La Règle de saint Benoît
Chapitre 36
De Infirmis FratribusDes Malades

Sur l’ensemble du chapitre
Commentaires Dom Paul Delatte, abbé de Solesmes (1913) 36
p. 293 DES FRÈRES MALADES
p. 293 Nous nous rappelons qu’au chapitre XXXI saint Benoît a confié les infirmes et les enfants à la sollicitude du cellérier ; nous nous souvenons aussi qu’au chapitre XXXIV la sainte Règle a voulu que ceux-là fussent l’objet de plus d’attentions qui en réclament davantage. Afin d’être bien compris et de fournir quelques précisions, N. B. Père, après avoir défini les conditions du service de la cuisine, traite à part des soins que méritent les malades et les infirmes (chap. XXXVI), les vieillards et les enfants (chap. XXXVII). C’est une sorte de parenthèse ; lorsqu’elle sera fermée, saint Benoît reviendra à la question du réfectoire et des repas.
Infirmorum cura ante omnia et super omnia adhibenda est, ut sicut revera Christo, ita eis serviatur,
Il faut que tout cède au soin qu’on est obligé de prendre des malades, et on doit croire que c’est véritablement Jésus-Christ que l’on sert dans leur personne ;
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 36.1
col.581 Infirmorum cura ante omnia et super omnia adhibenda est , etc.] Nihil fortius aut expressius S. P. Benedictus præscribere poterat ad commendandam infirmorum curam , vixque aliud simile in cunctis SS. Patrum regulis reperire est, nisi forte in illis quæ S. Benedicti textum transcripserunt , ut sunt Regula Donati ad virgines, et Grimlaici ad solitarios. Et quidem in Regula S. Antonii legitur (Num. 2) : « Cum surrexeris mane singulis diebus , inquire de ægrotis qui apud te sunt. » Et iterum ( Num. 34 ) : « Visita ægrotos et infirmos , et imple mensuras seu vasa eorum aqua. » In Regula SS. Serapionis, Macarii , Paphnutii , et alterius Macarii : « Si is qui talis est fuerit infirmitate obsessus, providendum est ab eo qui præest qualiter ipsa infirmitas sustentetur. » In Regula S. Pachomii (Art. 20) : « Qui ægrotaverit, a præposito domus ducetur in triclinio ægrotantium ; quod si opus fuerit palliolo, aut tunica , aut cæteris quæ ad operiendum, vel ad vescendum necessaria sunt, ipse præpositus a ministris accipiet, et dabit ægrotanti. » In Regula S. Cæsarii ad monachos (Cap. 17) : « Infirmi tractentur, ut citius convalescant. » In Regula S. Aureliani ad monachos (Cap. 53) : « Cura illis vel studium impendatur donec convalescant. » Regula Tarnatensis præscribit ( Cap. 21 ) ut persona præponatur strenua « quæ ægrotis cum pietate serviat, et monasterialem disciplinam regulariter custodiat, et quæ conveniunt infirmis rationabiliter expendat. » Idem habet Regula S. Isidori cap. 20. Regula vero S. Fructuosi ( Cap. 10) : « Ægroti omni miseratione et compassione fovendi sunt, eorumque languores congruo relevandi sunt ministerio. » In altera autem Regula ( Cap. 7 ) infirmi « tanto ministerio foveantur, ut nec propinquorum affectus , nec urbium delicias requirant ; sed quod necesse habuerint cellerarius et præpositus prævideant. » Denique Regula Magistri (Cap. 70) : « Fratres qui se voluerint ostendere quam pleni sunt charitate, cum certamine ægrotos fratres visitent , consolentur et serviant. »
col.583 At plus his omnibus S. P. Benedictus. Neque enim simpliciter curandos jubet infirmos, sed eorum cura, inquit, ante omnia et super omnia adhibenda est, ut sicut revera Christo, ita eis serviatur. Multa quidem in sua Regula ante omnia facienda , aut fugienda præscribit ; at solam infirmorum curam, ut notat Hildemarus , ante omnia et super omnia adhibendam esse voluit; « eo quod, inquit, nulla res ita agenda est cum tanto studio quomodo obsequium infirmorum; nec ipsa ecclesia agenda est cum tanto studio quanto domus infirmorum. »
col.583 Porro quod dicit ante omnia et super omnia , « sciendum est, addit Hildemarus, quia ante omnia attinet ad tempus, super omnia ad studium, ut antequam cætera cura infirmorum fiat, et super omnia id est cum majori dilectione, et diligentia , atque studio , quam cætera. » Eodem modo Bernardus Cassinensis : « Intelligas ante omnia et super omnia, id est ante omnia opera infirmorum adhibeatur cura; et super omnia, id est cum majori dilectione, frequentatione, et assiduitate, et attentione quam cætera. » Idem habet Boherius. Ut autem hanc infirmorum curam amplius commendaret, addit :
col.583 Ut sicut revera Christo ita eis serviatur.] Revera, inquit, quia res vera est, aiunt Bernardus Cassinensis et Boherius, Christo serviri in fratre infirmo ; unde et pie exclamat S. Bonaventura (Stimulus Amoris part. ii, cap. 7) : « Cur, anima, tota die anxiaris post Christum? Indicabo tibi, sponsa, quem diligit anima tua : certe in infirmaria jacet, ibi angustiatur, ibi dolore torquetur : curre, et sibi ministra, sibique compatere infirmanti. Non interrogemus eum de cætero, nec dicamus ei : ubi jaces, ubi cubas in meridie ? quia jam novimus locum ; scimus enim eum in infirmaria jacere , non autem restat nisi præstare obsequium. »
Commentaires Dom Paul Delatte, abbé de Solesmes (1913) 36.1-36.6
p. 293 De infirmis fratribus. — Infirmorum cura ante omnia et super omnia adhibenda est, ut sicut revera Christo, ita eis serviatur, quia ipse dixit : Infirmus fui, et visitastis me. Et : Quod fecistis uni de his minimis meis, mihi fecistis. Sed et ipsi infirmi considerent in honorem Dei sibi serviri, et non superfluitate sua contristent fratres suos servientes sibi. Qui tamen patienter portandi sunt : quia de talibus copiosior merces acquiritur. Ergo cura maxima sit Abbati, ne aliquam negligentiam patiantur.
p. 293 Ici encore, c’est une pensée de foi qui doit ordonner notre conduite. Le Seigneur, d’une façon générale, s’est auprès de nous subrogé au prochain, quel qu’il soit. Le prochain, c’est lui. Nous vivons avec l’Eucharistie ; ce n’est que Dieu que nous rencontrons, en nous et autour de nous. C’est Dieu toujours que nous servons, et c’est jusqu’à lui que monte notre tendresse. « Tout ce que vous aurez fait à l’un de ces tout petits qui sont miens, c’est à moi que vous l’aurez fait » (Matth., xxv, 40). Ceci est plus particulièrement vrai de nos frères en religion et de leur personne consacrée; et lorsqu’ils souffrent, ils ressemblent davantage encore à Notre-Seigneur Jésus-Christ. On les servira donc tout comme lui-même, car il a dit : « J’ai été malade et vous m’avez visité » (Matth., xxv, 36). C’est le profit des infirmes : c’est le nôtre aussi. Et ne suffit-il pas de cette notion de foi pour donner abondance de paix et de joie à ceux que visite la maladie ou la langueur ; pour donner aussi de la délicatesse et du cœur à ceux qui les soignent? C’est cette même pensée, plus encore qu’un sentiment de compassion naturelle, qui a provoqué l’insistance de N. B. Père : « Avant tout et par-dessus tout, dit-il, on prendra soin des malades, et on les servira comme s’ils étaient vraiment le Christ (1). » Nulle autre Règle n’avait fait preuve d’autant de sollicitude à l’égard des faibles et des souffrants.
(1) Quali affectu debemus infirmis fratribus ministrare? Sicut ipsi Domino offerentes obsequium, qui dixit : Quia cum fecistis uni ex minimis istis fratribus meis. mihi fecistis (S. Basil., Reg. contr., xxxvi). Et saint Basile ajoutait, lui aussi, dans la seconde partie de cette règle et dans la suivante, que les malades doivent se montrer dignes d’un tel honneur.
p. 294 En échange de ces attentions surnaturelles et empreintes de vénération, les malades essaieront de ressembler véritablement au Seigneur par leur humilité douce, leur abnégation et leur réserve. Ils se souviendront que de tels soins sont prodigués non à leur chétive personne, mais au Dieu qui se cache en eux. Ils se garderont de contrister par des exigences indiscrètes et des importunités sans frein, superfluitate sua, les frères qui s’emploient à leur service, sans doute, mais qui pourtant sont bien leurs frères et non des domestiques. Il est difficile de se sanctifier dans la maladie, dit l’auteur de l'Imitation : Pauci ex infirmitate meliorantur (II, xxiii). Nous devenons impatients, douillets, un peu sybarites. Le tempérament s’affirme et, le diable aidant, la nature redevient insolente. L’habitude des exceptions et des régimes spéciaux atténue sournoisement le sens de l’observance monastique, et pratiquement l’on se persuade que la maladie dispense d’être moine. Une vive souffrance est peut-être moins redoutable à ce point de vue que le malaise perpétuel et ce qu’on appelle aujourd’hui l’état neurasthénique. Aux âmes tentées d’apporter au soin de leur santé une préoccupation excessive, toujours dolentes, toujours en quête de remèdes nouveaux, on pourrait conseiller la lecture attentive de certain chapitre du Chemin de la Perfection. « Croyez-le, mes filles, disait sainte Thérèse, lorsque nous arrivons à dominer ces misérables corps, ils ne nous importunent plus autant. Assez d’autres s’occuperont de vos besoins ; pour vous, ne vous en souciez pas, à moins qu’il n’y ait nécessité manifeste. Si nous ne nous déterminons à accepter une bonne fois la mort et la perte de notre santé, nous ne ferons jamais rien (2). » La correspondance de la sainte nous montre d’ailleurs jusqu’à quel point elle se préoccupait des santés et comment elle s’ingéniait pour procurer aux infirmes de petites gâteries. Un moine, même sérieusement malade, doit savoir renoncer aux remèdes extraordinaires et trop coûteux, aux cures périodiques dans les stations thermales ; et il n’implore jamais les secours de sa famille selon la chair.
(2) Chap. xi.
p. 295 Même si les malades se montrent exigeants, dit saint Benoît, il faut les supporter avec patience, puisque avec eux on acquiert une récompense plus abondante. Aussi bien, afin de ne fournir nul prétexte aux récriminations, afin surtout de réaliser pleinement ce que le Seigneur attend de notre charité, l’Abbé veillera avec un soin extrême à ce que les malades n’aient à souffrir d’aucune négligence, ni de la maladresse ou de l’impéritie de personne.
quia ipse dixit: Infirmus fui, et visitastis me.
puisqu’il a dit, J’ai été malade, et vous m’avez visité (Matth. 29) ;
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 36.2-36.3
col.583 Quia ipse dixit : Infirmus fui et visitastis me, et quod fecistis uni de his minimis meis, mihi fecistis.] Ad quam Salvatoris sententiam attendens S. Basilius ( Apud Ruff. cap. 30) , interrogatusque « quali affectu debemus infirmis fratribus ministrare, » respondet : « Sicut ipsi Domino offerentes obsequium , qui dixit quia quæcunque feceritis uni ex his minimis fratribus meis, mihi fecistis. » Eo haud dubium respiciebant Ægyptii monachi, de quibus S. Hieronymus (Epist. 22) : « Si quis cœperit ægrotare, transfertur ad exedram latiorem ; et tanto senum ministerio confovetur, ut nec delicias urbium , nec matris quærat affectum. » Et Tabennenses, de quibus idem Hieronymus (Præfat. in Regulam S. Pachom.) : « Ægrotantes miris sustentantur obsequiis, et ad omnem copiam præparatis cibis. »
Et: Quod fecistis uni de his minimis meis, mihi fecistis.
et encore, Ce que vous avez fait à l’un de ces petits, vous me l’avez fait à moi-même. (Ibid.)
Sed et ipsi infirmi considerent, in honorem Dei sibi serviri, et non superfluitate sua contristent fratres suos, servientes sibi.
Les malades, de leur côté, considéreront que l’honneur que l’on porte à Dieu est le motif du service qu’on leur rend : et ils éviteront de donner de la peine aux Frères qui les servent, par leurs inquiétudes et la superfluité de leurs envies.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 36.4
col.584 Sed et ipsi infirmi considerent in honorem Dei sibi serviri.] Talesque se exhibeant, quales esse decet eos qui Christi vices gerunt et in quibus Christo ministratur.
col.584 Et non superfluitate sua contristent fratres suos servientes sibi.] Ut S. P. Benedicti mentem plenius attingamus, observandum variis ac diversis modis multifariaque, ut ita loquar, superfluitate infirmos contristare posse servientes sibi fratres. Primo superfluitate mœstitiæ, cum infirmitatis pondere gravati, nimium se morosos exhibent, ac de infirmitate plus æquo tristantur, longe ab illo venerabili sene dissiti, qui « cum frequenter infirmaretur corpore, et langueret, contigit ut uno anno nulla eum valetudo contingeret, et propterea flebat, et graviter ferebat dicens : Reliquisti me, Domine, et noluisti me præsenti hoc anno visitare (Ruff. lib. iii de Vit. Pat., num. 158). » Tales salutari alterius senis monito sunt conveniendi. Hic, ut scribit Ruffinus (Ibid., n. 157), « infirmanti discipulo suo dixit : Non contristeris, fili, ex infirmitate, vel plaga corporis tui; summa enim religio est ut in infirmitate quis agat Deo gratias. Si ferrum es, æruginem amittis : si vero aurum es, per ignem probatus a magnis ad majora procedis. Ne anxieris ergo, frater ; si enim Deus te vult in corpore torqueri, tu qui sis, qui moleste feras? Sustine ergo, et roga Deum , ut quæ ipse vult, illa concedat. » Neque vero hic necesse est S. Theodori Siceotæ exemplum proponere (In ejus Vit., num. 93; apud Boll., 22 April.), qui vulnere afflictus in corpore, « illud sibi a Deo datum fuisse dicebat ut ei assidue gratias ageret. »
col.584 Secundo superfluitate querelarum, cum morbi impatientes, etiam tristitiæ addunt murmurium , quandoque etiam injurias. « Hi tanta sollicitudine admoneantur, inquit S. Fructuosus (Cap. 7), ut de ore eorum nec quantuluscunque vel levis sermo murmurationis procedat; sed in sua infirmitate cum hilari mente sine intermissione, et tulta (sic) murmurationis occasione, et vera cordis compunctione semper Deo gratias agant; et frater qui eis ministrat nullo pacto offendere audeat. Quod si aliquis, ut diximus, ex ore eorum murmurationis processerit scrupulus, ab abbate increpentur, et ne talia supradicta facere præsumant admoneantur, ita ut ille eos accuset qui hoc ministerium injunctum habet. » Acute vero notat Hugo Victorinus, seu quivis alius, ægrotantes religiosos, tam perfectos quam imperfectos, quatuor de causis solere conqueri : scilicet de infirmitate, de medicina, de cibo, et de ordine. Et quidem imperfecti conqueruntur de infirmitate, « quia pondus infirmitatis inviti portant (Lib. I de Claust. animæ, cap. 12); de medicina, quod non subveniatur eis, ut ipsi dicunt, charitate fraterna ; de cibo autem, eo quod non sufficienter, vel quomodo, vel quando volunt ministretur eis; de ordine autem, imputantes ordinis gravitati infirmitatis suæ causam; et sic quod bene egerant male perdunt. Perfectiores vero contristari solent de morbo, eo quod fratrum labori interesse nequeant ; de medicina, quod dispendium patiatur Ecclesia pro infirmitate eorum; de cibo dolent, eo quod delicata comedant nihil operantes, et quod aliquis eis serviat et ipsi nulli serviant ; de ordine vero, quia a conventu fratrum separati delicatius tractantur. Si autem a lectulo fratrum in choro psallentium voces audierint, tunc psalmos ruminant, orantes in cubiculo cordis clausis ostiis; et licet totam noctem pervigilem duxerint doloribus suis agitati, illos tamen beatos judicant qui per partem noctis Deo servientes laborant. Spondam lecti non egrediuntur, et tamen illos qui tædium claustri benigne ferunt, felices esse putant : nihil de ordine implere se fatentur; sed, ni fallor, implent totum. Infirmitatis claustro coarctantur, disciplinantur anxietatum virgis et spinis dolorum ; jejunant, vigilant, laborant, quia cibum, somnum , quietem infirmitas negat ; et tamen si paretur lectulus suavior, si cogantur sine caligis dormire, quasi aliquid criminale fecerint, in hujusmodi vitam timent finire. Tales indigent consolatione, ne molestia corporis vel interioris hominis afflictione deficiant. » Imperfecti vero considerare debent in honorem Dei sibi serviri, non quidem a servis aut sibi inferioribus personis sed a fratribus. Et quid dico a fratribus? cum a ministris tanquam a Deo obsequia suscipienda esse asserat sanctus Basilius [In Regul. ex vers. Ruff., cap. 30), idemque docuerit S. Antonius, cum elephantiaco, qui sibi servienti ab annis jam quindecim Eulogio monacho multas intulerat injurias, exprobrans dixit (Lib. VII de Vit. Pat., c. 19) : « Nescis quod qui tibi ministrat Christus est? quemadmodum ausus es contra Christum talia loqui? nam propter Christum se iste servitio et obsequiis subjugavit. »
col.585 Tertio sua superfluitate contristant infirmi fratres sibi servientes, cum oblata sibi ab eis remedia sumere recusant; id quod ex præfata tristitia, murmuratione, atque impatientia aliquando procedit; aliquando ex minus mortificati animi affectu, propter asperitatem atque acritudinem remedia respuente ; aliquando ex indiscreto, aliquando ex pio majoris pœnitentiæ desiderio. Sed hi quantum incurrant periculum, apostoli Petri, ut docet S. Basilius (In Regul. ex vers. Ruff. cap. 30), ostendit exemplum ; quos proinde etiam invitos ad suscipienda solatia cogere oportet ex Regula sancti Augustini, cap. 12, S. Cæsarii ad Virgines, cap. 39, et S. Donati, cap. 12 : « Et certissime confidant, addit S. Cæsarius, quod quid, dispensante, aut jubente seniore, qualibet hora percipient *, in illa repausatione Christum accipient. »
col.585 Quarto servientibus sibi fratribus superflui sunt infirmi qui ea requirunt remedia quæ difficile aut vix possunt reperiri; quos tangit istud Guigonis, prioris Carthusiæ, statutum (Stat. Guig., c. 38, Antiq. Stat. Cart., part. i, c. 44) : « Infirmi, secundum B. Benedicti dicta, ne superflua vel impossibilia petendo, vel forte murmurando servientes sibi contristent, diligentius admoneantur attendere, ut memores arrepti propositi, ut sanos a sanis, ita ægrotos ab ægrotis sæcularibus debere cogitent discrepare, nec illa in eremis, quæ vix in urbibus inveniantur, exposcere. » Quod plane apprime noverat abbas Isaac, qui morbo periculoso laborans, oblatam sibi a fratre pulticulam in quam pruna missa fuerant degustare noluit dicens : « Certe, frater, cuperem in hoc morbo versari per annos triginta. »
col.585 Quinto, cum ea petunt remedia quæ, propter pretium, monasticæ quam voverunt paupertati repugnant. His prorsus S. Bernardus diceret, quod olim ad fratres de S. Anastasio scripsit (Epist. 321) : « Unum a me petiit venerabilis abbas vester, quod mihi minime bonum videtur, credo autem quod et ego spiritum Dei habeam, et consilium Dei in hoc. Scio equidem quod in regione habitatis infirma, et multis aliqui ex vobis laborant infirmitatibus ; sed mementote quis dixerit, Libenter gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi; et, cum infirmor, inquit, tunc fortior sum. Compatior utique infirmitati corporum, sed timenda multo magis, amplusque cavenda infirmitas animarum; propterea minime competit religioni vestræ medicinas quærere corporales, sed nec expedit saluti. Nam de vilibus quidem herbis, et quæ pauperes deceant, interdum aliquid sumere tolerabile est : et hoc aliquando solet fieri : at vero species emere, quærere medicos, accipere potiones, religioni indecens est, et contrarium puritati , maximeque ordinis nostri, nec honestati congruit, nec puritati; hæc enim omnia gentes inquirunt : scimus autem quia qui in carne vivunt, Deo placere non possunt ; spiritualia proinde spiritualibus comparanda, et quærenda potio humilitatis, et clamandum in toto corde : Sana animam meam , Domine, quia peccavi tibi. Huic sanitati, fratres dilectissimi, operam date, hanc sectamini, hanc servate, quia vana salus hominum. » Et Fastredus, tertius Clarevallensis abbas (Inter epist. S. Bernard. epist. 397) : « In tui excusationem affers stomachi et capitis dolores, quodque communes tibi cibi officiant. Tota erras via, si credas monachum sæcularium medicinas sequi posse. Ad monasterium enim venimus, ut corpori incommoditates, et non commoda et voluptates quæramus. Si S. Paulo fortitudinem addebat infirmitas, quare domo medium tantorum bonorum causam exturbare niteris? Crede mihi, pater mi, sæpius S. Bernardum pultes ex farina confectas, addito oleo et melle, cum scrupulo edentem vidi ad stomachum calefaciendum. Dumque eum de hac austeritate accusarem, mihi respondit : Fili mi, si monachi obligationem nosses, omnis buccella quam edis lacrymis irriganda foret ; in hoc enim monasterium intramus, ut peccata nostra et populi deploremus, et panem quem suis laboribus paraverunt comedentes, horum peccata comedimus, ut ea tanquam propria lugeamus. Addebatque præterea : Nec sufficit monacho infirmitatem allegare; sancti enim Patres majores nostri valles humidas et declives monasteriis exstruendis indagabant, ut sæpe infirmi monachi, et mortem ante oculos habentes, securi non viverent. » Quanti ex priscis monachis medicinas carnales corpori suo nunquam exhibuerunt , sed sola spe divina nixi, hoc uno usi sunt remedio, nullo uti remedio. Et quid dico monachos? cum non paucas feminas, vasa utique fragilia atque infirma, legamus omnem omnino medicinam respuisse. Longior forem, si per singulas discurrere aggrederer : at insignes illas cujusdam monasterii in Ægypto virgines prætermittere non possum, de quibus anonymus in Vita S. Eupraxiæ, num. 6 (Boll., 13 Mart.) : « Nulla earum pedes suos aliquando lavit aqua : de balneo vero superfluum est loqui ; audientes enim vehementer vituperabant, confusionis et opprobrii plenam censentes vel solam mentionem, et tanquam rei abominabilis nec auditum quidem volebant tolerare.... Et cum aliquam earum aliquando contigerat infirmari, non ei fomentum, aut adjutorium aliquod medicinæ conferebatur; sed si quam contigisset ægrotare, tanquam maximam benedictionem a Deo accipiebat, et tolerabat languorem, donec eam visitatio dominica præveniret. Nulla earum januas exibat. » Stupendum est etiam Jonæ, Monchonsensis monasterii monachi, exemplum, qui cum annos octoginta quinque sub S. Pachomii legibus egisset, tamen « universi fratres de eo affirmabant, quod quis aut qualis esset ægrotantium locus publicus omnino nesciret, aut quibus rebus vescerentur infirmi ( Paralipp. de S. Pachomio, n. 14, apud Boll., 14 Maii.; vid. ibid., n. 30, et Joan. Mosch. Prat. Spir. c. 18). » Hæc autem non sic proferimus, quasi monacho medicos consulere atque uti medicinis illicitum omnino esse censeamus, sed tantum ad comprimendam nimis anxiam quorumdam tuendæ valetudinis curam, et remediis quæ decent pauperes, virosque pœnitentiæ addictos, utendum; nec tam de complexione cogitandum quam de professione ; monachi enim sumus, non medici : istorum est vitam conservare, nostrum minuere, et, quantum licitum est, ad mortem quantocius properare. Hæc erat olim S. Bernardi sententia, hæc Guigonis mens et opinio; unde et in statutis « medicinis, inquit (Cap. 39), excepto cauterio et sanguinis minutione, perraro utimur. » Vide lib. de Officiis et perfectione monachorum, cap. 22.
col.585 * Forte legendum :... quod quidquid.... percipiant. Edit.
col.587 Sexto, superflui sunt infirmi, qui sibi noxia requirunt remedia; quibus cum frigida conveniunt, appetunt calida, et econtra; quibus S. Pachomius (Art. 20) : « Non poterit, infit, languidus ingredi cellam vescentium, et comedere quod desiderat, nisi a ministro, qui huic rei præpositus est, ducatur ad vescendum. » Et S. Augustinus (Regul. c. 12) : « Si autem velit, et forte non expedit, suæ cupiditati non obediatur; aliquando etiam si noceat, prodesse creditur quod delectat. » Denique Fuliensium Constitutiones (Cap. 36) : « Ægri, ut medicis suis spiritualibus ad animæ salutem, sic medicis corporalibus et infirmario ad salutem corporis sancte obediant. »
col.587 Septimo, inter superfluos etiam reponendi sunt qui inutilia petunt remedia, aut certe pro levibus adeo morbis, ut absque ulla medicorum opera sola possint curare patientia : quos admodum perstringit Petrus Blesensis his verbis (Lib. in Job., cap. 1) : « Si invenerit religiosus circa se pulsum velocem, aut urinam incensam, aut hebetem appetitum, consulit medicos, examinat species, electuaria facit, nullis utitur salsamentis, quæ non sint condita ex cinnamomo, gariophilo, et nuce muscata. O quam odiosum est in homine, quod qui semper de hierarchia cœlesti debuerat loqui, de hierapicra, et hieralogadi (Sic) disputare discit. Religiosus iste discipulus potius est Epicuri quam Christi. Hoc capiti, inquit, hoc oculis, hoc stomacho, hoc hepati nocet. Butyrum convertibilis est naturæ, cervisia ventos facit, caules melancholici sunt, porri choleram accendunt, pisa guttam generant, faba constipat, lentes excæcant, caseus universaliter est pessimus. Diu ad orationem stare nervos debilitat, jejunare cerebrum turbat, vigilare desiccat. Nunquid inveniuntur istæ differentiæ in Evangelio aut Prophetis? Certe non habet hoc institutio B. Benedicti; sed miseris hoc revelat caro et sanguis. » Hactenus Petrus Blesensis. Quid vero de his diceret, qui nullo affecti morbo, præservativa, ut aiunt, medicamenta sumunt? Haud dubium cum S. Bernardo exclamaret (Bernardus Apol. ad Guill., c. 8) : « Delicata nimis medicina est prius alligari quam vulnerari; membrum non percussum plangere, et necdum suscepto ictu admovere manum, fovere unguento ubi non dolet, emplastrum adhibere ubi cæsura non est. »
col.587 Octavo denique superfluis accensendi sunt qui sanitatis gratia ad domum paternam transfugiunt : quibus aliud nihil opponam quam istud Regulæ tertiæ SS. Patrum decretum (Cap. 12) : « Id etiam pro custodienda fama specialiter statuimus ut nullus monachus in infirmitate positus, relicto monasterio, parentum suorum studio commendetur; quia magis eum sæcularium spectaculorum visu aut auditu pollui censemus, quam ab ægritudine posse purgari. » Sed de his satis. Ad textum redeo.
Qui tamen patienter portandi sunt; quia de talibus copiosior merces acquiritur.
Cependant on doit supporter leurs faiblesses avec beaucoup de patience, parce qu’il n’y a rien par où l’on puisse mériter davantage.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 36.5
col.587 Qui tamen patienter portandi sunt.] Si forte paulo molestiores sese exhibuerint : « convenit enim sanis infirmos portare, magis quam ab infirmis portari; necesse est enim ut patienter portemus infirmos, ut iterum infirmi patienter portemur a sanis, » inquit Smaragdus. Addit S. Augustinus (Regul. c. 12) : « Si latens est dolor in corpore famulæ Dei, dicenti quod sibi doleat, sine dubitatione credatur. »
col.587 Quia de talibus.] Scilicet morosis, superfluis aliisque omnibus infirmis.
col.587 Copiosior merces acquiritur.] « Pro patientia, pro labore, pro bona intentione, pro sancta devotione, » inquit Bernardus Cassinensis : unde interroganti cuidam fratri, cujus ex duobus opus majus esset, quorum unus sex diebus jejunaret, alter infirmis præstaret obsequium, respondit senex (Lib. VII de Vit. Pat., cap. 19) : « Si ille qui sex dies jejunat per nares se suspenderit, non erit similis illi alteri in conspectu Dei. » Nimirum dum alios curamus, nos ipsos sublevamus; et dum aliorum corpora purgare satagimus, animæ sordes ipsi emundamus, Deoque longe acceptiorem efficimus. Præclarum sane est quod de Joanne minore Thebæo, abbatis Ammonis discipulo, refert Ruffinus (Lib. III de Vit. Pat., num. 155). Hic nimirum « duodecim annis ipsi seni infirmanti fecit obsequium ; senex tamen cum vidisset eum laborantem, nunquam illi sermonem blandum locutus est. Cum autem transiret de corpore, sedentibus aliis senibus, tenuit manum ejus et dixit ei tertio : Salveris, salveris, salveris; et tradidit illum senibus dicens : Iste non homo, sed angelus est, qui tot annis mihi infirmanti, nec tamen bonum sermonem a me audiens, fecit obsequium. » Vide S. Dorothei doctrinam 14.
col.587 (a) Hæc erat infirmorum capella.
Ergo cura maxima sit Abbati, ne aliquam negligentiam patiantur.
L’Abbé donc aura toute l’application possible afin qu’on ne néglige rien dans ce qui concerne l’assistance des malades.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 36.6
col.588 Ergo cura maxima sit abbati ne aliquam negligentiam patiantur.] Ex dictis initio hujus capitis S. Pater concludit : Ergo si infirmis tanquam Christo serviendum est, cura maxima sit abbati ne aliquam negligentiam patiantur. Hanc curam ad duo potissimum capita reducunt commentatores : ad ea quæ ad corporis sanitatem restaurandam, et ad ea quæ ad promovendam animæ salutem pertinent. Ita Bernardus Cassinensis, Boherius in utroque commentario, Joannes de Turrecremata, Matthias Lambertus, Joannes Craesbeeck, Benedictus Haeftenus. De his quæ ad corporis curam attinent se ipse S. Pater in consequentibus explicat; istud tantum obiter observandum occurrit quod habet Gregorius IX in sua ad monachos Benedictinos constitutione : « Infirmis autem fratribus in cibariis, in lectis, in servitoribus et aliis necessariis, secundum quod eorum requirit infirmitas, et continetur in Regula, præcipimus provideri. Et iis omnibus, si infirmarius inventus fuerit in defectu, per proprium abbatem, vel priorem abbas, vel prior per visitatorem cum ad locum accesserint, pœna puniatur condigna. » Vide Constitutionem Othoboni legati in Anglia anno 1248, apud Spelm. tom. ii Concil. Angl., pag. 287.
col.588 De cura autem animæ nihil quidem hic definivit S. Benedictus, sed totum abbatis prudentiæ ac discretioni reliquisse videtur : hanc vero Bernardus Cassinensis in eo constituit, « ut infirmi de peccatis pœniteant, ut sacramenta recipiant, ut officium regulare audiant, ut visitentur, consolentur, admoneantur. »
col.588 In primis ergo sollicitum esse abbatem oportet, ut cum periculose ægrotare cœperit infirmus, viam ejus sacrosanctis pœnitentiæ, unctionis extremæ et eucharistiæ sacramentis muniat. Cum cœperit, inquam, periculose ægrotare : alias enim non solebant infirmi carnes pro infirmitate comedentes missam celebrare neque sacra communione eucharistiæ refici, cujus præclarum habemus statutum in antiquis Consuetudinibus mss. S. Benigni Divionensis : « Illi autem qui pro reparatione carnis in domo infirmorum ad tempus habitantes carnibus utuntur, a sacræ communionis perceptione abstinent. Illi vero qui ex toto, et semper, ubi habitant, nec carnibus utuntur, dominicis diebus et in majoribus festivitatibus, si voluerint, possunt communicare ad (a) sanctum Benedictum. Tamen illi qui carnibus utuntur sicut omnes communicant, si forte intervenerit aliqua de illis quinque præcipuis solemnitatibus. » Idem legitur in mss. Consuetudinibus Cluniacensis monasterii, cap. 51, quibus accedunt Farfenses item Consuetudines : « Frater exiens de domo infirmorum, post satisfactionem factam in capitulo, potest ipso die canere missam, si velit, quia quandiu fuerat in cellula infirmorum, ibi non permittimus canere missam. » Hinc etiam capiendus est locus ex Statutis Lanfranci (Cap. 24), quo præscribitur ut a die quo sacrum percepit viaticum, « nisi melioretur infirmus, carnem non comedat; » quia tunc quotidie communicabat, ut vidimus in lib. v de Antiquis monachorum Ritibus. Nimirum carnes comedentes ægroti tanquam excommunicati tractabantur, a communi fratrum habitaculo separati, sacrosanctis Ecclesiæ sacramentis privati, ab omni, ut aiunt, exercitio conventuali alieni : quibus nec fratrum se cœtui jungere licebat, nisi prius in capitulo solemniter fuissent reconciliati.
col.589 Secundo ex Bernardo Cassinensi curam gerere debet abbas ut infirmi officium regulare audiant : nam, ut dicit Hildemarus, ante infirmos semper omnia officia canenda sunt. Atque ita olim communis ordinis nostri usus obtinebat ut infinitis prope testimoniis et statutis comprobari posset. Insigne nobis suppeditat Victor papa III, in lib. ii Dialogorum, ubi hæc scribit : « Quidam frater Joannes dicebatur, qui ætate et ægritudine pressus, extremum vitæ spiritum trahebat. Cum igitur quadam die aliqui ex fratribus more solito decantaturi matutinas laudes ad eum venissent, ille eos voce qua potuit compescuit dicens : Nolo, inquit, ut mihi canonicas horas amplius decantetis, quia dominus abbas cum multis fratribus albis vestibus indutis ad me modo gratia visitandi venerunt, mihique matutinale officium decantantes, post paululum se huc venturos, meque secum assumpturos esse dixerunt, etc. ; » additque : « Hæc quæ retuli in quadam veteri paginula imperito satis stylo exarata reperi. » Simile est illud quod de S. Benedicto Biscopo refert Beda Venerabilis, quod scilicet ægrotans « quia nullatenus ad orandum surgere, non facile ad explendum solitæ psalmodiæ cursum linguam vocemque poterat levare, didicit vir prudens, affectu religionis dictante, per singulas diurnæ sive nocturnæ orationis horas aliquos ad se fratrum vocare, quibus psalmos consuetos duobus in choris resonantibus, et ipse cum eis quatenus poterat psallendo, quod per se solum nequiverat, eorum juvamine suppleret. » Eadem disciplina in aliis etiam Angliæ monasteriis vigebat; nam in Croylandensi Turketulus abbas, ægrotante Clarembaldo monacho, ab eo « die nocteque non recedebat, sed juxta recubans, regulare servitium in auribus ægroti decantabat, » quemadmodum scribit Ingulfus, abbas ejusdem cœnobii (Ingulf. in Hist. Croyl., anno 974). In Gemmeticensi pariter Hugoni præcentori in vigilia S. Valentini ægrotanti fratres suggerebant (Baldericus Dol. episc. in Histor. Transl. S. Val., apud Boll. 14 Febr.) : « Non poteris ad ecclesiam pergere, quocirca te oportet hic seorsim vesperas celebrare; hic tecum remanebimus, et prout poterimus solemnizabimus. » Hæc omnia confirmat Udalricus, lib. iii, cap. 29, ubi fratri ad infirmum excubare volenti permittitur , « maxime si est hujusmodi, qui infirmo horas cantet regulares, et venienti ad extrema legat passiones; » et liber Usuum Cisterciensium, cap. 68, quo item sacerdoti matutinas infirmis cantaturo, post inchoatum hymnum choro egredi permittitur.
col.589 Hæc autem præstabant aut in ipso infirmi cubiculo aut in oratorio, quod « domus infirmorum prope debet habere, in quo missam saltem jacendo possint audire, et communionem accipere, » ut loquitur Hildemarus, scilicet cum abstinerent a carnibus, aut una ex quinque præcipuis festivitatibus contingeret, quibus tantum infirmis carne vescentibus agni immaculati carnem edere permittebatur, ex supradictis. Idque cum ea esset infirmi debilitas, quæ strato exsurgere non sineret ægros : alioquin sive die, sive nocte simul in præfato oratorio divinæ servitutis pensum persolvebant, ut videre est apud Udalricum, lib. iii, cap. 25; in mss. S. Benigni Consuetud., cap. 46; in libro Usuum Cisterc., cap. 92; in Cæremon. Bursfeld., dist. 3, cap. 30; sed maxime in Farfensis monasterii Consuetudinibus , in quibus hæc omni admiratione digna continentur : « Infirmi fratres, ut missi fuerint in domo infirmorum pro sua ægritudine, ad nocturnale obsequium mox ut signum sonuerit, surgant et ipsi, veniantque in oratorium S. Mariæ, faciant orationem prout Dominus melius dederit, residentibus (sic) demum in loco suo; dumque iterum pulsatur signum, muniant se signo S. crucis, et incipiant canticum graduum. Illi fratres, qui non valent surgere, eant famuli servientes eis, et educant illos sustentantes ulnis suis in ecclesia, atque collocent ut melius potuerint. Ingratum nulli apparere debet hoc factum, quia sæpe vidimus in eodem die fratrem finire ex hac luce, et ad Christum transire, et jam in ipsa ecclesia exhalare spiritum. Quis de talibus dubitet quod non statim ad regna polorum penetrabunt? Divina opera dulcia sunt volentibus, amara videntur nolentibus. Ita debent opus Dei per omnia agere sicut illi in monasterio, præter quod leviter atque cursim dicant, intervallum non agant, Deus auribus dimittant, expleto opere Dei revertantur dormitorium. Illi vero qui ita nimietate infirmitatis detinentur, quod nullo modo consurgere valeant, mox ut in monasterio fuerint celebrata nocturnalia obsequia, annuat ille qui ordinem tenet duobus fratribus, qui illis divinum opus decantent. »
col.590 Tertio, vult Bernardus Cassinensis ut visitentur infirmi, eosque abbas consoletur. De visitatione infirmorum diximus supra ad cap. 4 : unum duntaxat hic addam statutum ex Consuetudinibus Farfensis cœnobii : « Undecunque revertitur D. abbas, debet ibidem venire et inquirere unumquemque quot habeat, sive morum animæ, sive corporis valetudines, vel si aliquid necessitatis aut negligentiæ a servitoribus, vel a cellerariis patiantur; et ut inspiciat si aliquis ex eis bene convaluerit, licentiam det redeundi in claustro. »
col.590 Quarto, ut admoneantur propriæ nimirum consulere saluti, ne prætextu infirmitatis omnem abjiciant regulæ observantiam. Sub admonitionis autem nomine intelligendæ sunt etiam reprehensiones et correctiones : unde etiam Udalricus : « Circatores, inquit (Lib. III, c. 27), frequenter visitant domum infirmorum, et diligenter explorant quomodo ipsi se habeant infirmi; et iterum infirmarius, si quam viderit negligentiam, maxime in loquacitate, reclamat in capitulo ; prior autem de capitulo mittit ad eos, et ipse postmodum venit semel ad eos, et secundo castigans, talisque infirmus esse potest, ut si non emendaverit, aliquando etiam virgam experiatur. » Et liber Usuum Cisterciensium (Cap. 92) : « Quod si quis talis fuerit qui cæteros inquietare, aut de ista infirmorum institutione murmurare, aut in aliquo transgredi præsumat, corripiatur ; quod si sæpe correptus non emendaverit, si ita videtur abbati, judicetur ejus perversitas in capitulo, ubi vocatus coram omnibus arguatur : quod si nec se correxerit, si ejus permittit infirmitas, regulari etiam disciplinæ subjaceat. »
col.590 Præterea ad curam animæ infirmorum referri possunt præclaræ illæ leges quas olim observare cogebantur; ex quibus hic aliquas describere haud erit fortassis ingratum. In primis curabant ut singulis diebus missæ sacrificio interessent infirmi : « Surgentibus vero illis, inquiunt Farfenses Consuetud., ut supra, ex lectulis suis, luce diei apparente , vel orto jam sole, lavent manus et facies suas, et conveniant in oratorium S. Mariæ , et audiant missam ab illis sacerdotibus qui illic primo mane conveniunt. At ubi minus sunt, veniat frater qui super eos sollicitus est, in claustro, et annuat fratri quem ipse velit, exeat, et dicat, et qui communicare vult, faciat. Nullo quippe tempore præterire debent quod ipsi infirmi sacram per singulos dies non audiant. Legere autem aut missas canere nulli ex ipsis liceat facere quandiu illuc fuerint , præter psalmos memoriter , aut si voluerint psalterium. » Udalricus ( Lib. III, c. 27) : « Ad utramque missam matutinalem et majorem venit ad ecclesiam; ad missam majorem nonnisi usque post Evangelium intersit. » Et lib. Usuum Cisterciensium ( Cap. 92 ) : « Horas diei simul congregati cantent ; dehinc qui voluerit eat in ecclesiam ad horas : ad missam vero quotidie nisi multum graventur.... Qui communicare voluerit, extra chorum pacem accipiat ab aliquo de conventu communicaturo.... Et hoc tantum ad missam matutinalem. »
col.591 Præterea omnes canonicas horas tam diurnas quam nocturnas propriis temporibus simul recitare tenebantur; unde etiam mss. S. Benigni Consuetud. præscribunt (Cap. 46) ut infirmarius « ad nocturnos, factis orationibus , accipiat sconsam , et circumeat lecta omnium infirmorum, ut cognoscat si quis eorum nondum surrexit, et propter quid remanserit. » Pro refectione tamen sextam aut nonam præveniebant , eaque de causa nonnisi ad Evangelium usque majoris missæ intererant.
col.591 Ad mensam eamdem observabant disciplinam quam conventus in refectorio : « Versum ad mensam dicere debent sicut conventus in refectorio, inquiunt Farfenses Consuet., per unamquamque ministrationem, ut data eis fuerit, semper benedicant. Ipsorum procurator quot vicibus cum scutellis intraverit januam, tot vicibus Benedicite semper dicat, aliis respondentibus Dominus cum omni gratulatione atque dilectione, versum post cibum ibi dicant. » Consuetudines S. Benigni addunt : « Ibi autem cum summo silentio comedunt, nec alter alteri inter prandendo loquitur. Verumtamen si necesse fuerit, facto ab aliquo sonitu cum cultello super mensam , statim accedit unus famulorum , et modeste dicit ei ille, ut afferat quod indiguerit. Quo expleto, statim famulus reexit; nequaquam enim debent ibi esse famuli dum comedunt. Priori autem vel infirmario , et , sicut supra dictum est, famulis loqui possunt ; sed neque famulis, neque infirmario ea hora nisi de necessitate sua. Sicut sunt priores ita in ordine sedere debent. In sexta feria et in illis diebus quibus carnibus non vescuntur datur benedictio ad generale sicut in refectorio. Et sciendum quod nullus debet inde surgere, nisi summa cogente necessitate , nec mappulam suam plicare quandiu ibi quilibet etiam minimus comedit. Ad initium prandii, et ad finem legitur ab aliquo eorum , vel a puero, si ibi est , brevis lectio corde tenus ; qua finita, versus dicitur , et miserere mei , Deus ab omnibus qui stare possunt ; ibidem ante cathedras stando cantatur. »
col.591 « Finito prandio , ita prosequuntur Benignianæ Consuetudines, tantum possunt exspectare stando , vel sedendo, vel tale quid agendo, donec audiant conventum exeuntem de refectorio : quo audito si meridiana fit, statim vadunt ad lectos; si non fit, sedent cum silentio , sicut cæteri claustrales, nisi cum infirmario vel cum camerario , vel aliis quibus licet loquantur de necessitate sua. » Idem fere habet Udalricus lib. 3, cap. 27. Nimirum æque strictum pene servabant silentium ac cæteri in conventu. Qua in re severiores omnino exstiterunt olim Cistercienses , quorum liber Usuum (Cap. 92) hæc scribit : « Infirmi de infirmitorio possunt loqui cum infirmario; sed non nisi in certo loco ad hoc determinato, et hoc silenter , et tantum de necessariis. In quem qui ingredi voluerit , signo ab infirmario licentia postulata et accepta ingrediatur. Ubi quandiu unus aliquis cum infirmario fuerit, alius ingrediendi non habeat licentiam. Qui autem ita infirmus fuerit ut continue jaceat, aut subita infirmitate gravatus, utpote febrium , aut aliqua alia gravi lecto jacere compellitur, interim ibi cum infirmario , et infirmarius cum eo, si opus fuerit, loqui poterunt : at ubi melioratus huc et illuc deambulare poterit , silentium more solito teneat , nisi forte alicui adhuc magna infirmitate detento abbas loqui ad lectum amplius judicaverit expedire. » In Cæremoniali etiam Bursfeldensium (Dist. 3, c. 30) sic legitur : « Non putent infirmi liberam se habere facultatem loquendi ubi , quando, quibus , et de quibus voluerint , maxime ii qui non sunt continue discumbentes in lectis , sed huc illucque deambulant. In infirmitorio enim cum infirmario de necessariis et consolatoriis duntaxat loqui permittuntur. Aliorum autem quispiam non sine licentiæ obtentu loqui audeat cuiquam eorum , nisi forsan decumbenti et gravi infirmitate laboranti. Quæ tamen locutio nocturnis horis, et quando opus Dei agitur in ecclesia, temperanda est cum eisdem ; cum cæteris vero omnino diffugienda, casu necessitatis excepto. Non clamose, sed silenter debent loqui. » Ubi quod de silentio dum opus Dei percelebratur servando decernitur , antiquæ est consuetudinis, de qua Divionenses S. Benigni Consuet. (Cap. 46) : « Dum regularis hora in monasterio canitur, nemo ibi, nec infra cunctas monasterii officinas loqui permittitur, nisi illi infirmi qui non valent surgere, loquuntur cum abbate aut priore de necessariis rebus. Alio modo neque prior neque abbas loquuntur. » Addunt tamen paulo post : « Nulla lex illi qui ex toto languescit, nec in cibo, nec in verbo. »
col.592 Ad hanc silentii legem referri potest quod habent eædem Benignianæ Consuetudines (Ibidem) : « Quando camerarius, sacrista, cellerarius, vel reliqui intus vel foris obedientiis occupati domum infirmorum ingrediuntur, mox sicut aliquis claustralis omni lege regulari astricti, postposita suarum obedientiarum excusatione, efficiuntur ; neque se ullo modo intromittunt de obedientiis suis absque licentia ; in tantum ut neque camerarius absque licentia debeat adire cameram, neque sacrista sacristariam. Fratres tamen sub ipsis positi eorum consilio in omnibus agendis maxime debent uti. »
col.592 Etsi infirmis legere fas non esset, pias tamen lectiones audire haud erat illicitum ; nam ægrotante Agathone abbate cum altero sene ( Monument. Eccl. Græc. tom. i, pag. 578), « recumbentibus illis e cella quidam frater legens recitabat e libro Geneseos. » Ex nostris vero qui lecto exsurgere valebant , saltem Regulæ lectionem in capitulo, et collationis ante completorium auscultabant; ita nihilominus ut congregatis fratribus se non adjungerent. « Quamvis in capitulum non pergat , inquiunt Divionenses S. Benigni Consuetudines (Cap. 46), tamen intra ecclesiam B. Benedicti, prope ostium manens , quod in capitulo legitur auscultat, scilicet sententiam Regulæ , vel de Evangelio , et expositionem , et rursus ad collationem; sed cum ad hoc ventum fuerit ut de negligentiis fratrum agatur, ad hoc audiendum non debet esse curiosus. » Ne tamen interim manerent otiosi in infirmitorio : « Possunt peccata sua viro spirituali confiteri ante et quando fratres sunt in capitulo, inquiunt antea prædictæ Consuetudines. »
col.592 Denique valde laudandum est quod habent Farfenses : « Exeuntes completorio, aquam benedictam ipsi ægri quotidie accipiant , quam ibi ante januam præparatam inveniant. Et illorum custodes singulorum lectis aquam benedictam aspergant, laternas secum ferentes; qui postquam omnes jam requiescunt, prospicere debent qualiter unusquisque agat. » Idem legitur in Benignianis et in mss. Cluniacensis monasterii Consuetudinibus. Sed de his satis. Quæ vero ad corporis valetudinem restaurandam præscribat sanctus Pater, jam inquirendum est.
Quibus fratribus infirmis sit cella super se deputata, et servitor timens Deum, et diligens ac solicitus.
On leur destinera une chambre à part, et on établira, pour les servir, un des Frères, qui craigne Dieu, qui soit diligent et soigneux.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 36.7
col.592 Quibus fratribus infirmis sit cella super se deputata.] Id est ab aliis officinis monasterii separata , inquit Bernardus Cassinensis et post eum Boherius ; nam, licet ex vitæ cœnobiticæ institutione omnes simul monachi debeant habitare , in uno simul refectorio manducare, in uno simul dormitorio quiescere , infirmis tamen fratribus par erat separatum providere habitaculum. Idque pietas exigebat tam propter sanos, qui ex eis non modicum paterentur impedimentum, quam propter ægros, qui in separato loco paulo liberius tractari queunt. Atque ita placuit priscis vitæ monasticæ Patribus, ut videre est in Regula S. Pachomii art. 20; S. Cæsarii ad virgines, cap. 30; S. Aureliani ad monachos cap. 53, et ad virgines cap. 37; Cujusdam etiam ad virgines cap. 15, apud Hieronymum epist. 22, in concil. Agathensi cap. 38, et in Vita S. Eugendi abbatis Jurensis apud Boll. 1 Januar.
col.593 Porro cum dicit S. Benedictus infirmis sit cella deputata, « non est intelligendum de una tantummodo mansione, ait Hildemarus, sed de claustro, hoc est domo ubi diversæ sunt mansiones , quatenus qui manducat sine fastidio sit vomentis, aut ad exitum sedentis , vel etiam morientis. » Eodem fere modo loquuntur Bernardus Cassinensis, Boherius, Joannes de Turrecremata, et Matthias Lambertus. Hujusmodi cellam videre est in antiquissima monasterii S. Galli delineatione , in superiori monasterii parte sitam , atque ab aliis officinis omnino separatam , ad instar alicujus alterius monasterii constructam cum suo claustro; in cujus parte orientali habetur pisale (forte pyrale) et dormitorium ; in meridionali ecclesia sive oratorium ex utraque inferiori et superiori parte desinens in orbem , cum unico altari ad occidentem. Hæc ecclesia in recta linea cum majori basilica, cui contigua erat, respondebat; ita ut ex ea infirmi divina possent audire officia ; in occidentali erant camera, et refectorium cum coquina infirmorum, minuentiumque sanguinem, ac balnearum domo; denique in septentrionali domus magistri infirmorum, et locus valde infirmorum. His contiguæ erant aliæ duæ domus, quarum una flebotomatis et potionatis deputata erat ; altera cubiculum valde infirmorum, domum medicorum, armarium pigmentorum, ipsius medici mansionem continebat, supra quam exstabat herbularius, seu hortus simplicium. Tale erat ineunte sæculo IX in Sangallensi monasterio infirmitorium ; in quo unum abbati soli destinatum domicilium desideraret Hildemarus ; sic enim agens de infirmorum cella loquitur : « Quam cellam debet abbas facere talem ubi et ipse in infirmitate sua jaceat ; quatenus et hospitibus ad se venientibus possit loqui, si tanta fuerit necessitas, sine impedimento infirmorum , et cum ipsis infirmis qui de lecto possunt surgere , manducare valeat. »
col.593 Hac in cella ita manebant ægroti donec convalescerent, ut nulli regulari exercitio una cum conventu eis interesse liceret : « Postquam frater manducaverit vel biberit in domo infirmorum illa die et nocte usque crastinum ad primam vel ad tertiam, prout tempus expostulat , extra conventum esse debet , » inquiunt Benignianæ Consuetudines (Cap. 46) ; imo si quando necessitas cogeret ut monasterii claustrum ingrederetur aliquis, sic pertransibat ut ab aliquo in conventu manente non videretur, id quod, præter Consuetudines S. Benigni , præscribit liber Usuum Cisterciensium his verbis : « Infirmis non licet ingredi ecclesiam , nisi quando in ea opus Dei celebratur, nec in claustro demorari , nec cum monachis , qui conventum tenent, significare, sed, quantum possunt, ne ab ipsis , vel ab aliis hominibus videantur , observent. »
col.593 Hujus instituti causa hæc erat , amor uniformitatis, odium singularitatis , ne forte ab aliis infirmi discreparent , dum stantibus illis isti sedere viderentur , atque ut ex hac separatione cogerentur, aut saltem monerentur sola necessitate , non desiderio remissioris vitæ monachos infirmitorium petere debere.
col.593 Et servitor timens Deum , et diligens, ac sollicitus.] Imo plures si res exigit, inquit Boherius. Idem decernit Regula S. Augustini cap. 13, S. Cæsarii ad virgines cap. 30 , Tarnatensis cap. 21, S. Isidori cap. 20, et S. Fructuosi cap. 10. Apposite vero hunc locum exponens Hildemarus advertit « quia S. Benedictus cum dicit servitor , non dicit ut canonicus aut laicus sit, sed monachus. Non enim , inquit, ille legem laicis aut canonicis constituit, sed monachis. Vide quomodo potest manus , aut pedes, aut oculus corpori servire, si non fuerit in corpore, ita quomodo potest canonicus, aut laicus , qui non est membrum monasterii, monacho, id est alieno membro servire? » Addit tamen : « Verum si necessitas fuerit ut vestimenta infirmorum propter immunditiam, sicut solet in infirmo, contingere . potest laicus vel canonicus lavare vestimenta sordida. Similiter si necesse fuerit carnes afferre , laicus, vel canonicus afferre debet. » Apud Cluniacenses et Divionenses tres his officiis deputati erant famuli. Hildemari observationi concinit istud Petri Venerabilis statutum (Stat. 24) : « Infirmis ipsis, vel quibuslibet in infirmaria comedentibus, nullus, ut fieri solebat, famulorum laicorum serviat; sed monachi tantummodo, aut conversi barbati. » Ita in Gemmeticensi monasterio sub S. Filiberto abbate (Vit. S. Filib. n. 16, Sæc. II), « monachus languentibus serviebat ex more. » In nonnullis vero monasteriis, maxime sanctimonialium, sorores infirmis hebdomadatim serviebant. Ita in Pictaviensi sanctæ Radegundis (sæc. I), quæ tamen ipsa « extra suam hebdomadam infirmantibus serviens » erat. Ita in Troclarensi , in quo S. Segolena (Sæc. III) « infirmantibus suis vicibus serviebat. » Sed S. Eugendus (Sæc. I) jubebat ut infirmis « in necessitate servirent quos ægroti potissimum prælegissent, » quemadmodum habent ejus acta, num. 21. Infirmarii munia offendes apud Udalric. lib. iii, cap. 25; in lib. Usuum Cisterc. cap. 116, et in Cæremoniali Bursfeld. dist. 2, cap. 10.
Commentaires Dom Paul Delatte, abbé de Solesmes (1913) 36.7-36.9
p. 295 Quibus fratribus infirmis sit cella super se deputata, et servitor timens Deum, et diligens ac sollicitus. Balneorum usus infirmis, quoties expedit, offeratur. Sanis autem, et maxime juvenibus, tardius concedatur. Sed ed carnium esus infirmis, omninoque debilibus pro reparatione concedatur. At ubi meliorati fuerint, a carnibus more solito omnes abstineant.
p. 295 Il y aura dans le monastère un logis spécialement affecté aux malades, à tous ceux qui ne peuvent pas suivre l’observance commune, qui ont besoin de soins particuliers, d’un air plus pur et de plus de silence. Dans les grandes abbayes d’autrefois, l’infirmerie était comme un second monastère, avec son église (1), son cloître, sa cuisine, son réfectoire, son dortoir. N. B. Père entend donc que chaque famille monastique soigne ses malades chez elle. Et il y aurait lieu de s’étonner qu’un religieux souhaitât d’aller chercher sa guérison chez des parents, chez des amis, chez des séculiers. De même, il serait peu conforme à l’esprit et aux traditions de l’Ordre bénédictin de réunir en un seul sanatorium ou en une maison de retraite tous les malades d’une Congrégation ou d’une région. On les priverait ainsi de la part de vie régulière qui est compatible avec leur état et on les exposerait à finir leurs jours assez prosaïquement. On priverait surtout les communautés du bénéfice de leur charité et de l’édification qu’offrent d’ordinaire les malades et les vieillards. Ceux qui voisinent avec l’éternité ont un titre spécial à des délicatesses qu’ils ne peuvent recevoir que de leur Abbé et de leurs frères ; les préparer à paraître devant l’infinie Pureté, achever de graver en eux la ressemblance du Seigneur, n’est-ce pas éminemment servir le Christ en leur personne et se ménager à soi-même une bénédiction et un merci divins? Dans la Congrégation de Saint-Maur, les dispositions relatives aux malades étaient assez curieuses. Afin qu’ils n’eussent jamais à souffrir de la détresse pécuniaire d’un monastère individuel, tous les frais : médicaments (sauf le sucre blanc), honoraires des médecins, pharmaciens et chirurgiens, viande achetée pour eux, voyages, etc., tout cela était à la charge de la Congrégation et devait être réglé par la Diète (1).
(1) Les anciennes Coutumes ne dispensent les malades de l’office divin que dans des cas très graves. Voici ce qu’on lit dans la Disciplina Farfensis : Illi fratres qui non valent surgere, eant famuli servientes eis et educant illos sustentantes ulnis suis in ecclesia, atque collocent ut melius potuerint. Ingratum nulli apparere debet hoc factum; quia saepe vidimus in eodem die fratrem finire ex hac luce et ad Christum transire, etiam in ipsa ecclesia exhalare spiritum. Quis de talibus dubitet quod non statim ad regna polorum penetrent?... Ita debent opus Dei per omnia agere sicut sani in monasterio, praeter quod leniter atque cursim dicant... Illi vero qui ita nimietate infirmitatis detinentur quod nullo modo consurgere valeant, mox ut monasterio fuerint celebrata nocturnalia obsequia, annuat ille qui ordinem tenet duobus fratribus qui illis divinum opus decantent, etc. (l. II, c. lii).
(1) Regula S. P. Benedicti cum declarationibus Congregationis S. Mauri (1663), p. 144-145.
p. 296 La cella des malades sera confiée à l’infirmier, que saint Benoît appelle « serviteur », mais qui était certainement un religieux et non un séculier. L’infirmier, s’il est besoin, aura des aides ; et saint Benoît le laisse entendre à la fin de ce chapitre, en employant le pluriel servitoribus. Trois mots suffisent à N. B. Père pour résumer les qualités personnelles d’un bon infirmier : il faut qu’il craigne Dieu, c’est-à-dire que l’esprit de foi le guide habituellement dans tous ses rapports avec les malades ; qu’il soit prompt, car ceux qui souffrent trouvent longues les heures d’attente ; qu’il soit attentif et affectueux (2). Nous pourrions ajouter qu’il a droit à l’obéissance absolue de ses malades. Ce serait une forme d’esprit propre assez dangereuse que de se soigner à sa guise ou selon les recettes de frères qui n’ont point mission pour donner des consultations : Quippe quibus nec corpora sua, nec voluntates licet habere in propria potestate. Il n’est d’ailleurs nullement avantageux aux moines de s’entretenir complaisamment les uns les autres de leur santé.
(2) Cf. S. Caesar., Reg. ad virg., xxx.
p. 296 Sans entrer ici dans le détail de la médication et des soins que peuvent réclamer les infirmités très diverses (3), saint Benoît envisage seulement deux catégories de soulagements : les bains et l’usage des viandes. Nous savons quelle était à Rome la profusion des thermes ou bains publics ; chaque grande maison avait ses bains ; le bain faisait partie du programme quotidien de tout homme bien élevé. La vie monastique déféra dans une mesure à cet usage ; et Cassiodore, contemporain de saint Benoît, fit installer des bains dans son monastère de Vivarium. C’était chose indispensable dans un pays chaud, pour des religieux qui se livraient au travail manuel et qui ne portaient pas de linge de corps. Et il est évident que les moines n’allaient pas aux bains publics, d’abord parce qu’ils habitaient rarement en ville, et aussi parce que cette promiscuité eût été dangereuse. Saint Benoît demande qu’on offre les bains aux malades, non pas avec parcimonie, mais toutes les fois que la santé pourra s’en trouver bien. Sanis autem, et maxime juvenibus, tardius concedatur. N. B. Père ne dispense pas les religieux bien portants, ni les jeunes gens, d’une précaution deux fois nécessaire lorsqu’on vit en communauté. Sans doute il fait une réserve ; mais cette réserve ne lui est point inspirée par je ne sais quel sot effarement : sinon il aurait interdit simplement l’usage du bain. Le tardius doit être considéré en relation avec les coutumes romaines et avec la large indulgence dont saint Benoît use envers les malades. Il est notoire que les bains, surtout les bains chauds, avaient pour résultat, lorsqu’on les multipliait, d’amollir le corps, de porter à la paresse et à une sorte de déchéance de la volonté. Saint Benoît n’a pas voulu chez lui de ces mœurs mondaines ; il stipule pourtant qu’on offrira aux malades, au lieu qu’on permettra, plus rarement, à ceux qui se portent bien (1). Les anciens moines ont souvent pris trop à la lettre la restriction de N. B. Père : Paul Diacre remarque qu’on se baignait une, ou deux, ou trois fois l’an. « A présent, surtout dans les régions tempérées, écrit D. Calmet, l’usage en est presque aboli. Aussi dans les monastères il n’est plus question de bains domestiques et ordinaires ; dans les maladies, on permet d’aller aux bains publics, avec les réserves et les précautions dont nous avons parlé. » Mais l’hygiène et la charité peuvent comprendre les choses autrement sans porter atteinte à l’austérité monastique et à l’esprit de mortification (2).
(3) Au sujet de la saignée (minutio) et du recours aux médecins dans l’antiquité monastique, voir Calmet, in h. l. — Sur les soins donnés aux moines malades, aux moribonds et aux morts, voir Hæften, l. XI, tract. v. — Martène, De ant. monach. rit., l. V, c. viii-xiii. — Pignot a résumé les usages de Cluny : Hist. de l’Ordre de Cluny, t. II, p. 434-435, 463-473.
(1) Lavacra etiam, cujus infirmitas exposcit, minime denegentur; sed fiat sine murmuratione de consilio medicinae... Si autem nulla infirmitate compellitur, cupiditati suae non praebeatur assensus (S. Caesar., Reg. ad virg., xxix).
(2) Sur les soins de la tonsure et de la barbe chez les anciens moines, cf. Hæften, l. V, tract. ix. — Martène, De ant. monach. rit., l. V, c. vii. — Calmet, Comment. sur le chapitre i.
p. 297 Saint Benoît ajoute que les malades et ceux qui sont tout à fait débiles (3) pourront manger de la viande, afin de se refaire, pro reparatione. Et, pour marquer davantage le caractère de cette concession, N. B. Père veut qu’elle prenne fin dès que la santé ne la réclamera plus ; alors tous s’abstiendront de viande, selon l’usage, more solito (4). La même recommandation a été répétée au chapitre XXXIX ; réservons jusque-là notre commentaire.
(3) Il faudrait lire infirmis omnino debilibus.
(4) Pullos et carnes nunquam sani accipiant; infirmis quicquid necesse fuerit ministretur (S. Caesar., Reg. ad mon., xxiv). Quia solet fieri, ut cella monasterii non semper bonum vinum habeat, ad sanctae Abbatissae curam pertinebit ut tale vinum provideat, unde aut infirmae, aut illae quae sunt delicatius nutritae, palpentur (S. Caesar., Reg. ad virg., xxviii). Aegrotantes sic tractandae sunt, ut citius convalescant; sed cum vires pristinas reparaverint, redeant ad feliciorem abstinentiae consuetudinem (Ibid., xx).
Balnearum usus infirmis, quoties expedit, offeratur. Sanis autem, et maxime juvenibus, tardius concedatur.
On leur permettra de se servir des bains toutes les fois qu’on le jugera nécessaire ; mais pour ceux qui se portent bien, particulièrement s’ils sont jeunes, on ne leur en accordera l’usage que rarement.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 36.8
col.594 Balneorum usus infirmis quoties expedit offeratur.] Offeratur, inquit; quia non debet ut petat infirmus exspectari , sed sibi offerri , inquit Bernardus Cassinensis : nam præveniendi sunt infirmi, quos non decet remedia sibi postulare, sed significata abbati sua infirmitate, in ejus charitatis brachiis omni cum fiducia requiescere. Quod autem de balneorum usu infirmis concedendo hic statuit S. P. Benedictus, de balneis privatis et domesticis intelligendum , non de publicis; neque enim ita expedit monachis vagandi foras, raroque offendes aliquos tum veteres , tum recentiores monachos, apud quos aliquod honestatis aut religionis studium viguerit, hujusmodi balneis usos fuisse : « Natationes , et lotiones corporum in mari, fluminibus, stagnis, vel similibus aquis tanquam parum honestas, periculosas omnino omnibus personis nostri ordinis prohibemus, inquiunt Carthusienses (Part. II, c. 11) in Nova Collect. Statut. Et Cistercienses : « Si quæ vero moniales ad balnea extra monasteria processerint, irremissibiliter priventur habitu regulari : licentiantes autem ut prædicta petant balnea, sententiam excommunicationis incurrant. » Huicce statuto occasionem forte dederit S. Hieronymus ad Lætam scribens in hæc verba (Epist. 7) : « Mihi omnino in adulta virgine lavacra displicent, quæ seipsam debet erubescere, et nudam videre non posse; si enim vigiliis et jejuniis macerat corpus suum, et in servitutem redigit, si flammas libidinis, et incentiva ferventis ætatis exstinguere cupit continentiæ frigore, si appetitis sordibus turpare festinat naturalem pulchritudinem , cur econtrario balnearum fomentis sopitos ignes suscitat ? »
col.594 Sanis autem, et maxime juvenibus, tardius concedatur.] Hæc fuit constans et sana sanctorum Patrum doctrina. S. Athanasius (Syntag. doctrin. ad Mon., etc) : « Si morbus exigat, inquit, una aut altera vice lavationem adhibe; sospes autem balneo non indiges. » S. Hieronymus (Epist. 4) : « Balnearum fomenta non quærat, qui calorem corporis jejuniorum cupit frigore exstinguere. » S. Isidorus agens de monachis (Lib. II, de Offic. eccles., cap. 15) : « Lavacris utantur nunquam delectatione corporis, sed raro propter necessitatem languoris; » et in Regula (Cap. 20) : « Lavacra nulli monacho adeunda studio lavandi corporis, nisi tantummodo pro necessitate languoris. » S. Cæsarius in Regula ad sanctimoniales (Cap. 29) : « Lavacra cujus infirmitas exposcit minime denegentur.... si autem nulla infirmitate compellitur , cupiditati suæ non præbeatur assensus. » S. Leander (De Instit. virg., c. 10) : « Balneo non pro studio vel nitore utaris corporis, sed tantum pro remedio salutis. Utere, inquam, lavacro quando poscit infirmitas, non quando suaserit voluntas.... Non te illiciat lavare sæpius carnis voluptas, sed infirmitatis imperet necessitas. » S. Petrus Damiani (Opusc. 15, cap. 18) : « Balneis, si fuerint incolumes, non utantur. » Et quidem ea de re laudant S. Tattonem, in Vita S. Paldonis, num. 17; S. Pardulfum, in ejus Vita, num. 5; S. Opportunam abbatissam, in ejus Vita, num. 8, sæc. III; et S. Popponem, in ejus item Vita, num. 59, apud Boll., 25 Januar.
col.595 Non defuere tamen ex priscis monachis qui balnea etiam quandoque frequentarent ; nam et S. Augustinus virginibus illud semel in mense concedit; sed neque S. Benedictus illud sanis omnino negat, sed tantum, inquit, tardius concedatur ; quod tardius ita exponit Hildemarus (In Regul. cap. 12) : « Alii sunt qui istud tardius tribus vicibus intelligunt in anno debere fieri præparata , id est in Nativitate Domini, et in Pascha, et in Pentecosten ; alii sunt qui duabus vicibus, id est in Nativitate et in Pascha, quod rectius est. » Alium tamen tradit idem Hildemarus hujus loci sensum, ut nimirum inquinatis ex aliquo manuum opere balnea concedantur , quamvis tardius, et juvenibus plus tardius. Sed conformior est prior sensus antiquæ ordinis nostri consuetudini, cujus praxim videre est in Vita S. Juniani abbatis (Sæc. I Ben.), de quo Wlsinus Boetius : « Balnea corpori vix in anno semel adhibebantur; » in Vita S. Amati abbatis Habendensis (Sæc. II Ben.) , « qui balnearum fomentis bis tantum ibidem utebatur in anno, ante sanctum videlicet Natalis Domini diem , ejusque sacræ Resurrectionis Pascha ; » apud Bedam de S. Edildrida abbatissa ita scribentem (Lib. IV , Hist. Angl. c. 19) : « Raroque in calidis balneis præter imminentibus solemniis majoribus , verbi gratia, Paschæ, Pentecostes, Epiphaniæ lavari voluerit. » Ritum descripsimus in lib. iii de Antiquis monachorum Ritibus, cap. 2. Præterea lotione usos fuisse propter nocturnam illusionem colligi posse videtur ex Hildemari comment. in Regul. cap. 22 , et ex Regula S. Isidori, in qua præscribitur (Cap. 14), ut « qui nocturno delusus phantasmate fuerit , tempore officii in sacrario stabit, nec audebit eadem die ecclesiam introire antequam sit lotus, et aquis, et lacrymis. » Atque ad has consuetudines referre oportet quod de balneatoriis reperitur apud Cassiodorum in lib. Divin. Lect. c. 29, in Ingulfi Histor. Croylandensi, in antiqua monasterii S. Galli Delineatione, in antiquis Farfensis monasterii Consuet., et alibi passim. Vide Haeft. lib. ii, tract. 5, disq. 7.
Sed et carnium esus infirmis, et omnino debilibus pro reparatione concedatur. At ubi meliorati fuerint, a carnibus more solito omnes abstineant.
On permettra de manger de la chair aux malades, et à ceux qui seront dans une grande faiblesse, pour le rétablissement de leurs forces ; et lorsqu’ils se porteront mieux, ils reprendront leur abstinence accoutumée.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 36.9
col.595 Sed et carnium esus infirmis omninoque debilibus pro reparatione concedatur.] Idem præscribunt S. Athanasius in Syntagmate doctrinæ ad monachos, etc.; S. Cæsarius in utraque Regula ad monachos, cap 24, et ad virgines in recapitulatione, cap. 17; S. Aurelianus in utraque item ad monachos cap. 51, et ad virgines, cap. 35; S. Fructuosus in Regula, cap. 5, et alii nonnulli. Ubi etiam quædam observanda sunt circa carnium esum.
col.595 Primo, auctor est Hildemarus hanc fuisse in Francia consuetudinem, ut ante infirmis carnes non præberentur, quam ipsi ab ægritudine surgerent; tantumque illis postea ministratas usque dum pristinas vires recuperassent : quas ubi restaurassent, revertentibus ad refectorium cellerarius per duos tresve dies delicatoria cibaria ministrabat. Sed hanc consuetudinem postea abrogatam fuisse saltem in quibusdam monasteriis patet ex mss. Consuetudinibus S. Benigni Divionensis, in quibus hæc leguntur (Cap. 46) : « Quisquis fratrum ita cœperit infirmari , ut conventum tenere non possit, nisi infans sit, prius in capitulo veniam petit; surgensque hæc verba ei qui capitulum tenet dicit : Infirmus sum , et non possum sequi conventum. Tunc dicit ei qui capitulum tenet, ut extra chorum quiescat donec videat utrum ejus melioretur valetudo. Cum vero biduum vel triduum transierit, si non melior ejus valetudo fuerit, iterum veniam petit , et dicit quia valde infirmatur; et tunc jubetur ut eat in infirmariam. Aliquando prius invitat eum prior quam petat secundam veniam. Postquam illuc intraverit secundo die vel tertio, si necdum aliquantulum convaluit, prior ad horam prandii ad eum vadit , carnes sibi apportari facit, et ipse ante ponit , et ut comedat præcipit : si vero prior ut veniat congruum non fuerit , per infirmarium mittit. » Quæ verba ostendunt quam cauti et religiosi fuerint in concedendis carnibus majores nostri. Simile aliquid habent Udalricus lib. iii, cap. 27, et Lanfrancus in Statutis, cap. 23.
col.596 Secundo, notandum quod subjiciunt præfatæ Consuetudines, Udalricus, et Lanfrancus : « Ab illa hora nunquam absque baculo incedit, et nisi caput capello coopertus. » Hunc ritum , qui sanctis Patribus placebat , perstrinxit nihilominus S. Bernardus his verbis (Apolog. ad Guill., cap. 8) : « Ad discernendum inter sanos et male habentes, baculos in manibus portare jubentur ægrotantes , plane necessarios, ut quam pallor in vultu maciesque non indicat, baculus sustentans mentiatur invaletudinem. »
col.596 Tertio, quod præscribunt Cassinensium Declarationes (Cap. 36) , ut infirmi « nec bis in die carnes comedant, nisi de consensu medicorum; quibus etiam sufficere credimus, inquiunt, uncias octo pro qualibet persona. » Hæc postrema verba in editis Romæ anno 1642 Declarationibus expuncta sunt.
col.596 Quarto, quod S. Benedictus non solum infirmis , sed etiam omnino debilibus carnium esum concedit. Hos licet inter se confundat Smaragdus, ad Regulæ cap. 39, sic scribens : « Quod autem dicit debiles ægrotos, non duas, ut plerique arbitrantur, sed unam tantum significat esse personam. Ergo debilis ægrotus dicitur, qui longa et dura ægritudine prorsus est ad debilitatem perductus; » ab aliis tamen non male distinguuntur ; nam licet omnes ægroti sint debiles, non tamen omnes debiles ægroti. Debiles autem tribus modis intelligi posse docet Hildemarus : « Uno infantes, qui quo minores sunt, eo magis sunt debiles. Secundo modo senes, qui quo magis sunt senes, eo magis sunt debiles. Tertio etiam modo sunt debiles etiam majores juvenes, qui pro aliqua incommoditate corporis , aut qui præ nimio calore , aut pro spasmo , vel pro aliqua, sicut diximus , incommoditate, fiunt a semetipsis debiles. » Haeftenus vero debiles eos facit qui neque sani, neque ægroti possunt dici, sed medium inter utrumque tenent : et ex his alii ab ægritudine surgentes pristinas vires nondum restaurarunt; alii vero ita dispositi sunt ad ægritudinem, ut nisi citius eis succurratur , morbus instet.
col.596 Quinto, quod S. P. Benedictus carnes quidem infirmis omninoque debilibus permittit, non ad delicias, sed pro reparatione, uti seipse explicat : quapropter si ea sit morbi natura, quæ absque carnium esu facile reparari queat, ab his abstinere debet infirmus. Hinc liber Usuum Cisterc. (Cap. 92), « si quis habet infirmitatem quæ nec multum eum debilitet, nec comedendi turbet appetitum, ut puta inflatura, incisio membrorum, aut aliquid hujusmodi ; hic talis nec super culcitram jaceat, nec consueta jejunia solvat, nec cibos refectorii mutet. » Neque etiam quod S. Pater ait pro reparatione ita stricte sumendum , quasi infirmis, de quorum reparatione , instante morte, desperatur, denegandus esset carnium esus : nam licet vires non reparet, eas tamen utcunque sustentat, vitamque aliquantisper producit.
col.596 Sexto, istud S. P. Benedicti statutum permissivum esse, non præceptivum : quapropter « infirmi si a carne penitus abstinerent, non propter hoc regulam violarent; carnibus namque vesci in regula non est præceptum monachis, sed permissum, » inquit Goffridus Vindocinensis. Nec defuere plurimi ex priscis monachis qui etiam ægroti carnibus abstinerent. De Condatiscensibus audiendus est in primis anonymus, in Vita sancti Lupicini abbatis, num. 2 (Boll., 21 Mart.) : « Cum nullus in Condatiscensi præsertim cœnobio hodie usque, in Christi nomine, de animali quidquam, exceptis lactibus, aut de alitibus, præter ova, infirmans duntaxat audeat degustare, iste tamen sæpissime, ne stillam quidem olei, aut lactis pulticulæ saltem suæ permisit infundi. » Idem de monachis Grandimontensis ordinis perhibet Jacobus de Vitriaco (Hist. Occid. cap. 19) : « Nunquam carnes postquam professiones fecerunt de cætero licet eis manducare, quantacunque ægritudine prægraventur. » Et certe exstat hac de re decretum in Regula S. Stephani præfati ordinis institutoris his verbis contentum (Cap. 57) : « Omnes tam sanos quam ægrotos a carne et sanguine, tam volucrum quam quadrupedum, vos semper abstinere jubemus. » Simili disciplina suos informaverat S. Stephanus abbas Obazinensis, antequam ordini Cisterciensi eos subjiceret, ut docet anonymus Vitæ scriptor (Lib. II, num. 44, Miscel. Baluz., tom. iv) : « Inter cæteras mutationes etiam esus carnium infirmis secundum regulam est allatus, qui hactenus manserat fratribus nostris incognitus : quod gravissime vir sanctus ferebat, in tantum ut diceret ipse commotus , quod carnificinam introduxissent in domum Dei, cum videret propter infirmos aliquod ex animalibus jugulari, cumque ei capitulum regulæ pro infirmis opponeretur, ille tacebat, quia nec istud ei placere, nec regulæ auctoritas poterat displicere. » Ex Cisterciensibus tamen sanctus Guillelmus Bituricensis archiepiscopus « ex quo sæculum dereliquit, nunquam carnes aliqua infirmitatis necessitate seu alicujus victus persuasione comedit. » Istud institutum hactenus summa cum laude retinent monachi Carthusienses ; quam licet abstinentiam in prima ordinis conditione servaverint, ut docet Petrus Venerabilis et innuit Guigo V, Carthusiæ prior in Statutis, cum scribit (Cap. 38) : « Propter hos solos (infirmos) si tanta fuerit ægritudo, pisces emere solemus; » hanc tamen in capitulo generali anni 1254 primum suscepisse cum obligatione videntur, ut testantur ejusdem capituli litteræ a Rod. Tarentasiensi archiepiscopo, et F. Gratianopolitano episcopo subsignatæ, quibus « spontanei et voluntarii, non coacti, tam pro se quam pro suis conventibus unanimiter et concorditer, in pleno et generali capitulo esui carnium perpetuo abrenuntiaverunt, adjicientes quod si quis illorum, sive prior, sive monachus contra hujusmodi statutum præsumptione temeraria, quod absit, venire præsumpserit, a societate et communione totius ordinis, et ab ipso ordine amotum se noverit penitus et exclusum. » Hujusmodi tamen pœnas in novis Statutis ita temperant (Part. II, cap. 4, num. 32) , ut prior, vicarius, et procurator carnes comedens , aut comedentibus consentiens « ipso facto, tanquam ipsius suæ professionis calumniator et transgressor, obedientiam perdat, et vocibus ac locis debitis, et cæteris obedientiis ordinis careat in æternum. Si vero simplex monachus, aut alia quævis persona ordinis exstiterit, voce, loco, ac obedientiis carens, perpetuo ad capituli generalis voluntatem carceri mancipetur. » His omnibus addendi sunt eremitæ Camaldulenses, de quibus in Historiæ Camaldulensis lib. ii, cap. 74, hæc lego : « Cum Petrus Quirinus eremita dispensationem super esu carnium pro ægrotantibus eremitis hortaretur, exhorrescens Petrus (Delphinus) generalis ejus consilium, utpote contra antiquissimam loci institutionem , testatum illi per litteras fecit quod carnes, si quando in sacro loco appositæ sunt aut delatæ, vermibus semper visæ sunt magno miraculo scaturire. »
col.598 At ubi meliorati fuerint, a carnibus more solito omnes abstineant.] In quem locum Hildemarus : « Ideo dixit more solito, inquit, quia consuetudo erat monachis a carnibus abstinere, non tantum quadrupedum, sed etiam volatilium, sicut faciebat primitiva Ecclesia, cujus morem monachi sequi omnino debent. Et ideo non dixit specialiter quibus carnibus sed generali nomine carnibus, in quibus carnibus, intelligendum est non tantum de quadrupedibus, sed etiam de volatilibus accipiendum est. » De volatilibus agemus infra, interim Hildemari sententiam obiter indicasse sufficiat.
col.598 Jam vero quod ad antiquam ordinis nostri praxim spectat, in Statutis S. Lanfranci sic lego (Cap. 23) : « Qua vero die sanitate recepta ad conventum redire voluerit, si carnem comederit, prius rasus ad horam, quæ ante capitulum canitur, chorum introeat ; et post ipsam horam in conventu missa dicitur, ad ipsam non offerat. Ingressus capitulum, cum indictum fuerit de ordine loqui, primus surgat, et in eo loco ubi consuetudo est, prostratus veniam petat. Interrogatus, et respondens ut fieri solet, jussus surgere, hæc et similia verba dicat : Domine, infirmitate mea gravatus in domo infirmorum diu fui; in cibo, et potu, et aliis multis offendi, et contra ordinem nostrum feci, et inde peto absolutionem vestram. Hoc dicto absolvat eum abbas dicens : Omnipotens Dominus absolvat vos ab his, et ab omnibus aliis vestris delictis; conventu respondente, amen, offerat se frater ille ad pedem abbatis ; postea reversus ad locum ubi se prostravit, gratias referens abbati et toti conventui, quia ministrata sunt ei quæ infirmitati suæ fuerant necessaria, tres genuflectiones more solito faciat. Ipsa die, et deinceps quantum opus fuerit, jubeatur mixtum accipere. Si vero carnem non comedit, in dispositione abbatis sit, qua hora in conventum petita licentia redire, et quomodo se de cætero habere debeat. » Simile aliquid habent Udalricus lib. iii, cap. 27, et Consuet. S. Benigni, in quibus additur, ut eis qui carnes comederint, loco pœnitentiæ, injungatur ut septem psalmos cantent, vel, si nesciunt, septies orationem dominicam; Benignianæ Consuet. addunt vel septies Miserere mei, Deus. Ex Cæremoniali etiam Bursfeldensium infirmi in conventum redire non debent, nisi ex abbatis licentia, et petita in capitulo de negligentiis venia; et quidem ex libro Usuum Cisterc. jejuni, nisi in via dirigendi sint.
Curam autem maximam habeat Abbas, ne a Cellerariis aut a servitoribus negligantur infirmi: quia ad ipsum respicit, quicquid a discipulis delinquitur.
Que l’Abbé donc prenne extrêmement garde que les malades n’aient rien à souffrir de la négligence des Célériers ou des serviteurs, et qu’il se souvienne que toutes les fautes de ses disciples seront sur son compte.
Commentaires Dom Edmond Martène, mauriste (1690) (en latin) 36.10
col.598 Curam autem maximam habeat abbas, ne a cellerariis aut servitoribus negligantur infirmi.] Cellerariorum nomine Bernardus Cass. et Boherius omnes intelligunt officiales quibus ratione obedientiæ infirmis aliquid ministrare incumbit. Ab his ergo caveat abbas ne negligantur infirmi, qui « quidquid petierint eis dandum est, etiamsi emere opus sit, inquiunt Farfensis monasterii Consuetudines ; regula enim præcipit ante omnia, et super omnia adhibendam infirmis esse curam, et sollicitudinem. » Hic redit in memoriam quanta S. Pachomius (Vita S. Pachom., n. 34, Boll., 14 Maii) severitate fratrem perstrinxerit qui postulanti infirmo carnes denegaverat.
col.598 Quia ad ipsum respicit quidquid a discipulis delinquitur.] Juxta illud Gregorii Magni (Lib. III Regist., c. 23) : « Scio quod subjectorum culpa præpositorum deprimit vitam, et cum in subjecto peccatum non corrigitur, in eum, qui præest sententia retorquetur. »
Commentaires Dom Paul Delatte, abbé de Solesmes (1913) 36.10
p. 298 Curam autem maximam habeat Abbas, ne a cellerariis aut servitoribus negligantur infirmi : quia ad ipsum respicit, quidquid a discipulis delinquitur.
p. 298 Pour la seconde fois, l’Abbé est invité à prendre un très grand soin des malades. Il lui faut veiller à ce qu’ils ne soient négligés ni par les cellériers, ni par les infirmiers : car il est responsable de tous les manquements de ses disciples. Ajoutons que personne dans le monastère ne peut se désintéresser des malades ; on se souviendra d’eux devant le Seigneur et on les visitera, avec la permission de l’Abbé : mais les prescriptions de la Règle ne s’arrêtent pas à la porte des malades, et jamais leur cellule ne doit se transformer en parloir.
Texte latin : édition de Hunter Blair, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, sans les renvois bibliques entre crochets ni les notes de l’éditeur. Numérotation usuelle des versets. · Traduction française de 1689 (Congrégation de Cluny), réédition de Paris, 1824. Texte du domaine public en France (art. L123-1 du code de la propriété intellectuelle). Transcription et révision : Abbatia Sancti Petri de Curte. Signaler une erreur