae rigorem prandiis relaxamus, cum utique Christus quadraginta tantum diebus post resurrectionem cum discipulis fuerit conmoratus?

Cap. 19. Pregunta: porque se afloxa el rigor de el ayuno todo el tiempo de la Pascua?

GERMANO. Que es la causa, que aviendo conversado Christo, por espacio de solos quarenta dias con sus Dicipulos, despues de su Resurreccion, la dispensacion de los ayunos dura por espacio de cinquenta?

20

XX. Responsio.

Theonas: Non incongrua interrogatio uestra rationem integerrimae ueritatis meretur agnoscere. post ascensionem saluatoris nostri, quae quadragensima resurrectionis eius acta est die, apostoli reuersi de monte Oliueti, in quo se ad patrem pergens praebuit intuendum, sicut etiam Actuum apostolorum lectio contestatur, ingressi Hierosolymam decem diebus aduentum spiritus sancti expectasse referuntur, quibus expletis quinquagensima eum die cum gaudio susceperunt. et ita est per haec festiuitatis huius numerus euidenter inpletus, quem in ueteri quoque legimus testamento figuraliter adumbratum, in quo consummatis ebdomadibus septem primitiarum panis per sacerdotes domino iubebatur offerri: qui uerissime per apostolorum praedicationem, qua in illo die contionati leguntur ad populum, oblatus domino conprobatur, uerus scilicet primitiarum panis, qui nouae doctrinae institutione prolatus quinque milibus uirorum escae suae munere satiatis primitiuum de Iudaeis Christianorum populum domino consecrauit. et idcirco hi quoque decem dies cum superioribus quadraginta pari sollemnitate sunt ac laetitia celebrandi. cuius festiuitatis traditio per apostolicos uiros ad nos usque transmissa eodem tenore seruanda est. ideo namque in ipsis diebus nec genua in oratione curuantur, quia inflexio genuum uelut paenitentiae ac luctus indicium est. unde etiam per omnia eandem in illis sollemnitatem quam die dominica custodimus, in qua maiores nostri nec ieiunium agendum nec genu flectendum ob reuerentiam resurrectionis dominicae tradiderunt.

Cap. 20. Respuesta.

THEONAS. Vuestra pregunta acertada, merece que os vamos explicando mas esta verdad. Aviendose subido el Salvador al Cielo, quarenta dias despues de su Resurreccion, se bolvieron luego los Apostoles de el monte Olivete, donde lo vieron subir, como se refiere en los Actos de los Apostoles, y entrandose en Ierusalem, aguardaron alli por espacio de diez dias la venida de el Espiritu Santo y umplidos estos cinquenta dias despues de la Resurreccion, le recibieron con alegria, y con esto se cumpliò el numero de los dias de todo el tiempo de Pascua: En el Testamento viejo hallamos vna figura de esta solenidad, donde al cabo de siete semanas despues de la Pascua de el Cordero, mandava Dios que le ofreciessen las primicias de los panes de todo el Pueblo, los Sacerdotes. Este sacrificio ofrecieron los Apostoles el dia de Pentecostes por medio de su predicacion, y quando despues explicando la virtud de el pan de vida, saciaron con el, cinco mil Convertidos, que fueron las primicias de el Pueblo Christiano, recogidas de entre los Hebreos. Por esto se celebran los diez dias despues de la Ascension con la misma solemnidad, que los quarenta passados. Es esta fiesta tradicion de los Varones Apostolicos, de quien de mano en mano ha llegado hasta nosotros, y assi se ha de guardar con la misma forma. De aqui procede tambien, que en todo este tiempo no nos arrodillamos para dezir el Oficio Divino; porque el arrodillarse es indicio de dolor, y penitencia. Observanse en estos cinquenta dias, las mismas Ceremonias, que el dia de el Domingo, dia en que nuestros antepassados ordenaron, que ni ayunassen, ni se arrodillassen en el oficio los Christianos, en memoria de la Resurreccion que fue esse dia.

21

XXI. Interrogatio, utrum abstinentia ieiunii relaxata non obsit corporis castitati.

Germanus: Potestue haec caro insolitis blandimentis tam longae festiuitatis inlecta non aliquid sentuosum de illo quamuis absciso uitiorum fomite germinare, aut mens praesumptis ultra consuetudinem dapibus onerata non erga famulum corpus rigorem dominationis inflectere, praesertim cum in nobis uiridior aetas cito ad rebellionem subdita membra possit conpellere, si uel escas solitas abundantius uel certe insolitas licentius praesumamus?

Cap. 21. Pregunta: Si esta remission de el ayuno, desayuda a la castidad.

GERMANO. Dificultad me haze, que el dexar de ayunar cinquenta dias, y acostumbrar el cuerpo a no ayunar por espacio de tanto tiempo, no cause alguna rebeldia sensual, por mas que con los ayunos passados se aya reprimido nuestra mala inclinacion, y mortificado la carne, y que pueda el alma oprimida con el vso de los manjares extraordinarios, reprimir la lozania de el cuerpo: particularmente, porque en gente moça, y robusta, el comer con excesso de manjares ordinarios, ò con demasiada licencia de delicados, y exquisitos, causa alteraciones en el cuerpo, y tentaciones en el alma.

22

XXII. Responsio de seruando continentiae temperamento.

Theonas: Si rationabili mentis uniuersa quae gerimus adpendamus examine et de puritate cordis nostri non aliorum iudicia, sed nostram semper conscientiam consulamus, certum est istam refectionis intercapedinem iustae districtioni obesse non posse, si modo ut dictum est aequam indulgentiae continentiaeque mensuram pari lance perpendens utramque similiter nimietatem mens incorrupta castiget, et utrum spiritum nostrum deliciarum deprimat pondus, an uero alteram hoc est corporis partem maior abstinentiae inclinet austeritas, uera discretione distinguat, illam uel conprimens uel subleuans portionem, quam uel extolli senserit uel grauari. nihil enim dominus noster ad cultum atque honorem suum absque iudicii moderatione uult fieri, quia honor regis iudicium diligit. et idcirco sapientissimus Salomon, ut in neutram partem uergente iudicio declinemus, admonet dicens: honora deum de tuis iustis laboribus, et deliba ei de fructibus iustitiae tuae. etenim residet in conscientia nostra incorruptus quidam ac uerus iudex, qui nonnumquam super statu puritatis nostrae cunctis errantibus solus ipse non fallitur. omni igitur cautione atque sollertia iugis circumspecti cordis seruetur intentio, ne quo modo iudicio nostrae discretionis errante aut inconsideratae continentiae cupiditate succensi aut desiderio nimiae remissionis inlecti substantiam uirium nostrarum ad iniquae trutinae libremus examen, sed in altera quidem lance animae puritatem, in altera autem uires corporis conlocantes ita uero conscientiae iudicio utraque pendamus, ut in neutram partem unius rei adfectu praeponderante peruersi uel ad inmodicam districtionem uel ad nimiam remissionem aequitatis libram propensius inclinemus, et illud nobis uel pro remissionis uel pro districtionis nimietate dicatur: nonne si recte offeras, non recte autem diuidas, peccasti? illas etenim ieiuniorum uictimas, quas nobis uiolenta uiscerum conuulsione inconsiderate extorquentes domino recte offerre nos credimus, ille qui diligit misericordiam et iudicium execratur dicens: ego dominus diligens iudicium, odio habens rapinam in holocausto. illos etiam qui oblationum id est officiorum atque actuum suorum praecipua ad fotum carnis atque usus proprios praesumentes reliquias eorum domino ac minimam deferunt portionem, uelut operarios fraudulentos sermo diuinus ita condemnat: maledictus qui facit opera domini fraudulenter. non ergo inmerito eum, qui se ita iniquo fallit examine, increpat dominus dicens: uerumtamen uani filii hominum, mendaces filii hominum in stateris, ut decipiant. et idcirco beatus apostolus, ut discretionis moderamina retinentes in neutram partem inlecti nimietate uergamur, admonet dicens: rationabile obsequium uestrum. quam rem etiam legislator similiter interdicit ita praecipiens: statera iusta, et aequa sint pondera, iustus modius, aequusque sextarius, Salomone quoque parem super hoc sententiam proferente: pondus magnum et pusillum et mensurae duplices, inmunda sunt ante dominum utraque, et qui facit ea in adinuentionibus suis conpedietur. proinde non solum illo quo diximus, sed etiam hoc modo studendum est nobis, ut nec iniqua pondera in cordibus nostris nec in horreis conscientiae nostrae mensuras duplices habeamus, id est ne nobis ea quae ad districtionis regulam pertinent mollienda abundantiore remissionis indulgentia praesumentes eos, quibus uerbum domini praedicamus, districtioribus praeceptis et grauioribus quam ipsi sustinere possumus ponderibus obruamus: quod cum facimus, quid nisi duplici pondere atque mensura praeceptorum domini mercem frugemque uel adpendimus uel metimur? si enim aliter ea nobis, aliter nostris fratribus dispensemus, recte increpamur a domino, eo quod stateras dolosas ac mensuras duplices habeamus, secundum illam sententiam Salomonis qua dicitur abominatio est domino pondus duplex, et statera dolosa non est bonum in conspectu eius. hoc etiam modo reatum dolosi ponderis duplicisque mensurae euidenter incurrimus, si districtiora quaedam quam priuatim per nostras cellulas exercere consueuimus humanae laudis cupiditate coram fratribus ostentemus, abstinentiores scilicet et sanctiores apparere adfectantes humano conspectui quam diuino: qui morbus praecipue non modo uitandus, uerum etiam abominandus est nobis, sed interea a quaestione proposita paulo longius euagati ad eandem a qua discessimus reuertamur.

Cap. 22. De el modo de guardar la continencia.

THEONAS. Si todo lo que hazemos, lo midieremos con la razon, y juzgaremos de la pureza de nuestro coraçon, no segun el juyzio, y parecer de los otros sino segun el dictamen, y experiencia, que de nuestro natural tenemos cada vno, es cierto, que el no ayunar estos cinquenta dias, no disminuirà el merecimiento de los ayunos passados, ni la pureza adquirida por medio de ellos. Pero esto se harà como avemos dicho, con que el hombre justo, ponderando con igualdad, tanto el tiempo de su abstinencia, como el de la indulgencia, remedie el excesso de la vna, y la otra, y advierta si el regalo, y comodidad de el cuerpo, oprime al espiritu, ò si por lo contrario la demasiada abstinencia debilita mucho el cuerpo: y ayude a la parte flaca, y castigue la que se rebela. Quiere Dios, que las cosas de su servicio, y honor las hagamos con cordura, y prudencia; porque como dize el Psalmista el honor de el Rey consisten en juizio, y equidad. Y el sapientissimo Salomon nos aconseja, que no nos inclinemos mas a vna parte, que a otra, pervirtiendo la justicia. Dizelo por estas palabras: Honra al Señor con tus justos trabajos, y ofrece los frutos de tu justicia, que es dezir de tus obras justas. Es la conciencia de cada vno vn Iuez tan infalible, y verdadero, que algunas vezes, todos se engañan en el juzgar de el estado de vna alma, y solo ella acierta a conocerlo. Hase de guardar con diligencia, y cuidado, la circunspeccion, y buena intencion de nuestro coraçon; para que no suceda, que siendo indiscretos; ò engañados de el deseo de abstinencias desordenadas, ò por lo contrario de regalos excessivos, juzguemos con desigualdad de la facultad de nuestras fuerças. Para acertar en esta materia, avemos de poner en vna balança la robustez de el cuerpo, y en otra la pureza de el alma, y haziendo verdadero juyzio de entrambas, no nos avemos de dexar llevar con demasiado afecto de vna cosa, ni de otra, ni inclinarnos mas al ayuno, que a la remission de el. Porque viendonos el Señor demasiado apasionados, ò por el rigor de el ayuno, ò por el gusto, y voluntad de dexarlo, nos puede dezir, lo que dixo a Cain: Aunque sea bueno lo que me ofreces, pero si esso no se haze con prudencia, y devidas circunstancias, la ofrenda, que se hizo para aplacarme, sirve de ofenderme. Algunas vezes pensamos, que el sacrificio de los ayunos excessivos, hechos inconsideradamente con notable violencia de la naturaleza, y menoscabo de la salud, agradan a Dios. Pero su Divina Magestad, que ama la misericordia, y juyzio, y resolucion acertada, no los califica por buenos, quando por Isaias dize; Yo soy Dios, que amo el juyzio, y discrecion en los holocaustos, y sacrificios, y me ofendo, que se hagan de rapinas, y violencias. A los que se quedan con lo mejor de el fruto de sus trabajos para su comodidad, y regalo, y ofrecen al Señor sacrificio de lo peor, y menos que pueden, la palabra de Dios los condena, por poco Fieles, y gente que no trata verdad: Dizelo en esta forma: Maldito sea el que haze las obras de el servicio de Dios con engaño. Con razon reprehende Dios a semejante gente, que piensa engañar a Dios, y al proximo o por mejor dezir se engañan a si mismos, no examinando bien lo que deven hazer; significalo el Psalmista con estas palabras: Los hombres son vanos, y mentirosos, y tienen mididas, y pesos falsos para engañar. Tambien nos amonesta el Apostol, que valiendonos de la discrecion, no excedamos en nuestras obras, inclinandonos mas a vna parte que a otra, quando dize: Vuestra obediencia, y servicios sean conformes a la razon. Estos excessos prohibe tambien el Legislador, quando escrive assi: Sean las balanças justificadas, los pesos iguales, el celemin marcado, y la quarta de vino, ò azeyte, conforme a lo que se vsa en la Provincia. Lo mismo confirmò Salomon, con vna amenaza contra esta gente: Pesos mayores, y menores, y medidas desiguales, y falsas, vnas, y otras son cosas abominables delante el Señor, y el que vsa de ellas se enredarà en sus mismas traças, è invenciones A mas de lo que avemos dicho, tambien avemos de cuydar de no tener pesos desiguales en nuestras conciencias, ni medidas falsas en los coraçones, en este sentido, que si nosotros nos tratamos bien, y regalamos, y hazemos poca penitencia, no obliguemos a nuestros oyentes, quando predicamos, a preceptos, consejos, y cargas mayores de las que nosotros, ni ellos podemos llevar. Quando con esta hypocresia engañamos a nuestros proximos, lo mismo hazemos, que es midir, y pesar los merecimientos, y frutos de la guarda de los preceptos de Dios, con pesos, y medidas desiguales Porque si de vna manera dispensamos los bienes de el Señor con nosotros, y de otro modo con los demas; con razon nos reprehendera su Divina Magestad, de que tenemos pesos falsos, y mididas engañosas, segun lo que dize Salomon: Abomina Dios el peso duplicado, y no le agrada la balança desigual, y falsa. Tambien incurrimos en la falta de pesos, y mididas duplicadas si las obras de penitencia, que hazemos secretamente en nuestras Celdas, las manifestamos a nuestros hermanos, con intento, de que nos estimen, afectando mas el parecer abstinentes, y Santos delante de los hombres, que de Dios. De este vicio no solo nos avemos de guardar; pero devemos abominarlo. Avemonos divertido vn poco de la question principal propuesta, y es razon ya, que bolvamos a ella.

23

XXIII. De refectionis tempore atque mensura.

Igitur praedictorum dierum ita est custodienda sollemnitas, ut corporis atque animae cultui prosit magis remissio indulta quam noceat, quia nec ullius festiuitatis gaudium aculeos carnis obtundere nec inmitis ille aduersarius dierum nouit reuerentia mitigari. ut ergo et diebus festis statuta consuetudinis sollemnitas conseruetur et saluberrimus parsimoniae modus minime transcendatur, sufficit ut indulgentiam remissionis eo usque progredi patiamur, ut cibus, qui hora diei nona fuerat capiendus, paulo citius id est sexta hora pro festiuitate temporis capiatur, ea ratione dumtaxat, ut escarum solitus modus uel qualitas non mutetur, ne puritas corporis uel integritas mentis abstinentia Quadragensimae conquisita Quinquagensimae remissione depereat nihilque nobis prosit obtinuisse ieiuniis, quod mox amitti cogat incauta saturitas, praesertim cum etiam hostis nostri non ignota uersutia tunc praecipue munitionem nostrae puritatis inpugnet, cum eius custodiam senserit sollemnitatis cuiusquam celebritate laxatam. quamobrem uigilantissime prouidendum est, ne umquam mentis nostrae uigor blandis seductionibus eneruetur neue ut supra iam dictum est castimoniae puritatem Quadragensimae continuo labore quaesitam Quinquagensimae requie ac securitate perdamus. et idcirco nulla penitus in ciborum qualitate uel modo admittatur adiectio, sed ab escis, quarum continentia diebus profestis integritatem pudicitiae tuebamur, etiam diebus celeberrimis similiter temperemus, ne laetitia festiuitatis perniciosissimam nobis carnalium incentiuorum suscitans pugnam uertatur in luctum illamque excellentiorem nobis quae gaudio incorruptionis exultat festiuitatem mentis eripiat et incipiamus post breuem carnalis laetitiae uanitatem amissam cordis pudicitiam longo paenitentiae maerore deflere. studendum quin immo est, ut non frustra ad nos illa propheticae adhortationis commonitio dirigatur: celebra Iuda festiuitates tuas, et redde uota tua. si enim continentiae iugitatem interiecta dierum sollemnitas non mutarit, spiritalibus feriis iugiter perfruemur, et ita nobis a seruili operatione cessantibus erit mensis ex mense, et sabbatum ex sabbato.

Cap. 23. De el tiempo, y tasa de la comida.

Avemos de guardar estos dias de Pascua de manera, que la dispensacion de el ayuno, ayude para conservar la pureza de el alma, y de el cuerpo, y no nos sea dañoso el no ayunar; porque ni el regocijo de la fiesta es bastante para mitigar los movimientos sensuales, ni nuestro capital enemigo dexa de perseguirnos, por la reverencia de la solemnidad. Para conservar pues la solemnidad de la fiesta, y no exceder con la destemplança serà acertado, que sea la relaxacion de el ayuno, en esta forma, que el sustento, que se dilatava hasta las tres de la tarde, no ayunando lo podamos tomar a las doze de el dia, con tal que no se exceda en tomar mas de lo necessario; porque excediendo, correrà peligro, que por vsar mal de la dispensacion de el ayuno, perdamos en la solemnidad de la Pascua la pureza interior, y exterior, que aviamos adquirido con los ayunos de Quaresma, y aurà aprovechado poco aver adquirido con ayunos lo que tan en breve perdimos, con ocasion de la Pascua: Particularmente constandonos, que la astucia de nuestro enemigo, entonces contrasta con mayor poder, el alcaçar de nuestra pureza, quando vee, que con ocasion de la alegria de las fiestas vivimos menos cuydadosos de guardar la templança. Avemos de andar siempre muy sobre el caso de no afloxar en el exercicio interior de la oracion, y presencia de Dios; aunque los divertimientos de la fiesta, nos fuerçen a afloxar en lo exterior y seguir la costumbre de la Comunidad, y con esto como diximos, poco a poco, conservaremos la castidad, tanto en tiempo de Pascua, como de Quaresma. Y por esto se dispone, que ni se añada a la pitança, ni se administren regalos exquisitos; antes avemos observado, que si algunos manjares en la Quaresma, no eran a proposito para guardar la castidad, y por esso se abstenian de ellos nuestros Religiosos; lo mismo hazian en la Pasqua, para que no sucediesse, que dando ocasion al Demonio, les persiguiesse con nuevas tentaciones sensuales, y se les convirtiesse la alegria de la fiesta en tristeza, y llanto, y les privasse de aquella fiesta, y solemnidad interior, que se celebra en vna alma, con la alegria de la pureza de el coraçon, y se viessen obligados a llorar muy de espacio, y dolerse de el bien perdido, que la vanidad, y regocijo breve de la fiesta les quitò. Es justo que sigamos la amonestacion, y consejo de el Profeta, que dize: Celebra, pueblo de Dios tus festividades, y cumple tus votos. Si estas se celebran como es razon, y con cordura, y en la solemnidad de ellas, guardamos vna mismisma igualdad siempre, todos los dias seràn fiestas espirituales para nosotros, jamas nos emplearemos en obras baxas, serviles, ò malas, y con esto como dize el Profeta: Tras vn mes de fiestas, vendrà otro, y tras vn Sabado, otro Sabado.

24

XXIIII. Interrogatio de diuersa obseruatione Quadragensimae.

Germanus: Quid causae est, ut sex ebdomadibus Quadragensima celebretur, licet in quibusdam prouinciis religionis forsitan propensior cura adiecisse ebdomadem etiam septimam uideatur, cum neuter numerus, die dominico sabbatoque subtracto, quadraginta dierum impleat summam? sex enim et triginta dies in ipsis ebdomadibus tantummodo concluduntur.

Cap. 24. De la diversidad, ò variedad de el ayuno de la Quaresma.

GERMANO. Querria saber, que es la causa, que el tiempo de la Quaresma dura por espacio de seis semanas? aunque la mayor devocion de algunas Provincias, la estiende hasta siete; pero estos no ayunan los Sabados ni ellos, ni nosotros los Domingos, y assi ni vnos, ni otros ayunamos quarenta dias; porque solo vienen a quedar treinta, y seis dias de aiuno de Quaresma.

25

XXV. Responsio, eo quod ad anni decimas Quadragensimae ieiunium referatur.

Theonas: Licet quorundam pia simplicitas huius rei amputet quaestionem, tamen, quia etiam illa, quae alius interrogatione indigna duxisset, scrupulosius perscrutantes integram obseruantiae nostrae ac mysterii ueritatem desideratis agnoscere, euidentissimam etiam huius rei percipite rationem, ut manifestius adprobetis nihil inrationabile nostros tradidisse maiores. lege Moysaica uniuerso populo generalis promulgata praeceptio est: decimas tuas et primitias offeres domino deo tuo. itaque qui substantiarum nostrarum omniumque fructuum decimas offerre praecipimur, multo magis necesse est ut ipsius quoque conuersationis nostrae et humani usus operumque nostrorum decimas offeramus, quae profecto in supputatione Quadragensimae euidenter inplentur. omnium enim dierum numerus, quibus reuolutus in orbem annus includitur, triginta sex semis dierum numero decimatur. in septem uero ebdomadibus, si dies dominici et sabbata subtrahantur, quinque et triginta supersunt dies ieiuniis deputati. sed adiecta illa uigiliarum die, qua usque in gallorum cantum inlucescente dominica ieiunium sabbati protelatur, non solum sex et triginta dierum numerus adimpletur, uerum etiam pro decimis quinque dierum, qui residui uidebantur, si illud quod superadiectum est noctis spatium conputetur, plenitudini totius summae nihil deerit.

Cap. 25. Que el ayuno de la Quaresma es paga de la dezima de el año.

THEONAS. Las personas sencillas, y pias, no son tan amigas de preguntar; pero porque soys tan curiosos, que quereis escudriñar lo que otros passaràn por alto, por saber cumplidamente la verdad, y misterio de esta observancia, os quiero mostrar con evidencia la razon de ella, para que esteis satisfechos, que nuestros predecessores, no ordenaron cosa que no fuesse muy conforme a razon. Puso Dios en comun esta ley a todo su Pueblo: Pagaràs a tu Dios, y Señor tus diezmos, y primicias. Mandandonos el Señor, que pagassemos diezmos, y primicias de los frutos de nuestra hazienda, tambien es justo, que le pagemos los diezmos de el tiempo de nuestra vida, y nuestras acciones, que se cumplen con el numero de los dias de Quaresma. El diezmo de todos los dias de el año, que son trezientos, y sesenta, y cinco, viene a ser treinta, y seis dias, y medio. En el numero de siete semanas, que es la Quaresma de la gente mas devota, exceptados los seis Sabados, y los Domingos, que no se ayuna, vienen a quedar treinta, y cinco dias de ayuno, y añadiendo aquella vispera de Pascua, que para todos es ayuno, en que se estiende el ayuno de el Sabado, hasta que canta el gallo al amanecer de el Domingo, no solo se contiene el numero de los treinta, y seis dias; pero aun se paga el diezmo de los cinco dias, que sobravan, y se cumple con las dezimas de todo el año por entero, añadiendo la noche antecedente al primer dia de Pascua pues no se desayunan hasta el amanecer de el dicho dia de el Domingo.

26

XXVI. Quomodo etiam primitias nostras domino debeamus offerre.

Quid uero de primitiis dicam, quas ab omnibus qui Christo fideliter famulantur cotidie certum est exhiberi? nam cum expergefacti a somno et quasi rediuiua post soporem alacritate surgentes, priusquam motum sensus ullius corde concipiant uel memoriam aut curam rei familiaris admittant, cogitationum suarum ortus atque principia diuinis consecrant holocaustis, quid nisi primitias uere suorum fructuum per summum pontificem Iesum Christum pro usu uitae huius et imagine cotidianae resurrectionis exsoluunt? quique etiam a somno exciti hostiam iubilationis suae deo similiter offerentes primo linguae suae motu ipsum inuocant, ipsius nomen laudesque concelebrant, atque ad canendos ei hymnos prima labiorum claustra reserantes immolant deo sui oris officia: cui etiam pari deferunt modo prima manuum suarum gressuumque libamina, cum e cubilibus consurgentes in oratione consistunt, et priusquam in propriis causis membrorum suorum fungantur officio, nihil sibi de ministerio eorum ante decerpunt, sed ad ipsius honorem promouent gressum atque in eius laudatione defigunt, et ita cunctorum motuum suorum primitias protensione manuum, incuruatione genuum et totius corporis prostratione persoluunt. illud enim quod decantatur in psalmo alias inplere non possumus: praeueni in maturitate, et clamaui, et: praeuenerunt oculi mei ad te diluculum: ut meditarer eloquia tua, et: mane oratio mea praeueniet te, nisi ut post quietem somni in hanc lucem ut supra diximus uelut e tenebris ac morte reuocati de uniuersis officiis mentis et corporis nihil omnino in nostris praesumere necessitatibus audeamus. nullus namque est alius quem aut propheta praeuenerit matutinus aut nos praeuenire similiter debeamus, nisi aut nosmet ipsos, id est occupationes nostras et adfectus curasque mortales, sine quibus esse non possumus, aut suggestiones subtilissimas inimici, quas nobis adhuc quiescentibus ac sopore demersis per phantasias inanium somniorum inferre conatur, quibus nos mox euigilaturos occupet et inuoluat, ut primitiarum nostrarum opima deflorans primus ipse decerpat. quamobrem omni nobis cautione curandum est, si tamen uim praedicti uersiculi opere uolumus adimplere, ut ita primos matutinarum cogitationum ortus sollers uigilantia tueatur, ne quid ex eis festina praesumptio liuentis adtaminet inimici nostrasque primitias tamquam uiles iam atque communes a domino faciat reprobari. qui si praeuentus a nobis peruigili mentis circumspectione non fuerit, anticipationis nequissimae consuetudinem non deponens cotidie nos fraudibus suis praeuenire non desinet. et idcirco si placitas et acceptabiles deo primitias ex fructibus mentis nostrae optamus offerre, non mediocrem sollicitudinem debemus inpendere, ut omnes nostri corporis sensus matutinis praecipue horis tamquam sacrosancta domini holocausta in omnibus inlibata atque intacta seruemus. quod deuotionis genus multi etiam saecularium summa cautione custodiunt, qui ante lucem uel diluculo consurgentes nequaquam familiaribus ac necessariis mundi huius actibus inplicantur, priusquam cunctorum actuum suorum operationumque primitias ad ecclesiam concurrentes diuino studeant sacrare conspectui.

Cap. 26. Que tambien devemos ofrecer a Dios nuestras primicias.

Tambien quiero dezir algo de las primicias, que es cierto, que los que sirven con cuydado a Dios, le las pagan cada dia. Porque al punto, que se despiertan, y despues de la confussion, y sueños de toda la noche, buelven en si, antes que la imaginacion se ceve en otras especies, ni les molesten los cuydados, y memoria de el govierno de sus negocios temporales, ofrecen al servicio de Dios los principios, y causas de sus pensamientos, y obras. Haziendo esto le dan las primicias de los frutos de las acciones de todo el dia, y de el empleo de su vida, poniendo por medianero, è intercessor para con el Padre Eterno al Sumo Sacerdote Iesu Christo, y con esta su vigilia representan el misterio de la Resurreccion de el Señor. En poniendose en pie ofrecen a Dios el sacrificio de su alegria, lo que luego hazen es invocarle pidiendo su gracia, y auxilio, celebrando las alabanças de su santo nombre, lo primero para que abren la boca, es para cantar Hymnos, y con esto le ofrecen los oficios, y acciones de ella, que son las palabras. En saliendo de la cama se ponen en oracion, proponiendo de hazer todas sus obras ordenadas a su santo servicio. En lo que en primer lugar emplean sus potencias, y facultades, no es en negocios de su propio interes, y comodidades particulares, sino en procurar la mayor gloria de Dios, y sus alabanzas, y de este modo presentan ante el divino acatamiento, las primicias de todas sus acciones; vnas vezes arrodillandose, y otras postrandose. Sin hazer esto no pueden los hombres cumplir con lo que hazia, y dezia David: Adelanteme con tiempo a dar vozes. Al amanecer alçe los ojos al Cielo para meditar en su santa Ley, y en otro Psalmo: Lo primero, que harè en levantandome de dormir serà ponerme en oracion delante de Dios. A todo esto satisfaze vna persona, que despues de aver gozado de la quietud de el sueño, y salido como diximos de las Tinieblas de aquella muerte imaginaria a la luz del dia, no se atreve a emplear las fuerças, y potencias de su cuerpo, y alma, en acudir a sus necessidades particulares, sin aver hecho primero las diligencias sobredichas. A quien se adelantava el Profeta, y nosotros nos avemos de adelantar, es a nuestros afectos, ocupaciones, y cuydados temporales, de que no nos podemos librar, ò a las tentaciones encubiertas de el enemigo, que nos turba la quietud de la noche, con fantasias de sueños vanos, que luego en despertando, se nos representan de nuevo y se apoderan de nosotros para coger el las primicias de nuestra vigilia, y deflorar las esperanças de los frutos de todo el dia. Si queremos poner por obra lo que se nos propone en dichos Psalmos, avemos de procurar con mucho cuydado, prevenir, los principios de nuestros primeros pensamientos, no los gaste la prevencion adelantada de la imbidia de el enemigo, que procura que nuestras primicias parezcan mal delante de Dios, no siendo las que deven, sino viles, y comunes. No previniendo con solicitud la diligencia de nuestro enemigo, con la mala costumbre, que tiene de adelantarse el, cada dia nos engañarà con sus prevenciones, y assi, si deseamos ofrecer a Dios primicias agradables de los frutos de nuestras obras, conviene, que estemos muy advertidos en despertando, en guardar de malas especies los sentidos corporales, para ofrecer las acciones de ellos inmaculadas, y puras al Señor. Y esto aun los Seculares temerosos de Dios, lo cumplen con puntualidad, que madrugando, y aun antes de el dia, no osan tratar de los negocios temporales de sus familias, sin aver primero acudido a la Iglesia, a ofrecer las primicias de todas sus obras.

27

XXVII. Cur diuerso dierum numero Quadragensima a plerisque obseruetur.

Porro quod dicitis diuerso more, id est sex uel septem ebdomadibus per nonnullas prouincias Quadragensimam celebrari, una ratio idemque ieiuniorum modus diuersa ebdomadarum obseruatione concluditur. hi enim sex ebdomadarum sibi obseruantiam praefixerunt, qui putant die quoque sabbati ieiunandum. sex ergo in ebdomade ieiunia persoluunt, quae eosdem sex et triginta dies sexies reuoluta consummant. una ergo, quemadmodum diximus, ratio idemque est ieiuniorum modus, licet in ebdomadarum numero discrepare uideantur.

Cap. 27. De donde nazca la variedad de la observancia de la Quaresma.

A lo que dudasteis en el capitulo ventiquatro. Porque en vnas Provincias dura la Quaresma seis semanas, y en otras siete? se responde, que todo viene a ser vna cuenta, y en entrambos casos, se ayunan solos treinta, y seis dias. Porque los que ponen siete semanas en la Quaresma, no ayunan el Sabado, y los que ponen seis, ayunan dicho dia, y assi en estos cada semana tiene seis ayunos, que multiplicados por seis son treinta, y seis. Con esto viene a ser en lo principal vna misma la costumbre de todos

28

XXVIII. Quare uocetur Quadragensima, cum XXXVI diebus tantummodo ieiunetur.

Sed profecto cum rationem huius rei humana oblitterasset incuria, tempus hoc, quo anniuersariae ut dictum est decimae deo triginta sex semis ieiuniis offeruntur, Quadragensimae nomen accepit, quod fortasse uel propter hoc uisum sit hoc uocabulo debere censeri, quod Moyses uel Helias uel ipse dominus noster Iesus Christus quadraginta diebus ieiunasse traduntur. ad cuius numeri sacramentum illi quoque quadraginta anni, quibus Israhel est in solitudine commoratus, et quadraginta similiter mansiones, quibus eam mystice pertransisse describitur, non incongrue coaptantur. an fortasse ipsa decimatio recte quasi ab usu telonei Quadragensimae nomen acceperit? ita enim illa publica uulgo uocatur exactio, ex qua tanta lucri portio regis commodis deputatur, quantum et nobis a rege omnium saeculorum pro usu uitae nostrae legitimum Quadragensimae uectigal exigitur. sane licet ad propositam non pertineat quaestionem, tamen quia se obtulit narrationis occasio, nec hoc quidem praetereundum puto, quod frequentissime seniores nostri idcirco illis diebus maxime inpugnari omne monachorum genus antiqua inimicae gentis consuetudine testabantur et ad transmigrandum de suis sedibus acrius perurgueri, eo quod secundum illam similitudinem, qua tunc Aegyptii filios Israhel uiolentis adflictionibus opprimebant, nunc quoque uerum Israhel, id est monachorum plebem intellectualis Aegyptii duris ac lutulentis operibus incuruare conentur, ne per amicam deo quietem terram Aegyptiam deserentes ad heremum uirtutum salubriter transeamus, ita ut aduersum nos Pharao infremens dicat: otiosi sunt, et ideo uociferantur dicentes: eamus et sacrificemus domino deo nostro, opprimantur laboribus, et solliciti sint in operibus suis, et non sint solliciti in uerbis uanis. nam utique uanitas eorum sanctum domini sacrificium, quod non nisi in heremo liberi cordis offertur, summam adstruit uanitatem: abominatio enim peccatori religio.

Cap. 28. Porque se llama Quaresma, ayunandose solos treinta, y seys dias?

Avemos explicado, que aunque las semanas son mas, y menos; mas los dias de ayuno son los mismos y de todo avemos dado la razon; pero olvidados los hombres de ella, començaron a llamar Quadragessima, y Quaresma a los treinta, y seis dias, y medio de ayunos, contando la noche de Pascua, como se dixo en el capitulo 25. Con que ofrecemos a Dios el diezmo de todos los dias de el año. Pienso, que lo devieron hazer, por tener noticia, que Moysen, y Elias, y Christo nuestro bien ayunaron quarenta dias. Al misterio de este numero corresponden los quarenta años, que el Pueblo de Israel anduvo por el Desierto, y las quarenta mansiones, ò paradas misteriosas, que hizo en aquella soledad. Tambien podrià ser, que se huviesse tomado este nombre del vso de los mercaderes, que porque de sus inteses, y ganancias, pagan al Rey de treinta, y seis vno, este tributo se llama entre ellos Quadragessima, alude a lo qual el numero de los treinta, y seis dias de nuestra Quaresma, y con este numero misterioso, pagan ellos a su Rey temporal, lo que nosotros al eterno, en parte de pago de los intereses de el vso de nuestra vida. Aunque parezca que me salgo vn poco de la materia; pero por aver alguna ocasion para contarlo, no quiero passar por alto lo que dirè. Advirtieron nuestros antepassados que en tiempo de Quaresma era, quando los Demonios perpetuos enemigos nuestros, mas perseguian con tentaciones a los Monjes, y procuravan sacarlos de la soledad, y retiro. Y al modo que los Egipcios, con opresiones violentas, afligian los hijos de Israel, assi estos diligencian hazer bolver atras, y retroceder de sus buenos propositos a los verdaderos Israelitas, que son los Religiosos, y tratan de enredarlos en cosas de el mundo, para que no lo dexen, ò buevan a el, y por este medio les impidan el aprovechamiento espiritual, y la quietud interior, con que el hombre se vne con Dios. Imitan estos espiritus malvados a Pharaon, quando dezia hablando de los hijos de Israel, a quien tenia cautivos: No tienen que hazer, estàn ociosos, y por esso a vozes dizen: Vamos, y ofrezcamos sacrificio a nuestro Dios, yo mando, que los aflijan, y carguen de mayores obligaciones, para que tengan que hazer, y no cuyden de vanidades, y quimeras. Que los pecadores como ellos son vanos, è inutiles, tienen por vanidad, y cosa perdida, el sacrificio de la contemplacion, y buenas obras, que se ofrecen a Dios, en la soledad, exercicio, que pide vn coraçon libre de turbaciones y retirado al Desierto de su quietud interior. Assi lo dixo Salomon, por estas palabras: El pecador aborrece la Religion, y abomina de los que la siguen, y professan.

29

XXVIIII. Quod perfecti supergrediantur legem Quadragensimae.

Hac igitur Quadragensimae lege qui iustus ac perfectus est non tenetur nec exigui huius canonis subiectione contentus est, quem profecto illis, qui per totum anni spatium deliciis uel negotiis saecularibus inplicantur, ecclesiarum principes statuerunt, ut uel hac legali quodammodo necessitate constricti his saltim diebus uacare domino cogerentur ac dierum uitae suae, quos totos quasi fructus quosdam fuerant uoraturi, uel decimas domino dedicarent. ceterum iusti, quibus lex non est posita quique spiritalibus officiis non exiguam illam id est decimam partem, sed totum uitae suae tempus inpendunt, quia liberi sunt a decimarum legalium functione, idcirco si eos superueniens honesta et sancta necessitas coartarit, audent istam stationem ieiunii absque ulla disceptatione laxare. non enim ab eis decimarum exiguitas mutilatur, qui omnia sua domino secum pariter obtulerunt. quod profecto absque summo fraudis reatu facere ille non poterit, qui nihil uoluntarie offerens deo inexcusabiliter soluere decimas suas legis necessitate conpellitur. quapropter liquido conprobatur perfectum esse non posse famulum legis, qui uel illa quae prohibentur cauet uel illa quae praecipiuntur exsequitur, sed illos uere esse perfectos, qui etiam his quae a lege concessa sunt non utuntur. et hac ratione cum de Moysaica lege dicatur: nihil enim ad perfectum perduxit lex, nonnullos sanctorum in ueteri testamento perfectos legimus extitisse, quia transcendentes legis imperium sub euangelica perfectione uixerunt, scientes quod iustis lex non est posita, sed iniustis et non subditis, impiis et peccatoribus, sceleratis et contaminatis, et cetera.

Cap. 29. Que los perfectos exceden en la observancia de la Quaresma.

El que trata de veras de perfeccion, no se contenta con ayunar solos los dias de Quaresma, ni le parece que cumple con su obligacion, con solo el ayuno de tan poco tiempo, el qual instituyeron los Apostoles, y Principes de la Iglesia, con ocasion de ver que muchos de los rezien convertidos, afloxavan en la penitencia, y que empleavan todo el tiempo de el año, en sus comodidades, y negocios de el mundo, para que obligados con la necessidad de esta ley, a lo menos al tiempo de la Quaresma, tratassen de servir mas de veras a Dios, y siquiera pagassen los diezmos de los frutos de su vida, ya que la mayor parte de ella, no la empleavan en servicio de su Magestad. Pero los justos, y perfectos, como no se puso la ley por los excessos de ellos, ni tratan solamente de espiritu, en aquel tiempo, ni se contentan con pagar los diezmos de su vida, sino que toda ella la ofrecen al Señor, y fuera de el tiempo de Pascuas, y fiestas, siempre ayunan, podemos dezir que estàn libres de la ley, como dize el Apostol alli mismo, en quanto al castigo, y temor, pues no cumplen con ella, por miedo de la pena, sino por la caridad, y amor de Dios, que destierra de el alma, el temor servil, y assi con estos si ay necessidad de causa honesta, y justa, es razon, que los Perlados, dispensen con mas facilidad, que con el Seglar, que solo ayuna la Quaresma; porque como avemos dicho, los Religiosos, no regatean los ayunos con Dios, sino que se emplean la mayor parte de el año en ellos. El hombre mundano, y divertido, no merece tan de rigor essa permission; pues no quiere ofrecer ayunos voluntarios a Dios, y aun los de Quaresma, los ayuna casi forçado, y apenas quiere pagar el diezmo, que deziamos de los dias de el año. De aqui se colije, que no puede ser perfecto en la observancia de la ley, el que solo se guarda de lo que le està prohibido, y solo haze lo que con precepto le mandan, y por lo contrario, que aquellos lo son, que no quieren vsar de todas las licencias, ni comodidades que la ley les concede, y con esto se entenderà lo que dixo el Apostol: Solo la observancia de la ley, no basta para la perfeccion. Y si en el Testamento viejo huvo Varones perfectos, fue porque haziendo mas de lo que la ley escrita mandava cumplieron con muchos de los preceptos, y consejos Evangelicos. Sabiendo que la ley no se puso por los excessos de los justos, sino de los injustos, desobedientes, impios, pecadores, malvados, y profanos.

30

XXX. De causa et initio Quadragensimae.

Sciendum sane hanc obseruantiam Quadragensimae, quamdiu ecclesiae illius primitiuae perfectio inuiolata permansit, penitus non fuisse. non enim praecepti huius necessitate nec quasi legali sanctione constricti artissimis ieiuniorum terminis claudebantur, qui totum anni spatium aequali ieiunio concludebant. uerum cum ab illa apostolica deuotione desciscens cotidie credentium multitudo opibus suis incubare coepisset nec eas usui cunctorum fidelium secundum apostolorum instituta diuideret, sed priuatim inpendiis suis consulens non seruare tantum sed etiam augere contenderet, Annaniae et Sapphirae exemplum non contenta sectari, id uniuersis tunc sacerdotibus placuit, ut homines curis saecularibus inligatos et paene ut ita dixerim continentiae uel conpunctionis ignaros canonica ieiuniorum ad sanctum opus indictione reuocarent et uelut legalium decimarum necessitate conpellerent, quae utique infirmis prodesse possit, perfectis praeiudicare non possit, qui sub gratia euangelii constituti uoluntaria legem deuotione transcendunt, ut ad illam apostolicae sententiae peruenire beatitudinem possint: peccatum enim in uobis non dominabitur: non enim estis sub lege sed sub gratia, uere enim dominationem in illo non potest exercere peccatum, qui fideliter sub gratiae libertate consistit.

Cep, 30. De el Origen de la Quaresma.

Mientras durò en general aquella perfeccion de los recien convertidos al Evangelio, que se desposseian de todos los bienes, y ayunavan todo el año, excepto el tiempo de Pasqua, no avia necessidad de mandarles ayunar la Quaresma: Porque a los que ayunavan igualmente toda la vida, fuera superfluo obligarles a ayunar treinta y seys dias, ni poner esse termino, y tasa de tiempo tan corta, a los que no conocian limite en la obseruancia de el ayuno. Mas viendo los Apostoles, que reparavan algunos Christianos, en deshazerse de sus haziendas, y repartirlas con todos los necessitados, como ellos avian ordenado, y que no aviendo escarmentado con la muerte de Anania, y Saphira, no se contentavan con cuydar demasiado de los bienes que tenian, sino que procuravan aumentarlos; determinò el Colegio Apostolico (para obligar a esta gente, a no olvidarse de aquel primer estado de perfeccion, ni darse tanto a los cuydados de el mundo, y para que se acordase de la abstinencia, y compunccion) que se ayunasse, por obligacion, todo el tiempo de la Quaresma, forçandoles a pagar estas dezimas, como diximos de las ocupaciones de todo el tiempo de el año, y ya que lo ocupavan casi todo en servicio de sus comodidades, ocupassen estos dias en el de Dios Fue acertado el reprimir a la gente imperfecta, con el temor de esta ley; pero esse temor, no dañò en nada la opinion, que los perfectos tenian, ni se puso por excessos de ellos; porque aunque cumplian con ella, ò hazian mucho mas de lo que la ley mandava, ayunando siempre; mas esso no era por temor de el castigo, sino por amor de Dios, y la virtud. De estos podemos dezir, que guardando con rigor la ley Evangelica, estàn libres de los temores, que causava la escrita, y que con su devocion, se aventajan a la observancia de los preceptos morales, de ella, para llegar al estado de aquellos de quien dixo el Apostol: Ya no os sujetareis al pecado, porque estais libres de los temores de la ley escrita, por averos acogido a la de gracia. Y assi el pecado, ni temor, no pueden moralmente señorearse de aquel, que con fidelidad, y modestia, vsa de la libertad de dicha ley Evangelica, y de gracia.

31

XXXI. Interrogatio, quemadmodum intellegi debeat quod apostolus ait: peccatum in uobis non dominabitur.

Germanus: Quia non potest fallax haec apostoli esse sententia, quae securitatem non solum monachis, sed etiam omnibus Christianis generaliter repromittit, nimium nobis uidetur obscura. cum enim cunctos qui euangelio credunt a iugo et dominatione peccati liberos atque alienos esse pronuntiet, quomodo paene in omnibus baptizatis uiget dominatio peccatorum secundum sententiam domini qua ait: omnis qui facit peccatum seruus est peccati?

Cap. 31. Como se ha de entender lo que dize el Apostol: No se señoree el pecado de vosotros?

GERMANO. Dificultad nos causa esta sentencia de el Apostol; pues por vna parte, no puede ser falsa, y por otra parece que libra de el Demonio, y de el pecado, no solo a los perfectos, sino a qualquier Christiano: y si los que creen en la Ley Evangelica estan libres de la servidumbre, y iugo del pecado; como experimentamos, que casi en todos los bautizados tiene poder este enemigo? Assi lo dixo el Señor: qualquier que peca es siervo de el pecado.

32

XXXII. Responsio de differentia gratiae et legalium praeceptorum.

Theonas: Quaestionem nobis rursus inmodicam inquisitio uestra conmouet. cuius uim licet sciam ab inexpertis nec tradi posse nec percipi, tamen in quantum potero uerbis absoluere et breuiter expedire temptabo, si modo intellectus uester ea quae dicimus etiam operibus subsequatur. quaecumque enim non per doctrinam, sed per experientiam cognoscuntur, sicut tradi ab inexperto nequeunt, ita nec mente concipi uel teneri ab eo qui non simili studio fuerit atque institutione fundatus. et idcirco necessarium reor, ut primum diligentius inquiramus quodnam sit propositum uel uoluntas legis uel quae gratiae disciplina atque perfectio, ut consequenter ex his seu dominationem peccati seu expulsionem eius possimus agnoscere. itaque lex principaliter iubet expeti copulam nuptiarum dicens: beatus qui habet semen in Sion et domesticos in Hierusalem, et: male dicta sterilis quae non peperit. e contrario gratia ad incorruptionis perpetuae puritatem et castimoniam nos beatae uirginitatis inuitat beatae, inquiens, steriles, et ubera quae non lactauerunt, et: qui non oderit patrem et matrem et uxorem, non potest meus esse discipulus, et illud apostoli: reliquum est ut et qui habent uxores tamquam non habentes sint. lex dicit: decimas tuas et primitias non tardabis offerre, gratia: si uis perfectus esse, uade uende omnia quae habes et da pauperibus. lex talionem conuiciorum et iniuriarum non prohibet ultionem dicens: oculum pro oculo, dentem pro dente. gratia congeminatione iniuriarum uel caedis quae fuerit inrogata uestram patientiam uult probari et ad duplicis dispendii tolerantiam paratos esse nos praecipit, qui te percusserit, inquiens, in dextera maxilla tua, praebe illi alteram, et illi qui uult tecum in iudicio contendere et tunicam tuam tollere, remitte ei et pallium, illa inimicos odio habendos, haec ita diligendos esse decernit, ut pro ipsis etiam deo semper censeat supplicandum.

Cap. 32. De la diferentia de la Gracia, y preceptos de la Ley,

THEONAS. Ha movido vna grande dificultad vuestra pregunta, que no pueden entenderla, ni explicarla, los que no tienen mucha platica en cosas de espiritu; pero harè quanto pueda, pare que lo entendais, si pusiereis por obra lo que dixere. Porque las cosas, que mas se aprenden por experiencia, que por ciencia, ni puede declararlas bien, el que no tiene vso de ellas, ni entenderlas el que no las amare. Lo primero que se ha de advertir aqui con cuidado, es qual fue el intento de la Ley antigua, y qual el de la de gracia, y perfeccion? para que de aqui coligamos el dominio del pecado, y el remedio de librarse de el. Isaias dize: Dichoso el que tiene hijos en Sion, y familia en Ierusalem, y maldita sea la muger esteril, y que no pare, y por lo contrario la Ley Evangelica, nos persuade la castidad, la pureza de vna perpetua incorrupcion, y la virginidad por estas palabras: Bienaventuradas las esteriles que no parieron, y los pechos que no dieron leche a sus hijos. El que no aborreciere a su padre, madre, y muger, no puede ser mi discipulo, y el Apostol. Resta aora, que los que tienen mugeres, hagan cuenta que no las tienen, la Ley dize: Paga a Dios con puntualidad tus diezmos, y primicias, y el Evangelio: Si quieres ser perfecto, ve, y vende quanto tienes, y reparte lo a los pobres La Ley vieja, no prohibe el solicitar la vengança de sus agravios ante los Iuezes, ò por orden de la misma Ley executarla, y procurar que pague nuestro enemigo la pena de el talion; proponelo en esta forma: Pagarà el reo ojo, por ojo, y diente, que quitare; y la Ley de gracia quiere, que mostremos nuestra paciencia, exortandonos a que si nos hazen vna injuria, suframos otra, y con los agravios presentes, nos preparemos para los venideros, dizelo assi: si alguno te diere vn bofeton en el carrillo derecho, prepara el izquierdo para recibir otro, y al que te pusiere en pleito la tunica, dale la capa. La Ley de Moisen permitia a los Hebreos, que aborreciessen a los Gentiles que eran sus enemigos; y el Evangelio nos manda, no solo que amemos los enemigos, mas que les hagamos el bien que podamos, y roguemos por ellos.

33

XXXIII. De eo, quod leniora sint euangelii praecepta quam legis.

Quisquis igitur hoc euangelicae perfectionis culmen ascenderit, iste profecto supra omnem legem tantarum uirtutum meritis sublimatus et uniuersa quae per Moysen praecepta sunt quasi parua despiciens tantum sub gratia saluatoris se esse cognoscit, cuius adiutorio se ad illum sublimissimum statum intellegit peruenisse. non ergo dominatur in eo peccatum, quia caritas dei quae diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum qui datus est nobis omnem alterius cuiusquam rei excludit adfectum, nec potest aut uetita concupiscere aut imperata contemnere, cuius totum studium totumque desiderium diuino amori semper intentum usque adeo uilium rerum oblectatione non capitur, ut etiam his quae concessa sunt non utatur. in lege autem, in qua coniugiorum iura seruantur, quamuis cohibita luxuriae euagatio uni tantum feminae mancipetur, tamen nequaquam possunt carnalis concupiscentiae aculei non uigere, et difficile est ut ignis, cui etiam studiose pabula suggeruntur, ita praefixis terminis includatur, ut non etiam extra euagatus amburat quidquid adtigerit. cui etiamsi sua illa ita semper occurrat obiectio, ut exaestuare extrinsecus non sinatur, tamen etiam dum cohibetur incendit, quia uoluntas ipsa culpabilis est et ad uelocissimos adulteriorum raptatur excessus consuetudo concubitus. ceterum quos gratia saluatoris sancto incorruptionis amore flammauerit, ita omnes carnalium desideriorum spinas dominicae caritatis igne consumunt, ut nec tepens fauilla uitiorum refrigerium integritatis inminuat. legis ergo famuli licitorum usu ad inlicita prolabuntur, gratiae participes, dum licita contemnunt, inlicita non nouerunt. sicut autem uiuit in coniugii amatore peccatum, ita etiam in eo qui decimas suas ac primitias tantum redhibere contentus est. necesse est enim eum, dum tardat aut neglegit, aut in qualitate earum aut quantitate aut in cotidiana distributione peccare. qui enim iubetur ea quae sua sunt infatigabiliter indigentibus ministrare, quamlibet ea summa fide ac deuotione dispenset, tamen difficile est ut non laqueos peccatorum frequenter incurrat. in illis uero qui consilium domini non spreuerunt, sed omnem substantiam suam pauperibus praerogantes sumpta cruce sua largitorem gratiae subsequuntur, peccatum non potest dominari. non enim eum sacratas iam Christo opes et quasi alienas pia distributione pecunias dispensantem infidelis seruandi uictus cura mordebit nec elemosynae hilaritatem abiget maesta cunctatio, quia quod semel totum obtulit deo, id iam alienum sine propriae necessitatis recordatione aut angusti uictus timore dispergit, qui se certus est cum ad desideratam peruenerit nuditatem multo magis a deo quam uolucrem caeli esse pascendum. e contrario is qui substantiam retinens mundialem aut decimas fructuum suorum atque primitias aut partem pecuniarum constrictus legis antiquae sanctione distribuit, licet peccatorum suorum ignem maxime hoc elemosynae rore restinguat, tamen, quantauis opes suas magnanimitate dispenset, inpossibile est ut se ad plenum eruat a dominatione peccati, nisi forte per gratiam saluatoris cum re etiam ipsum adfectum deposuerit possidendi. pari modo non potest non cruento peccati imperio famulari, quicumque oculum pro oculo, dentem pro dente ex praecepto legis eruere aut odio habere inimicum suum mauult, quia necesse est eum, dum talionis uicissitudine ulcisci suam optat iniuriam, dum contra inimicos odii amaritudinem seruat, furoris atque irae perturbatione semper accendi. quicumque uero sub euangelicae gratiae inluminatione uersatur, ac malum non resistendo superans sed ferendo dexteram percutienti maxillam etiam alteram praebere uoluntarius non moratur, uolenti aduersum se de tunica litigium conmouere remittit et pallium, quique diligit inimicos suos et orat pro calumniantibus sibi, hic peccati reppulit iugum ac uincla disrupit. non enim uiuit sub lege, quae non interimit seminaria peccatorum (unde non inmerito de ipsa beatus apostolus reprobatio, inquit, fit praecedentis mandati propter infirmitatem eius et inutilitatem: nihil enim ad perfectum perduxit lex, et dominus per prophetam et dedi, inquit, eis praecepta non bona, et iustificationes, in quibus non uiuent in eis), sed sub gratia, quae non ramos tantum nequitiae amputat, sed ipsas penitus radices noxiae uoluntatis euellit.

Cap. 33. Que es mas suave el Evangelio, que la Ley.

De el que huviere llegado a este sumo grado de la perfeccion Evangelica, y Dios le ha enriquecido con tan altas virtudes, ya se puede dezir que està libre de la Ley vieja; pues olvidado de los preceptos de ella, solo se acuerda que està sugeto a la Evangelica, y dependiente de la gracia del Salvador, por cuyo medio conoce, que ha alcançado vn estado tan aventajado. Sobre este no tiene dominio de assiento el pecado, porque la caridad, como dize el Apostol, que Dios infundiò en nuestras almas por medio del Espiritu Santo, que nos comunico, mortifico los afectos malos que teniamos: y el que todo su conato, y deseos los encamina al amor de Dios, ni desearà lo que le prohiben, ni despreciarà lo que le mandan, estando tan lexos de apetecer cosas viles, y prohibidas, que aun no quiere vsar de las que sin escrupulo pudiera. En la Ley vieja, que persuadia el casarse los hombres, aun dado caso que se contentassen con tener vna sola muger, por quitarse de algunos inconvenientes, que el tener muchas trae consigo; toda via la sensualidad les inquietava, y los malos deseos de la muger agena algunas vezes se mezclavan, con el vso permitido de la propria. Porque el fuego a que siempre se añade leña, es dificultoso estrecharle a que no queme mas de lo que pretendia el que lo encendiò. Aunque se le represente a vn casado, que le esta prohibido conocer otra muger que la suya, essa misma privacion, como suelen dezir, es causa de apetito algunas vezes, y esse deseo de la agena, ya es culpable, y la costumbre de dar al cuerpo todo lo concedido, le haze desmandarse tal vez en lo prohibido. Pero aquellos a quien la gracia del Salvador les hizo aficionarse a la castidad, con el fervor del amor de Dios, se libran de los deseos carnales, sin que ningun vicio disminuya la integridad de la pureza de sus almas, y cuerpos. Los que se preciaron de guardar solo la Ley, con el vso de las cosas licitas, resvalaron en las ilicitas; los hijos de la gracia absteniendose de gozar, aun de las que se les permiten, no tropieçan en las prohibidas. De la manera que avemos dicho, que en el vso, y con el vso del matrimonio, con facilidad se excede; assi mismo el que no quiere dar a Dios, sino solo los diezmos, y primicias, peligra el faltar, assi por el excesso, como por defecto, por excesso, con zelo de hazerse rico; por defecto, por no repartir sus bienes con los pobres, ò tardarse, y no hazer caso de pagarles con puntualidad. Trae consigo inquietud, cuidado y peligro, la administracion de la hazienda, aun en la gente devota, y temerosa de Dios; de que se libran los que siguiendo los consejos del Señor, se despojaron de toda ella, y la dieron a los pobres; ni tendrà dominio el pecado de assiento, en los que cargandose desta Cruz de la pobreza, imitaren a su Salvador, de quien recibieron la gracia de tan alto estado. Estos tales quando les cupiere la obediencia de dispensar la hazienda de Christo, y de la Religion, que aunque aya sido suya, ya la tienen por agena, no se dexaran vencer del demasiado cuidado de guardar para si; ni el ser miserables quitarà la alegria de dar la limosna; porque distribuyendo lo que renunciaron del todo, de vna vez a Dios, y ya no lo tienen por proprio, ni se acordaràn de su necessidad, ni temeran que les falte el sustento, pues estan ciertos, que quanto mas desnudos estuvieren de cosas temporales, mas cuidarà Dios de acudirles, pues no se olvida de sustentar aun a las aves del Cielo. Por el contrario el que trata solo de conservar su hazienda, y por guardar tambien el precepto moral de la Ley antigua, paga diezmos, y primicias, y haze algunas limosnas: aunque con el refrigerio de estas, apague el fuego de sus pecados; por mas liberal que sea en hazerlas, es cosa dificil, que del todo se libre del dominio de ellos, y sea perfecto sino fuere que con el favor del Señor, juntamente con la hazienda, dexàre tambien el afecto de posseerla. Assi mismo, el que quiere cobrar la pena del talion, y vsando del rigor de la Ley, pide ojo, por ojo, y diente, por diente, perdido, ò aborrece a su enemigo, se sugeta al imperio cruel del pecado. Porque mientras anda, con intento de vengar sus agravios, y no perdona a sus enemigos, es fuerça que se dexe lleuar de la ira, pero el que se guia por la ley de la gracia, y vence las injurias, no ofendiendo a quien se las haze, sino sufriendole; y del que le dà vn bofeton aguarda otro, al que le mete en pleito, la tunica, le da la capa, ama a sus enemigos, y ruega a Dios por los que le agravian, està libre del jugo, y sugecion del pecado; porque no se guia por la licencia de la Ley vieja, que no desarraiga del todo la ocasion; del, sino por los consejos de la de gracia, que no se contenta con cortar las ramas de las malas obras, sino que arranca las raizes de la mala voluntad, è intencion. Y assi dixo el Apostol, hablando de la Ley de Moisen: Cessò la Ley primera, y escrita, por su imperfeccion, y insuficiencia, para la justificacion porque sola la observancia de ella, no hazia perfectos a los hombres: y el Señor por su Profeta: Puseles vnos preceptos, como para principiantes, solo el guardarlos, no basta para la perfeccion de la vida espiritual.

34

XXXIIII. Quemadmodum quis probetur esse sub gratia.

Quisquis ergo perfectionem euangelicae studuerit tenere doctrinae, hic sub gratia constitutus peccati dominatione non premitur: hoc est enim esse sub gratia, quae a gratia mandantur inplere. quicumque uero perfectionis euangelicae plenitudini subiectus esse noluerit, non ignoret se, quamuis baptizatus sibi uideatur ac monachus, non esse sub gratia, sed legis adhuc uinculis praepeditum peccati pondere praegrauari. propositum namque est eius, qui omnes a quibus receptus fuerit gratia adoptionis adsumit, non destruere, sed superaedificare, nec euacuare, sed adimplere Moysaicas sanctiones. quod nonnulli penitus ignorantes et consiliorum atque exhortationum Christi magnificentiam neglegentes ita praesumptiuae libertatis securitate soluuntur, ut non solum Christi praecepta tamquam ardua non adtingant, uerum etiam illa ipsa, quae illis incipientibus paruulisque Moysaica lege mandata sunt, uelut antiquata contemnant, illud quod apostolus execratur noxia libertate dicentes: peccauimus, quia non sumus sub lege sed sub gratia, qui ergo nec sub gratia est, quia nequaquam dominicae doctrinae culmen ascendit, nec sub lege, quia etiam ipsa illa paruula legis mandata non suscepit, hic duplici peccatorum oppressus imperio ob hoc solum gratiam Christi percepisse se credit, ut per noxiam libertatem ab eo fieret alienus, in illud incidens quod apostolus Petrus ne incurramus denuntiat: quasi liberi, inquit, agite, et non quasi uelamentum habentes malitiae libertatem. beatus quoque apostolus Paulus uos enim, inquit, in libertatem uocati estis, fratres, id est ut absoluti sitis a dominatione peccati, tantum ne libertatem in occasionem carnis detis, id est frustrationem legalium praeceptorum credatis esse licentiam uitiorum. haec uero libertas quia nusquam nisi ibi sit tantum ubi dominus commoratur, Paulus apostolus docet dominus, inquiens, spiritus est: ubi autem spiritus domini, ibi libertas. quapropter ignoro utrum hunc beati apostoli sensum, sicut hi qui experti sunt sapiunt, exprimere atque elucidare potuerim unum scio apertissime illum etiam sine expositione cuiusquam omnibus reserari, qui πρακτικήν, id est actualem perfecte tenuerunt disciplinam. non enim laborabunt, ut quod iam operando didicerunt intellegant disputando.

Cap. 34. En que se conoce el vivir en la ley de Gracia?

El que quisiere seguir la perfeccion de la Ley Evangelica, favorecido de la gracia divina, no estarà sugeto al dominio del pecado. Para estar assistido della, es muy buena disposicion hazer lo que la ley de Gracia manda, y aconseja. El que no quisiere ajustarse con la perfeccion desta Ley, sepa, que por mas que se precie de Christiano, y Religioso, no estarà fortalecido contra su enemigo con el auxilio de esta gracia, antes el peso del pecado le agravarà, como a siervo de la ley antigua, y no hijo de la nueva; aunque el intento del Salvador, que adoptò por hijos con su gracia a los que la recibieron, no fue destruir la Ley antigua, sino edificar sobre ella, ni deshazer todo lo que Moysen avia ordenado, sino cumplir aquellos misterios, que eran sombra, y diseño de su vida, y acciones. Algunos que ignoran esto, y se olvidan de la grandeza de las exortaciones y consejos de Christo, pensando vsar de la libertad de la Ley de gracia, no solo sienten dificultad, en guardar los preceptos de Christo; mas aun desprecian lo moral que la Ley vieja dispuso, para remedio de los imperfectos, y principiantes, y los tienen ya por cosa inutil, diziendo con vna conciencia erronea y perniciosa libertad, aquellas palabras, de que abomina el Apostol. Pecaremos con mas licencia, porque no estamos debaxo del temor de la ley, sino de la libertad de la gracia. Ni estàn estos debaxo el amparo de la gracia, por no tratar de la perfeccion de la dotrina del Salvador, ni de la Ley antigua, pues aun no guardan lo mas facil que ella mandò, y assi son culpados de la transgression de entrambas Leyes, entendiendo que han sido acogidos a la Ley de Christo, para con libertad engañosa, y falsa ofenderle mas. Caen en la falta que reprehendiò S. Pedro, quando dixo: Trataos como gente libre, pero no hagais titulo de pecar, del mal vso de la libertad, y escusandoos con ella, S. Pablo tambien dize: Hermanos Dios os ha llamado a la Ley de la libertad, es a saber para que esteis libres de la servidumbre del pecado; pero no para que essa libertad os sea ocasion de seguir vuestros malos apetitos, ni penseis que la revocacion del temor de la Ley de Moysen, os ha de servir de licencia, para daros a los vicios. El mismo Apostol enseña, que esta libertad Evangelica, solo se halla en las almas, donde Dios mora, dizelo assi: El Señor, es espiritu, y donde habita este espiritu, alli se halla la libertad. No se si he explicado, y declarado bien el sentido del Apostol, en la forma que lo entienden los que en si han experimentado este espiritu soberano; solo se dezir vna cosa, y es, que sin maestro entenderàn muy bien este punto, los que por platica y obra tratan de perfeccion; porque no se cansaràn en averiguar con disputas, y questiones, la verdad que la experiencia les ha mostrado.

35

XXXV. Interrogatio, cur interdum propensius ieiunantes carnalibus incentiuis acrius urgueamur.

Germanus: Obscurissimam quaestionem et multis etiam ut putamus incognitam apertissime reuelasti. unde ut hoc quoque profectui nostro adicias deprecamur, ut cur interdum etiam propensius ieiunantibus nobis et exhaustis atque defectis uehementiores pugnae corporis excitentur, diligenter edisseras. nam plerumque etiam expergefacti e somno cum deprehenderimus nos sordidi liquoris contagium pertulisse, ita deicimur conscientia, ut ne ad ipsam quidem consurgere orationem fiducialiter audeamus.

Cap. 35. Porque a vezes los que ayunan mas, son mas tentados?

GERMANO. Muy a satisfaccion nuestra nos has sacado desta dificultad obscurissima, y a lo que juzgamos, entendida de pocos. Aora te rogamos que para nuestro aprovechamiento nos digas porque causa algunas vezes, quando mas ayunamos, y està el cuerpo mas debil, padecemos mayores tentaciones sensuales, y entre sueños, inmundicias corporales, y muy de ordinario viendonos humillados, con aquella fragilidad de naturaleza, se nos caen las alas de la devocion, de manera que no nos acomodamos a entrar en el oratorio?

36

XXXVI. Responsio, quod haec quaestio futurae conlationi debeat reseruari.

Theonas: Studium quidem uestrum, quo perfectionis uiam non transitorie, sed plene atque perfecte desideratis adtingere, infatigabiliter nos disputationi huic prouocat inhaerere. nec enim de exteriore castimonia et circumcisione manifesta, sed de illa quae in occulto est diligenter inquiritis, scientes in hac uisibili carnis continentia perfectionis plenitudinem non inesse, quae haberi uel per necessitatem uel per hypocrisin etiam ab infidelibus potest, sed in illa cordis uoluntaria et inuisibili puritate, quam beatus apostolus ita praedicat: non enim qui in manifesto, Iudaeus, neque quae in manifesto in carne, est circumcisio, sed qui in occulto, Iudaeus, et circumcisio cordis spiritu non littera, cuius laus non ex hominibus sed ex deo est, qui solus scilicet cordium secreta rimatur. tamen quia satisfieri desiderio uestro ad plenum non potest (breue enim quod superest spatium noctis ad indagandam hanc abstrusissimam non sufficit quaestionem), congruum reor ut interim differatur. sensim namque haec et corde ab omni cogitationum strepitu penitus absoluto ut a nobis proferri, ita uestris debent mentibus intimari, quae sicut propter communem purificationem oportet inquiri, ita nisi ab eo qui donum integritatis expertus est tradi adsignarique non possunt. non enim quaeritur quid inanium argumenta uerborum, sed quid interna conscientiae fides et maior uis ueritatis inculcet. et idcirco de emundationis huius scientia atque doctrina nec proferri aliquid nisi ab experto nec transfundi quicquam potest nisi in cupidissimum et ualde sollicitum ueritatis ipsius amatorem, qui non eam uacuis nudisque sermonibus sciscitando, sed totis animi uiribus adnitendo optet adtingere, scilicet non studio loquacitatis infructuosae, sed desiderio purificationis internae.

Cap. 36. Difierese la respuesta a la Collacion siguiente.

THEONAS. La aflicion, è intencion, no ligera, ni mudable, sino constante, y firme, con que anhelais a la perfeccion, me obliga a daros luego la respuesta, por ser vuestra propuesta, no solo de la castidad exterior, y circuncission manifiesta de las malas obras, sino tambien de la interior; y porque sabeis que la perfeccion cumplida no consiste en sola la continencia visible del cuerpo, que essa la necessidad, y hipocresia, haze que aun los infieles la guarden; sino antes en aquella pureza de coraçon invisible, que el Apostol ensalça, diziendo: No se satisfaze el Señor, del que solo es judio, y observante de la Ley, en lo exterior, ni el que solo està circuncidado en el cuerpo; sino del que lo està en lo oculto, y circuncidado de coraçon, y en sentido espiritual, y no literal, solo la gloria, y alabança verdadera de este, no consiste en la opinion que los hombres tienen de el sino en la que los tiene Dios, que es solo quien penetra los pensamientos mas ocultos. Aunque vuestra devocion, como dixe, deseava saber luego la respuesta de esta duda, pero porque aora no ay tiempo para tratar cumplidamente de ella, y lo poco que queda de la noche, no basta para declarar lo que encierra essa obscura question, me à parecido, que dilatemos este negocio para otro dia. Igualmente interessamos todos, en que estas cosas no se atropellen, y se resuelvan en ocasion que estemos menos cansados, y mas libres de pensamientos agenos desta materia: porque de la manera que es acertado, que los que preguntan esto, lo hagan con deseo de la mayor pureza de su conciencia; assi mismo es necessario, que el que responde tenga alguna experiencia, de la integridad de la castidad interior, y exterior, porque aqui mas se han de convencer los oyentes, con representarles lo que passa en la conciencia de cada vno, y con la fuerça de la verdad, que con disposicion de argumentos, y esta es la causa, que esta materia de la pureza de la castidad, y de la virginidad, solo conviene que la enseñe el que estuviere exercitado en ella, y tampoco la aprenderà, sino el que de veras ama essas virtudes, y las procura, no tanto por cumplimiento, y de palabra, quanto de coraçon, y con todas sus fuerças, preciandose mas de obrar, que de hablar de ellas con vanidad, y sin fruto.

Texto latino: Conlationes XXIIII, ed. M. Petschenig, Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum 13, Viena, 1886, cotejado con los facsímiles; sin el aparato crítico. · Traducción de fray Miguel Vicente de las Cuevas, cartujo († h. 1658), Obras de Iuan Casiano, Zaragoza, Juan de Ibar, 1661 (ejemplar de la Biblioteca Nacional de España). Ortografía y erratas de la edición conservadas; las abreviaturas se han desarrollado. Texto de dominio público en Francia (art. L123-1 del Código de la Propiedad Intelectual francés). Transcripción y revisión: Abbatia Sancti Petri de Curte. Señalar un error