The Rule of Saint Benedict
Chapter 2
Qualis esse debeat AbbasWhat the Abbot should be

On the whole chapter
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2
p. 40 CE QUE DOIT ÊTRE L’ABBÉ
p. 40 Pour que notre vie soit vraiment cénobitique et conventuelle, et ne consiste pas dans la simple juxtaposition d’hommes réunis sous le même toit, avec la devise de Thélème : « Fais ce que voudras », elle doit être déterminée par une règle ; mais la règle elle-même serait insuffisante et inefficace sans l’intervention d’une autorité vivante. Nulle société n’échappe à cette nécessité d’avoir un maître. Et saint Benoît parle d’abord de l’Abbé, parce qu’il le considère comme la clef de voûte de l’édifice qu’il veut construire, comme le fondement sur lequel tout repose, l’élément qui coordonne les membres divers, la tête et le cœur d’où part tout l’influx vital. C’est la reine qui fait la ruche, et il est d’expérience qu’un monastère ressemble à son Abbé. Montrer ce que doit être celui-ci, c’est donc en même temps dessiner par avance la physionomie de la société monastique. Aucune règle n’avait encore donné une charte des devoirs de l’Abbé aussi complète, et bien qu’il emprunte plus d’une idée à ses devanciers (1), par exemple à saint Basile et à saint Orsiesius, N. B. Père fait dans ce chapitre œuvre tout à fait originale.
(1) Cf. Haeft., l. III, tract. v.
Abbas, qui præesse dignus est monasterio, semper meminisse debet, quod dicitur, et nomen majoris factis implere.
An abbot to be fit to rule a monastery should ever remember what he is called, and in his acts illustrate his high calling.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.1
col.265 Abbas qui præesse dignus est monasterio.] Abbatis nomine S. Benedictus vocat eum qui fratribus in monasterio præficitur : quo nomine etiam , ut notat Boherius, « aliquoties appellantur sacerdotes , quandoque prælati : » imo etiam ipsi cœnobiorum antiquiores aut solitudinis incolæ, licet nullis præsint monachis, ut passim videre est in Vitis Patrum ; atque ita S. Paulus primus eremita abbas Paulus dicitur. Est autem abbas vox Hebræa , quæ Latine pater significat : « Si quæris quid sit abba, inquit S. Augustinus ( Serm. 156 de Script. ), respondetur tibi : Pater, abba enim Hebraice pater dicitur. »
col.265 Semper meminere debet quod dicitur.] Ut nominis significationi respondeat vita consimilis ; et sicut Pater vocatur, patrem revera erga inferiores se exhibeat, « paterno more filios, id est monachos suos nutriat, paterno more diligat, et cum necesse fuerit paterno more castiget, arguat , obsecret, etc. , » sicuti loquitur Smaragdus.
col.265 Et nomen majoris factis implere.] Ut enim ait S. Gregorius, « tanto debet actionem populi actio transcendere præsulis, quantum distat a grege vita pastoris : oportet namque ut metiri se sollicite studeat, quanta tenendæ rectitudinis necessitate constringitur sub cujus æstimatione populus grex vocatur. Sit ergo necesse est cogitatione mundus, actione præcipuus, discretus in silentio, utilis in verbo. singulis compassione proximus, præ cunctis contemplatione suspensus, bene agentibus per humilitatem socius, etc. : » quæ fusius sequentibus capitibus prosequitur, quæque ultima verba pene iisdem terminis repetit in libro i Registri, cap. 24.
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2.1-2.3
p. 40 Qualis esse debeat abbas. — Abbas, qui praeesse dignus est monasterio, semper meminisse debet quod dicitur, et nomen majoris factis implere. Christi enim agere vices in monasterio creditur, quando ipsius vocatur praenomine, dicente Apostolo : Accepistis spiritum adoptionis filiorum in quo clamamus : Abba, pater.
p. 40 Saint Benoît ne consent pas à s’occuper de celui qui serait Abbé pour son plaisir ou pour l’ostentation, mais de celui-là seulement qui est digne d’être à la tête du monastère. Il en est digne dans la mesure où il prend conscience, par une réflexion assidue, de ce qu’implique le nom qu’il porte et s’efforce de justifier par ses œuvres ce nom de supérieur et de premier. C’est une question de loyauté, d’eurythmie morale : il doit y avoir harmonie entre une chose et son nom, entre l’homme et son titre distinctif, entre une nature et l’activité destinée à la traduire. Dans son seul nom bien compris, l’Abbé trouvera, avec la source, le caractère et l’étendue de son pouvoir, la mesure de sa responsabilité (1).
(1) Clericus qui Christi servit Ecclesiae, interpretatur primo vocabulum suum, et nominis definitione prolata, nitatur esse quod dicitur (S. Hieron., Epist. LII ad Nepotianum, 5. P. L., XXII, 531).
p. 41 L’autorité abbatiale a sa source en Dieu ; elle ne vient pas de la communauté, encore que la communauté désigne la personne qui en sera le sujet. Elle vient de Dieu deux fois, comme autorité et comme autorité spirituelle. Toute autorité est divine. Ceux qui, de nos jours, s’attachent à l’ingrate besogne de construire une morale sans obligation ni sanction ne font que reconnaître l’impuissance absolue des hommes à créer une once d’autorité. Il peut y avoir surprise, contrainte, suggestion : il n’y a pas d’autorité. Un homme vaut un homme : ni l’habileté, ni la force, ni même la supériorité intellectuelle ne suffisent à créer un droit réel au pouvoir ; les anarchistes ne l’ignorent pas. Il faut renoncer à l’hypothèse du contrat social, du plébiscite originel ayant pour dessein de déclarer que la société existerait (2). C’était chose bénie lorsque l’autorité civile d’autrefois s’exerçait par des êtres consacrés par l’onction royale et régnant « par la grâce de Dieu ».
(2) Lire Bossuet, Cinquième avertissement sur les lettres du ministre Jurieu, chap. xxxvi et suiv.
p. 41 Mais ici nous sommes dans l’ordre surnaturel, où le pouvoir ne tend à rien moins qu’à régir des âmes et à les sanctifier : il ne peut venir que d’une investiture divine spéciale : Nec quisquam sumit sibi honorem, sed qui vocatur a Deo. Sans doute, selon les termes du droit canonique, l’autorité de l’Abbé est ordinaire ; mais au regard de Dieu pourtant elle n’est que déléguée. L’Abbé est le lieutenant, l’ombre du Seigneur. Il y a lieu de regarder de près cette subrogation divine : c’est à elle qu’est attachée la doctrine du chapitre entier. Le monastère est vraiment pour saint Benoît « la maison de Dieu » (chap. LIII) ; en ce sens d’abord que Notre-Seigneur Jésus-Christ y habite, qu’il en est le centre : la joie de notre vie conventuelle consiste à être groupés tous ensemble autour de lui. Mais il n’y habite pas comme dans un précaire ou une chambre d’hôtel ; il est le seul vrai propriétaire du monastère, avec domaine éminent et domaine utile. Il en est aussi l’Abbé ; et si le Seigneur se présentait visiblement, c’est à lui qu’iraient toute obéissance et tout honneur ; la crosse devrait être mise aussitôt dans sa main (3).
(3) Lire dans le Héraut de l’Amour divin de Se Gertrude le chap. ii du l. IV : le Seigneur présidant au chapitre l’office de Prime.
p. 42 Mais ce serait si doux et si facile d’obéir au Seigneur directement? — Il ne l’a pas voulu, et pour bien des motifs. D’abord c’eût été déjà la condition de l’éternité. Et puis est-il bien sûr que nous ne lui eussions jamais désobéi? Sa présence visible eût donné à nos fautes un caractère plus grave, plus voisin de la réprobation. Il ne nous a pas même confiés à des anges : peut-être auraient-ils manqué de condescendance pour nos lenteurs ; ou bien nous nous serions inclinés à raison de la supériorité de leur nature, et Dieu eût couru le risque de n’être pas le motif de notre soumission. Son procédé est toujours le même : il se dit et il parvient à nous sous des espèces infimes : par la Création, par l’Incarnation, par l’Eucharistie, par ses prêtres. C’est une miséricorde ; le Fils de Dieu, selon l’Apôtre, debuit per omnia fratribus similari, ut misericors fieret...; in eo enim in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis qui tentantur auxiliari (Hebr., ii, 17-18). L’Abbé est une créature humaine comme nous, fragile comme nous, plus infirme peut-être que nous. Il a son tempérament et ses habitudes : ne nous arrêtons pas à l’écorce, reconnaissons la réalité de Dieu en lui, croyons que c’est le Christ, comprenons que l’on veut exercer notre foi : Christi enim agere vices in monasterio creditur. S’il est aimable, s’il est grincheux, s’il est vieux, s’il est jeune, si c’est l’Abbé d’aujourd’hui, si c’est l’Abbé d’hier, il n’importe, c’est le Seigneur.
p. 42 Son nom même est expressif de cette substitution : on l’appelle, comme le Seigneur, Abbé, c’est-à-dire Père. Et à ces chrétiens parfaits que sont les moines, on peut appliquer ce que l’apôtre saint Paul disait à ceux qui étaient régénérés dans le Christ : Accepistis Spiritum adoptionis filiorum in quo clamamus : Abba, Pater (Rom., viii, 15). Une difficulté : c’est à la première Personne de la sainte Trinité que s’adresse l’appellation des chrétiens et non à la seconde ; ils disent : Abba, Pater, pour imiter le Fils de Dieu parlant à son Père (Marc., xiv, 36). Le texte allégué par saint Benoît prouve-t-il vraiment que l’Abbé porte un des noms du Christ, et que le Christ puisse être appelé Père? On peut répondre que saint Benoît n’entend pas donner à sa citation la valeur d’une démonstration rigoureuse ; il remarque seulement que l’Abbé porte un nom « divin », et le texte sacré qui s’offre spontanément à sa pensée lui paraît justifier cette doctrine. Aussi bien la théologie nous apprend que le titre de Père se peut donner soit à la seule première Personne, lorsqu’elle est envisagée dans sa relation avec la seconde, soit aux trois Personnes réunies lorsqu’on les envisage comme essence unique ad intra et comme unique principe d’agir ad extra; chez Dieu, selon l’axiome formulé par le concile de Florence : Omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oppositio.
Christi enim agere vices in monasterio creditur, quando ipsius vocatur prænomine,
For in a monastery he is considered to take the place of Christ, since he is called by His name
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.2
col.265 Christi enim agere vices in monasterio creditur.] Id est Christi personam exhibere, seu ejus potestatem in subditos habere, et auctoritatem exercere ; « quia, inquit Richardus de S. Angelo, quando in abbates eliguntur, vocantur a Deo tanquam Aaron , et postquam sunt vocati , recipiunt potestatem et vicem Christi a papa , qui gerit vicem veri Dei. »
col.265 Quando ipsius vocantur prænomine.] Id est eodem quo Christus vocatur nomine, nempe abbatis et patris. Non dixit simpliciter nomine; sed prænomine , quod onus nominis, seu dignitatem significat. ut exponit Bernardus Cassinensis.
dicente Apostolo: Accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba, Pater.
as the apostle saith, Ye have received the spirit of the adoption of sons, whereby we cry, Abba, Father.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.3
col.265 Dicente Apostolo.] Paulo scilicet, qui semper intelligendus venit, quoties solum Apostolus, aut Magnus Apostolus, sine addito inter legendum occurrit : « Quis loquitur? inquit Petrus Venerabilis (Lib. vi, ep. 24) : Magnus Apostolus. Si interroges quis magnus? Respondeo, non est interrogandum. Ubi Apostolus Magnus additur, Paulus intelligitur.]
col.265 Accepistis Spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus : Abba , Pater.] Cum pater et abbas eamdem sortiantur nominis significationem , quæritur cur utrumque posuerit Apostolus , cum alterutrum haud dubium sufficere posset. Respondet Hildemarus : « Abbas Hebraica et Syriaca lingua est : Græca vero et Latina pater dicitur. Quia cognovit B. Paulus gentes suas epistolas esse lecturas , ideo dicit : Abba, Pater, ut unaquæque gens haberet hoc nomen, quod est Pater. » Forte etiam, quia Christus utrumque sua in passione usurpaverat, cum orans ad Patrem dixit : Abba, Pater; nimirum locutus est Græce et Hebraice ; quia non est distinctio Judæi et Græci apud eum,
Ideoque Abbas nihil extra præceptum Domini (quod absit) debet docere, aut constituere, vel jubere:
Therefore the abbot should neither teach, ordain, nor require anything against the command of our Lord (God forbid!),
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.4
col.266 Ideoque.] Si vicem Domini in monasterio abbas agere creditur.
col.266 Nihil extra præceptum Domini.] Id est contra, ultra, vel præter præceptum Domini, quod divinis continetur in Scripturis, in Regula, in vitis, et scriptis SS. Patrum.
col.266 Debet aut docere.] Verbo vel exemplo ; quia duplici debet doctrina suis præesse discipulis.
col.266 Aut constituere.] Id est statuta aut decreta sancire.
col.266 Vel jubere.] Id est imperare. Quæ tria posuit S. Pater, « quia, ut dicit Bernardus Cassinensis, in istis tribus quasi tota pendet potestas abbatis, ut doceat sana, constituat justa, jubeat licita, possibilia et honesta. »
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2.4-2.5
p. 43 Ideoque Abbas nihil extra praceptum Domini (quod absit) debet aut docere, aut constituere, vel jubere ; sed jussio ejus vel doctrina, fermentum divinae justitiae in discipulorum mentibus conspergatur.
p. 43 Le pouvoir de l’Abbé est divin ; c’est un pouvoir paternel ; c’est un pouvoir absolu, et il ressemble en cela à la paternité divine plus encore qu’à la patria potestas romaine, familière à saint Benoît ; mais ce n’est point un pouvoir illimité et arbitraire. Nulle autorité ne s’exerce légitimement au delà de ses limites ; et les limites de chaque autorité sont celles qu’a fixées la concession divine. Dieu n’appuie plus, on ne peut plus mettre à son compte, toute décision en faveur de laquelle il n’a point donné délégation, à fortiori celle qui militerait contre lui : Dieu ne saurait être divisé contre Dieu. Or, précisément parce que le pouvoir de l’Abbé vient de Dieu et qu’il participe à la force et à l’étendue de celui de Dieu, l’Abbé ne doit s’en servir que pour les fins et les intérêts de Dieu et selon les procédés de Dieu même. Le Seigneur ne s’est pas dessaisi : même entre les mains de l’Abbé, l’autorité demeure son bien. Le bon sens le dit. C’est là ce qui fait la simplicité, la sécurité et l’ordre parfait de notre vie.
p. 43 Rien, par conséquent, dans l’enseignement, dans les dispositions générales ou dans les ordres particuliers de l’Abbé ne sera étranger ou contraire à la loi du Seigneur : à Dieu ne plaise, quod absit (1) ! car ce serait monstrueux. Mais, bien loin d’abuser du pouvoir pour satisfaire ses passions et jeter dans les âmes de ses disciples le mauvais levain des faux docteurs (Matth., xvi, 6, 11-12), que par sa doctrine et ses commandements l’Abbé répande abondamment en elles le ferment de la divine justice (Matth., xiii, 33) : c’est par lui que le Seigneur veut naître et grandir dans les âmes (2).
(1) D. Butler adopte, comme plus autorisée, la leçon : Nihil extra praeceptum Domini quod sit...
(2) N. B. Père s’est souvenu de S. Basile rappelant au supérieur qu’il est minister Christi et dispensator mysteriorum Dei; timens ne praeter voluntatem Dei, vel praeter quod in sacris Scripturis evidenter praecipitur, vel dicat aliquid, vel imperet, et inveniatur tanquam falsus testis Dei, aut sacrilegus, vel introducens aliquid alienum a doctrina Domini, vel certe subrelinquens et praeteriens aliquid eorum quae Deo placita sunt. Ad fratres autem esse debet tanquam si nutrix foveat parvulos suos, etc. (Reg. contr., xv). Cf. ibid., clxxxiv.
p. 43 La remarque de saint Benoît n’est point une invitation, adressée aux moines, de regarder par-dessus l’épaule de leur Abbé, afin de s’assurer s’il est dispensateur fidèle et s’il gouverne correctement. L’esprit filial, d’accord avec l’axiome de droit commun, fera toujours, en cas de doute, présumer en faveur du supérieur ; l’attitude contraire tendrait à humilier toute autorité et à énerver toute discipline. Les hommes n’ont pas besoin d’être invités à désobéir. On excepte les cas, bien entendu, où une autorité dévoyée prescrirait des choses peu morales ou notoirement contraires à la Règle. C’est pour prévenir et corriger les abus qu’ont été instituées les visites canoniques. Mais saint Benoît suggère un autre procédé.
sed jussio ejus vel doctrina fermentum divinæ justitiæ in discipulorum mentibus conspergatur.
but in the minds of his disciples let his orders and teaching be mingled with the leaven of divine justice.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.5
col.266 Sed jussio ejus , vel doctrina fermentum divinæ justitiæ in discipulorum mentibus conspergatur.] Fermentum aliquando in bonam , aliquando in malam partem sumitur; quia licet corrumpat farinæ massam, eam tamen corrumpendo sapidam reddit. Tunc ergo fermentum divinæ justitiæ in mentibus discipulorum abbatis doctrina conspergitur, cum divinam justitiam sapidam , suavem , et delectabilem discipulis reddit : vel si fermentum sumatur pro charitate, et dilectione Dei, ut nonnullis placet, doctrina et jussio abbatis divinæ justitiæ fermentum fit, cum divinam justitiam dura licet imperantem amabilem facit.
Memor sit semper Abbas quia doctrinæ suæ vel discipulorum obedientiæ, utrarumque rerum in tremendo judicio Dei facienda erit discussio,
The abbot should ever be mindful that at the dread judgment of God there will be inquiry both as to his teaching and as to the obedience of his disciples.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.6
col.266 Memor sit semper abbas quia doctrinæ suæ, vel discipulorum obedientiæ , utrarumque rerum in judicio Dei facienda erit discussio.] Ne contra præceptum Domini abbas aliquid præsumat, hunc sapienter omnino S. Pater admonuit , ut memor sit semper quia doctrinæ suæ, vel discipulorum obedientiæ, simul in tremendo Dei judicio facienda erit discussio : quæ quidem verba, ut ait Smaragdus, non indigent expositione, sed potius abbatibus et monachis fortissimum incutiunt pavorem. Tria nihilominus hic inquirit Hildemarus. Primum est , cum abbatis doctrinæ simul et discipulorum obedientiæ facienda erit discussio , cur solum abbatem , et non simul discipulos monuit esse memores futuræ discussionis. Dixit enim : memor sit semper abbas , nec addidit, et monachi. Respondet idem Hildemarus : « Dixit solummodo abbatem memorem esse, ut ille sollicitus sit de doctrina sua, et discipulos reddat sollicitos de obedientia sua. Altero vero modo idcirco dixit abbatem solummodo memorem esse debere, eo quod ille tam de doctrina sua quam de obedientia discipulorum suorum redditurus est rationem Deo in die judicii, et propterea dixit obedientia discipulorum utrum sit perfecta , an imperfecta obedientia, sicut tota doctrina abbatis si plus fuerit, an minor illa doctrina, quam debet. »
col.266 Secundum est cur semper ? Respondetque : « Quia voluit S. Benedictus ut nunquam a corde abbatis discussio ista recedat. » Hinc tanta S. Patris sollicitudo extremi judicii in memoriam abbatis revocandi, ut vix unquam de eo loquatur in Regula , quin illud ejus menti intimet, et revera nihil ita præsumptionem abbatis coercere, eumque intra sui limites officii continere potest, sicut jugis memoria futuræ discussionis. Præclare admodum Xistus philosophus (Citatur a Boherio in i comm.) in libro Sententiarum Moralium ait : « Cum præes omnibus , memento quia et tibi præest Deus ; et judicare homines scito, quia et judicaberis a Deo : majus periculum judicantis quam ejus qui judicatur. »
col.267 Tertium est cur dixerit tremendo; satis fuisset enim dicere : In die judicii ? Et respondet : « Ideo dixit, tremendo, ut timorem incuteret legentibus hanc legem. » Et quia revera tremendum erit et terribile illud judicium : « Quid enim tam pavendum , inquit S. Bernardus (Serm. 8 in psal. xc), tam plenum anxietatis, et vehementissimæ sollicitudinis excogitari potest, quam judicandum astare illi tam terrifico tribunali, et incertam adhuc exspectare sub districto judice sententiam? » Et S. Hieronymus (Lib. ii cont. Pelag.) : « Quis intrepidus vadit ad judicium Dei, habens conscientiam peccatorum ? » Sane de seipso S. doctor loquens ait (In Matth.) : « Quoties diem illum considero, toto corpore contremisco. » Si ego sanctus et justus pavebit , impius et peccator ubi parebunt ?
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2.6-2.10
p. 44 Memor sit semper Abbas quia doctrinae suae vel discipulorum obedientiae, utrarumque rerum, in tremendo judicio Dei facienda erit discussio ; sciatque Abbas culpae pastoris incumbere, quidquid in ovibus paterfamilias utilitatis minus potuerit invenire. Tantum iterum liber erit, si inquieto vel inobedienti gregi pastoris fuerit omnis diligentia attributa, et morbidis earum actibus universa fuerit cura exhibita : pastor earum in judicio Domini absolutus, dicat cum Propheta Domino : Justitiam tuam non abscondi in corde meo, veritatem tuam et salutare tuum dixi; ipsi autem contemnentes spreverunt me. Et tunc demum inobedientibus curae suae ovibus poena sit eis praevalens ipsa mors.
p. 44 Il y a, dans le gouvernement des sociétés, un problème qu’on n’est pas encore parvenu à résoudre d’une façon définitive : c’est la conciliation des deux éléments : pouvoir et liberté. On n’y arrive que de loin en loin, et Tacite remarquait, au début de sa Vie d’Agricola, que l’empereur Nerva avait eu cette chance : Quamquam... Nerva Caesar res olim dissociabiles miscuerit, principatum ac libertatem... Les modernes y travaillent sans cesse ; c’est dans ce dessein qu’ils font des constitutions et des actes additionnels, qu’ils les revisent, qu’ils proclament la séparation des pouvoirs, qu’ils s’ingénient à les pondérer, qu’ils morcellent l’autorité afin que les parties se fassent équilibre, qu’ils laissent aux mains de celui qui préside à la chose publique le moins d’initiative possible. Le plus souvent on n’échappe à la dictature d’un seul que pour devenir la proie d’une dictature oligarchique. Et cette liberté individuelle que l’on prétendait rendre inviolable, nous savons bien, nous autres, ce qu’elle devient. Il reste acquis que le seul frein vraiment efficace de l’activité humaine est la conscience, et que c’est dans l’intime de l’homme qu’il faut pénétrer pour la contenir et la diriger.
p. 45 Saint Benoît a été le plus avisé des constituants. Il a établi une autorité ; il a pourvu à la désignation du sujet de cette autorité par le moyen des intéressés eux-mêmes (chap. LXIV) ; il a remis aux mains de l’élu un pouvoir d’une étendue extrême ; et il a simplement rendu ce pouvoir responsable devant le Seigneur. C’est la seule garantie qu’il ait fournie aux moines. Si l’Abbé a la foi et s’il tient à son salut, il n’y a pas pour lui de meilleur aiguillon et de meilleur frein que celui-là ; si l’Abbé est un indigne, tous autres procédés, hormis la déposition, seront inefficaces ; s’il est simplement faible et distrait, N. B. Père lui répète souvent quelle responsabilité il encourt, et il veut qu’il s’en souvienne perpétuellement : memor sit semper... Il semble même que saint Benoît ait moins redouté l’excès que le défaut dans l’exercice de l’autorité.
p. 45 La matière de la responsabilité de l’Abbé et de son jugement est double : sa propre doctrine et l’observance de ses disciples, utrarumque rerum, souligne saint Benoît (1). Sans doute, les fautes sont personnelles ; néanmoins, l’Abbé répondra de l’obéissance des siens, en ce sens qu’il doit maintenir le joug, et faire sentir discrètement l’influence salutaire de l’autorité. Il ne peut se désintéresser. Il portera au redoutable tribunal de Dieu le fardeau des fautes conventuelles qu’il a connues, qu’il n’a pas voulu corriger. Un courant régulier est établi entre lui et les siens : ses actes à lui vont vers eux comme influence, les leurs remontent vers lui comme à leur principe. Le Père de famille l’a fait pasteur et lui a confié ses brebis : il s’attend à les retrouver toutes, devenues fortes et prospères. Que l’Abbé sache bien qu’on lui imputera à faute tout mécompte, tout détriment survenu au troupeau : quidquid utilitatis minus potuerit invenire.
(1) Cf. S. Orsiesii Doctrina, x, xi.
p. 45 Il n’est qu’une hypothèse (2), fort triste d’ailleurs, où la responsabilité du pasteur sera dégagée : c’est lorsque le détriment ressenti par Dieu ne sera réellement pas le fait de l’Abbé. Son troupeau était turbulent et indocile. Il n’a pas laissé pourtant de lui donner tous ses soins et d’appliquer toutes sortes de traitements à ses maladies morales. S’il en est ainsi, l’Abbé sera acquitté et absous au jugement du Seigneur, et il pourra lui dire avec le prophète David (Ps. xxxix, 11), avec Ézéchiel (xx, 27) et Isaïe (i, 2) : « Je n’ai point caché votre justice dans mon cœur ; j’ai annoncé votre vérité et votre salut ; mais eux, ils en ont fait fi et m’ont méprisé. » Qu’alors enfin et pour conclure, les brebis rebelles à ses soins et à son traitement, au lieu de la santé dont elles n’ont pas voulu, obtiennent comme châtiment la mort elle-même ; que la mort l’emporte et qu’elle ait le dernier mot : poena sit eis praevalens ipsa mors (3).
(2) D. Butler lit : Tantundem iterum erit, ut, si, etc.
(3) Cfr. S. Greg. M., Dial., l. II, c. iii.
sciatque Abbas, culpæ pastoris incumbere, quicquid in ovibus paterfamilias utilitatis minus potuerit invenire.
Let the abbot know that any lack of goodness, which the master of the family shall find in his flock, will be accounted the shepherd's fault.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.7
col.267 Sciatque abbas culpæ pastoris incumbere quidquid in ovibus paterfamilias utilitatis minus potuerit invenire.] In quem locum Hildemarus : « Ac si diceret , inquit , sicut paterfamilias inquirit diligenter pastorem ovium suarum de negligentiis earum , inquirit quare mortua est ovis mea , quare lupus rapuit illam?... Quod si pastor illi potuerit mittere rationem de infirma, vel mortua ove, tunc liberabitur; si vero non potuerit, pœnæ subjacebit. Ita et Dominus faciet cum abbate. Paterfamilias est Dominus; pastor vero est abbas ; oves autem intelliguntur monachi; tempus quo missurus est rationem abbas , intelligitur vita futura, in qua debet abbas mittere rationem de negligentiis monachorum suorum. »
col.267 Quod autem dicit : quidquid in ovibus, etc., « Id est non solum de spiritali negligentia , verum etiam de temporali eorum necessitate missurus erit rationem, » inquit iterum Hildemarus ; et revera qui dicit, quidquid, omnino nihil omittit, nec minus abbas suis temporalia providere tenetur , quam spiritalia, cum vix ista sine illis valeant exercere.
col.267 Utilitatis minus potuerit invenire.] Terribilis plane sententia; si enim culpæ pastoris incumbat quidquid in ovibus minus utilitatis paterfamilias invenerit , quid si ægras , quid si mortuas , aut a voraci lupi dente discerptas repererit? Pellem haud dubium pro pelle reddet. Scriptum est , quia filius non portabit iniquitatem patris; at pater profecto portabit iniquitatem filii. « Hinc est quod cum Israeliticus ille populus initiatus esset Beelphegor in deserto, inquit Petrus Damiani (Lib. iv, ep. 15), et in scorta Moab turpiter corruisset; iratus furore Dominus adversus Israel dixit ad Moysen : Tolle cunctos principes populi, et suspende eos in patibulis contra solem , ut avertatur furor meus ab Israel. Quid est quod populus in luxuriæ voraginem labitur, et in eorum præpositos vindicatur ? Subditi delinquunt, et principes in patibulis suspenduntur ; scilicet alius est qui peccat, alius ille qui vapulat. Cur hoc, nisi quia culpæ subditorum in præpositorum redundant opprobrium, et quod ab ovibus erratur , negligentiæ pastoris ascribitur? Et vide quam formidolosa sit conditio præsidentium, ut non modo pro suis, sed et pro subditorum puniantur offensis. » Attendant ergo pastores omnesque animarum rectores saluberrimam Gregorii Magni ad Columbum episcopum scribentis admonitionem (Lib. ii Regist., cap. 35) : « Studeamus cor nostrum terrenorum pastorum imitatione succendere , qui hiemales noctes imbribus geluque constricti ducunt sæpe pervigiles , ne vel una ovis, et non forte utilis pereat ; quam etsi insidiator ore voraci momorderit , quomodo satagunt? quibus cordis anhelant æstibus? in quas voces, ut eruant captum pecus angustia stimulante prosiliunt, ne a gregis domino quidquid per incuriam perdiderint exigatur? Vigilemus ergo ne quid pereat, et si captum forte quid fuerit, vocibus divinorum eloquiorum ad gregem Dominicum reducamus, ut ille qui Pastor pastorum est. vigilasse circa gregem suum suo dignetur judicio comprobare. »
Tantumdem iterum erit liber, ut si inquieto vel inobedienti gregi pastoris fuerit omnis diligentia attributa, et morbida earum actibus universa fuerit cura exhibita,
On the other hand, he shall be acquitted in so far as he shall have shown all the watchfulness of a shepherd over a restless and disobedient flock: and if as their pastor he shall have employed every care to cure their corrupt manners,
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.8
col.268 Tantum iterum liber erit, etc.] Quem modo deterruit periculo futuræ discussionis ac rationis de subditorum delictis reddendæ, hunc jam, ne despondeat animo , consolatur dicens : Tantum iterum liber erit , ut si inquieto et inobedienti gregi pastoris fuerit omnis diligentia attributa, et morbidis earum actibus universa fuerit cura exhibita ; alludens ad illa prophetæ verba : Si autem annuntiante te ad impium ut a viis suis convertatur, et a via sua non fuerit conversus, ipse in iniquitate sua moritur ; porro tu animam tuam liberasti (Ezech. xxxiii). Tantum ergo liber, id est inculpatus erit, si inquieto, id est improbo, et ingrato, et impatienti, ut explicat Boherius ; sive in bono proposito non permanenti; quemadmodum enim dicit Bernardus Cassinensis, « quies mentis est illa firmitas boni propositi in qua monachus perseveranter intelligit, et quiescit. » Vel etiam inquieto, id est vagari atque huc et illuc extra claustrum discurrere quærenti. Nam, ut hic observant commentatores Smaragdus, Hildemarus, et Bernardus Cassinensis, duplex est inquietudo : una mentis, quam in instabilitate, et in non perseverantia in bono proposito constituit Bernardus Cassinensis; corporis altera, quæ in perpetuo intra vel extra monasterium discursu potest reponi. Si ergo inquieto et inobedienti gregi pastoris fuerit omnis diligentia attributa ; omnis, inquit, voce universali utens : « ut spiritalem et corporalem diligentiam plene notet, » ait Bernardus Cassinensis et ante eum Hildemarus; utramque enim erga fratres exhibere tenetur abbas : spiritalem, ut de virtute in virtutem proficiant, quantum in se est exhortationibus, increpationibus, bonis exemplis efficiendo; corporalem, victum et vestitum sufficientem et honestum providendo, loca vitæ solitariæ apta ad constructionem monasterii seligendo, ipsas monasterii officinas regulariter ædificando, omnia denique sic disponendo, ut nullus sit fratribus murmurii locus. Hanc expositionem sequitur in primo commentario Petrus Boherius, licet eam in secundo reprobet his verbis : « Quidam exponunt hic diligentiam in spiritalibus et temporalibus, propter universale omnis, quod non placet, quoniam de spiritali animarum cura hoc caput loquitur. Et nota plane quod hæc duo universalia signa, omnis scilicet et universa, animum præsidentis excitant ad diligentiam. »
col.268 Et morbidis eorum actibus.] Id est negligentibus, nam « morbidi actus sunt opera negligenter facta et cætera vitia, » ut loquitur Hildemarus. Sive, ut dicit Bernardus Cassinensis, « actus morbidi sunt illi qui ex mente procedunt infirma. »
col.268 Universa fuerit cura exhibita.] Quæ idem sonant ac præcedentia verba : Omnis diligentia attributa : quæ tamen S. Benedictus « replicavit causa exaggerationis verborum, » inquit Hildemarus. Porro recte dixit universa cura, non curatio ; quia, ut notat apposite Bernardus Cassinensis, « Virtus curandi ægrum non semper est in medico, ut æger relevetur; et ideo dixit universa cura, non curatio; nam Deus, qui curam commisit abbati, sibi curationem reservavit, etc. »
pastor earum in judicio Domini absolutus, dicat cum Propheta Domino: Justitiam tuam non abscondi in corde meo, veritatem tuam, et salutare tuum dixi; ipsi autem contemnentes spreverunt me.
he shall be declared guiltless in the Lord's judgment, and he may say with the prophet, I have not hidden Thy justice in my heart; I have told Thy truth and Thy salvation; but they contemned and despised me.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.9
col.268 Pastor earum in judicio Dei absolutus.] A sententia nimirum quæ debetur damnatis, aut a negligentiis monachorum liberatus, ut exponit Bernardus Cassinensis. Dicat, id est dicet, cum propheta Domino : Justitiam tuam non abscondi in corde, veritatem et salutare tuum dixi. Justitiam hic, secundum Hildemarum et Bernardum Cassinensem, sumit pro generali virtute, quæ ad omnes virtutes attinet; quamvis et pro speciali virtute etiam sumi posse iste asserat. Porro S. P. Benedictus, juxta eumdem Bernardum, « tria hic dicit, justitiam non abscondere, veritatem proferre, et salutare dicere. Justitiam abscondit, qui terrores sacræ Scripturæ, et comminationes prædicando subditis non ostendit..... Dicit veritatem, qui promissa regna cœlestia virtuosis et bene agentibus infallibiliter adipiscenda prædicat et docet. Salutare etiam dicit, qui promissam salutem docet adipiscere. Intellige hic de salutari, in quo continetur ipse Salvator Dominus Jesus Christus, de quo Psalmista, salutare tuum da nobis, etc. »
col.269 Ipsi autem contemnentes spreverunt me.] Id est doctrinam meam.
Et tunc demum inobedientibus curæ suæ ovibus pœna sit eis prævalens ipsa mors.
And then in the end shall death be inflicted as a meet punishment upon the sheep which have not responded to his care.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.10
col.269 Et tunc demum inobedientibus curæ suæ ovibus.] Hæc verba duobus modis intelligi possunt : 1° Inobedientibus curæ suæ ovibus, id est quæ factis non respondent curæ quam exhibet; 2° curæ suæ ovibus, id est ovibus quæ sunt sub cura ejus.
col.269 Pœna sit eis.] Id est erit eis. Hæc phrasis est Hebraica. per quam redundat sæpe pronomen is, ut cujus participatio ejus in idipsum.
col.269 Prævalens ipsa mors.] Id est divina vindicta, ut exponit Richardus de S. Angelo; et hæc perpetua, quæ dicitur prævalens, id est ultra iniquitates eorum pœnalitates valens, inquit Bernardus Cassinensis. Unus est Boherius qui in utraque expositione locum hunc non de æterna, sed temporali morte intelligendum putat. Sic enim ad præfata S. Benedicti verba : « Ego, inquit (In i comment.), credo quod magister vult dicere quod prævalet mors temporalis inobedientibus, quam pœna æterna, ut fiat tractus post verbum sit eis. » Quæ quidem expositio non videtur omnino abjicienda, quia, ut dicit idem Boherius, « quanto plus hæc vita prolongatur eis, tanto plus pœna æterna crescit, et melius eis est mors festina, quam contra bonum obedientiæ perdurare. » Alii tamen communiter interpretes mortem hic æternam intelligunt. Et sane S. P. Benedictus hic loqui videtur de pœna in futuro judicio retribuenda, quæ mortem temporalem supponit, et quam sequitur æterna. Quidquid sit, certum est inobedientes monachos utramque, et temporalem, et æternam mortem promereri, ut pote qui abbatem ejusque doctrinam contemnendo, non hominem sed Deum ipsum spernunt. Ipse enim dicit doctoribus : Qui vos spernit me spernit ; et per prophetam : Volunt te audire, quia nolunt audire me. In quæ verba S. Bernardus (Serm. 42 in Cant.) : « Vides, inquit, quæ majestas contemnitur ? non te putes me solum sprevisse; Dominus locutus est, et dixit prophetæ, dixit et Apostolis : Qui vos spernit, ait, me spernit. Non sum apostolus, non sum propheta; et prophetæ tamen, et apostoli vice fungor, et quibus non æquor meritis, eorum implicor et curis, etsi ad meam confusionem, etsi ad grande periculum mihi, super cathedram Moysi sedeo, cujus tamen non vindico mihi vitam, nec experior gratiam. »
Ergo cum aliquis suscipit nomen Abbatis, duplici debet doctrina suis præesse discipulis;
When, therefore, any one shall receive the name of abbot, he ought to rule his disciples with a twofold teaching:
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.11
col.269 Ergo cum aliquis suscipit nomen abbatis, duplici debet doctrina suis præesse discipulis.] Hoc est verbo clarere debet et exemplo, utrumque enim in abbate atque in omni prælato requirit imprimis S. Isidorus (Lib. iii de Sum. Bono) : « Tam doctrina quam vita clarere debet ecclesiasticus doctor, nam doctrina sine vita arrogantem reddit; vita sine doctrina inutilem facit. » Hinc plane Exodi xxviii, sacerdoti jubetur portare superhumerale et rationale ad invicem connexa atque conjuncta. Id quod exponens S. Bruno Signiensis episcopus , ait (Comm. in Exod.) : « Dicamus quid significet quod sic alterutrum junguntur, ut a se separari non valeant; tunc enim rationale et superhumerale sibi junguntur, quando pontificis prædicatio et operatio bene simul conveniunt; sicut per rationale doctrina et prædicatio, ita per superhumerale onus et operatio designatur. Si enim episcopus bene docet, et male operatur ; aut si econtra bene operatur, et male docet, ejus superhumerale et rationale non junguntur. » Porro quod ille de episcopo, id de abbate et quocunque alio prælato asserendum est. Unde S. Bernardus ad Balduinum abbatem scribens (Epist. 201) : « In his duobus mandatis, inquit, verbi scilicet et exempli summam tui officii ac conscientiæ securitatem pendere intellige. » Et certe, ut optime arguit S. Hieronymus : « Sancta rusticitas solum sibi prodest ; et quantum ædificat exemplo et vitæ merito Ecclesiam Christi, tantum nocet, si destruentibus non resistat; et innocens absque sermone conversatio quantum exemplo prodest, tantum silentio nocet ; nam latratu canum, et baculo pastorum deterrenda est rabies luporum. » Et econtra « nihil est turpius quam si bonum quod quisque prædicat, explere opere negligat, » inquit S. Isidorus (Lib. iii de Sum. Bono, c. 36). Quapropter apud Rufinum abbas Pœmen dicebat (Lib. iii de Vit. Pat. n. 183) : « Homo qui alios docet, et non facit ea quæ docet, similis est fonti alto, qui omnium res lavat, et omnes satiat potu, seipsum autem lavare non potest, sed habet et immunditias, et sordes limorum. » Ex quibus patet quam merito celebratum sæculo vii concilium Aurelianense statuerit, « ut si quis abbas cautus in regimine, et humilis, et castus, sobriusque, misericors, et discretus non fuerit, ac divina præcepta verbis et exemplis non ostenderit, ab episcopo in cujus consistit territorio, et a vicinis abbatibus, et cæteris Dominum timentibus a suo arceatur honore, etiamsi omnis congregatio vitiis suis consentiens abbatem eum habere voluerit. »
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2.11-2.15
p. 46 Ergo cum aliquis suscipit nomen Abbatis, duplici debet doctrina suis praeesse discipulis; id est, omnia bona et sancta factis amplius quam verbis ostendere, ut capacibus discipulis mandata Domini verbis proponat; duris vero corde et simplicioribus, factis suis divina praecepta demonstret. Omnia vero quae discipulis docuerit esse contraria, in suis factis indicet non agenda; ne aliis praedicans, ipse reprobus inveniatur. Nequando illi dicat Deus peccanti : Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? Tu vero odisti disciplinam, et projecisti sermones meos post te. Et, Qui in fratris tui oculo festucam videbas, in tuo trabem non vidisti?
p. 46 L’Abbé n’a donc point reçu de Dieu sa dignité et son nom pour y trouver les satisfactions de la vanité ou de la paresse : il est à la tête des siens, le début du chapitre nous en avertissait déjà, pour leur être utile et les mener à Dieu, prodesse magis quam praeesse, dira N. B. Père au chapitre LXIV. Nous savons aussi que la responsabilité de l’Abbé est engagée doublement : sur sa doctrine et sur l’obéissance de ses disciples. Saint Benoît examine maintenant plus à loisir ces deux points. Il donne au mot doctrine sa signification la plus étendue : c’est à la fois l’enseignement proprement dit et le gouvernement des âmes : tout ce qui forme des « disciples », tout le programme de l’Abbé qui est un père et un maître. Dans la suite du chapitre, il sera question successivement et de l’enseignement et du gouvernement de l’Abbé ; N. B. Père terminera en lui rappelant qu’il rendra compte à Dieu de l’obéissance de tous ses moines comme de sa propre fidélité.
p. 46 Son premier devoir est d’enseigner ; par conséquent il doit étudier, et il doit savoir (1). Les chrétiens et les moines sont fils de lumière. On ne se sanctifie pas mécaniquement, mais par l’épanouissement de l’intelligence surnaturelle. Tout va bien dans un monastère où règne l’amour de la doctrine. Mais encore que chaque religieux puisse s’appliquer à cultiver lui-même sa foi, il reste pourtant que la vie de chacun et l’unité conventuelle ont besoin de la doctrine de l’Abbé. Les livres, par cela même qu’ils parlent à tout le monde, ne s’adressent à personne en particulier : il faut la parole vivante d’un maître. Et saint Benoît indique d’un mot la matière de l’enseignement abbatial : omnia bona et sancta, tout ce qui est bon, tout ce qui est saint, tout ce qui est apte à conduire à Dieu ; cela seulement nous intéresse ; on étudie le reste dans d’autres écoles. C’est une science dont le dessein est moral et pratique.
(1) Cf. Mabillon, Traité des études monastiques, P. I, chap. iii.
p. 47 Il s’agit si peu de science humaine ou de spéculation sèche en matière théologique ou scripturaire, que N.B. Père demande à l’Abbé de distribuer sa doctrine en même temps par des paroles et par des actes, et plus encore par l’exemple que par la parole (1). Il est d’expérience commune que nous enseignons plus par notre vie que par nos discours, et l’exemple, quel qu’il soit, impressionne d’autant plus profondément qu’il tombe de plus haut. Aussi le motif pour lequel N. B. Père réclame cette double forme de doctrine, est-il précisément de rendre la vérité accessible à toutes les âmes dont se compose ordinairement une communauté, y compris celles que l’enseignement didactique tout seul ne parviendrait pas à atteindre efficacement.
(1) La recommandation est fréquente chez les anciens ; cf. S. Basil., Reg. fus., xliii. — S. Nil., Epist., l. III, Ep. CCCXXXII. P. G., LXXIX, 542. — Cass., Conlat. XI, iv.
p. 47 Il est des âmes ouvertes, capaces, chez qui l’intelligence est absolument droite, confiante, d’accord par avance avec la doctrine, chez qui la volonté est résolue, active, tellement conjuguée avec l’intelligence qu’elle va spontanément dans le sens de la lumière. A ces trempes fines, élevées et fortes, il suffit de proposer le bien, de dire la pensée de Dieu, pour qu’elles s’y rangent d’elles-mêmes avec aisance et avec joie. Elles réalisent un peu l’homme idéal de Platon, chez qui le Λόγος est souverain, la lumière toujours efficace, la vérité toujours décisive, qui ne fait le mal que malgré lui et par ignorance ; elles rappellent plutôt encore le type angélique. Et, sans vouloir faire un ange de chacun de nous, il est clair pourtant que dans une communauté d’aujourd’hui ces âmes accueillantes sont le plus grand nombre, parce que nous bénéficions d’un long passé de christianisme, de l’éducation, des conditions de la vie sacerdotale. Mais, au temps de N. B. Père, on rencontrait des trempes frustes et des esprits bornés, duri corde et simpliciores. Pour ceux-là, s’il en est encore, la dignité de vie et la régularité de l’Abbé, le contact assidu de sa piété vaudront toutes les exhortations. Même il est nécessaire d’ajouter que l’Abbé agit sur sa communauté non seulement par sa doctrine parlée et par ses exemples, mais encore par ses tendances, par son esprit, par le motif profond de son action. C’est une sorte d’aimantation secrète, un entraînement auquel les âmes ne résistent pas ; et c’est ainsi que peu à peu un monastère prend la physionomie de son Abbé. Saint Benoît ne dit rien explicitement du devoir de la résidence ; mais il est bien évident que l’Abbé ne saurait enseigner et édifier s’il est sans cesse à courir les chemins.
p. 48 La question de savoir si le législateur est soumis à sa propre loi ne se pose pas ici ; l’Abbé n’est pas législateur, il est le gardien de la Règle, et envers elle il est deux fois redevable : pour l’observer en tant que moine, pour la faire observer en tant qu’Abbé. Quelle autorité aura son enseignement le jour où sa parole sera d’un côté et ses actes de l’autre? Il n’y a pas seulement, dans cette contradiction flagrante, détriment et danger pour les religieux : saint Benoît ajoute qu’il y a pour lui un grave péril. Alors qu’il prêche aux autres le salut, ne va-t-il pas, lui-même, mériter la réprobation (I Cor., ix, 27)? Dieu soulignera, en prononçant la sentence, tout ce qu’il y a d’odieux dans l’écart voulu entre les sévérités du moraliste et le relâchement scandaleux de sa propre conduite (Ps. xlix, 16-17 ; Matth., vii, 3).
id est, omnia bona et sancta factis amplius quam verbis ostendere, ut capacibus discipulis mandata Domini verbis proponat: duris vero corde et simplicioribus, factis suis divina præcepta demonstret.
that is, he should first show them in deeds rather than words all that is good and holy. To such as are understanding, indeed, he may expound the Lord's behests by words; but to the hard-hearted and to the simpleminded he must manifest the divine precepts in his life.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.12
col.270 Id est omnia bona et sancta factis amplius quam verbis ostendat.] Quod ita exponit Hildemarus : Utrumque vult S. Benedictus, id est doctrinam verborum et operam; sed quia sunt multi qui non possunt utrumque peragere, id est doctrinam verborum et operum, idcirco dixit : Factis amplius; ac si diceret : Utrumque debet peragere; sed quamvis utroque modo debet præesse, tamen magis factis, etc. » Recte omnino Sapiens : Longum iter est per præcepta, breve et efficax per exempla; et S. Gregorius (Lib. ii Pastor., cap. 3) : « Sit rector ratione præcipuus, et viam vitæ subditis vivendo denuntiet, et grex, qui pastoris vocem moresque sequitur, per exempla melius quam per verba gradiatur; » et alibi (Lib. i Reg., cap. 24) : « Qui loci necessitate exigitur summa dicere, hac eadem necessitate exigitur summa monstrare ; illa namque vox libentius auditorum cor penetrat, quam dicentis vita commendat ; quia quod loquendo præcipit, ostendendo adjuvat, ut fiat; hinc enim per prophetam dicitur : Super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion. » Et S. Basilius agens de monasterii præposito (Reg. fus. c. 43) : « Animi humilitatem ita debet ex charitate Christi custodire, ut etiamsi ipse taceat, operum exemplum quovis sermone potentius ad doctrinam fratrum sit expositum. » Talem se exhibuit Christus Dominus, de quo legimus quia cœpit facere et docere; talem se exhibuit et Apostolus, qui dicebat : Imitatores mei estote; tales requirebat prælatos, cum ad Timotheum scribebat : In omnibus teipsum præbe exemplum bonorum operum in doctrina, in integritate, in gravitate.
col.270 Ut capacibus discipulis.] Id est « memoriosis, accommodatis, intelligibilibus, qui ea quæ a magistris audiunt, velociter capiunt, et memoriter retinent, et operibus complent, » inquit Smaragdus.
col.270 Mandata Domini verbis proponat.] Talibus enim, qui suapte ad Deum feruntur, verba sufficiunt.
col.270 Duris vero corde.] Id est « contumacibus, rigidis, et incorrigibilibus, » ut exponit iterum Smaragdus.
col.270 Et simplicioribus.] Id est « illitteratis, et pene nullam in Scripturis divinis vel memoriam, vel intelligentiam habentibus, » uti prosequitur idem Smaragdus.
col.270 Factis suis divina præcepta demonstret.] Præcepta hic documenta seu consilia intelligit, « quia non semper præceptum hic, vel in Evangelio positum vim habet necessitatis, » inquit Boherius. Duris ergo corde non sola verba sufficiunt, sed operibus insuper sunt cogendi, juxta illud Petri Damiani (Opusc. 15) : « Ad perfectionis culmen præcepta quidem movent, sed exempla compellunt. »
Omnia vero quæ discipulis docuerit esse contraria, in suis factis indicet non agenda; ne aliis prædicans, ipse reprobus inveniatur.
Thus, what he has taught his disciples to be contrary to God's law, let him show in his own deeds that such things are not to be done, lest preaching to others he himself become a castaway,
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.13
col.270 Omnia vero quæ discipulis docuerit esse contraria in suis factis indicet non agenda.] Malo namque exemplo perversos negligentesque in malo confirmaret, et bonos facili negotio perverteret; imo utrosque, ut verius loquar, vere occideret : « Sanæ et crassæ oves perpaucæ sunt, inquit S. Augustinus (Lib. de Pastor., c. 4), id est solidæ in cibo veritatis utentes pascuis bene de munere Dei; sed mali illi pastores non parcunt talibus : parum est quod illas languentes, et infirmas, et errantes, et perditas non curant; etiam istas fortes et pingues necant, quantum in ipsis est; et illi vivunt de misericordia Dei, tamen quantum ad malos pastores attinet, occidunt. Quomodo, inquis, occidunt ? Male vivendo, malum exemplum præbendo. ... Attendendo enim ovis etiam fortis plerumque præposito suo male viventi, si declinet oculos suos a regulis Domini, et intendit in hominem, incipit dicere in corde suo : Si præpositus meus sic vivit, ego quis sum, qui non faciam quod ille facit ? etc. » Quæ fuse prosequitur S. doctor ostendens malum pastorem etiamsi ovem ab incœpto bono opere non avertat, tamen vere censendum esse homicidam.
col.271 Ne aliis prædicans ipse reprobus inveniatur.] Quæ verba duplicem sortiri possunt expositionem : 1° Ne forte reprobus inveniatur, id est reprehensibilis, alienus a Deo, ab ejus proinde gloria æternaque felicitate excludendus ; 2° ne forte reprobus inveniatur, id est ne forte ejus doctrina a discipulis reprobetur ; nam, ut dicit S. Augustinus (Libro iv de Doctr. Christ., cap. 27), « abundant qui malæ suæ vitæ defensionem ex ipsis suis præpositis et doctoribus quærunt , respondentes corde suo, aut etiam si ad hoc erumpant ore suo, atque dicentes : Quod mihi præcipis cur ipse non facis ? Ita fit ut eum non obedienter audiant, qui se ipse non audit, et Dei verbum, quod eis prædicatur, simul cum ipso prædicatore contemnunt. » Hinc S. Hieronymus ad Nepotianum scribens : « Non confundant, inquit, opera sermonem tuum, ne cum in ecclesia loqueris, tacitus quisque respondeat : Cur hæc quæ dicis ipse non facis ? » Concinit Cassianus in libro de Spiritu iræ (Lib. viii Instit., cap. 5 ), ubi sic loquitur : « Oportet illum qui alterius vulneri mederi cupit, omni languoris morbo alienum sanumque subsistere, ne illud evangelicum dicatur ei : Medice, prius cura teipsum, ac videns festucam in oculo fratris sui, trabem in oculo suo non videat. » Et S. Cæsarius in Regula ad sanctimoniales (Cap. 7) « Abstinentiam, quam lingua prædicat, proximæ fauces, vel vicinus stomachus sentiat, ne forsitan subditæ audientes tacitis cogitationibus dicant : O quam pulchre abstinentiam prædicat plenus venter ! » Denique S. Bernardus ad Balduinum abbatem scribens (Epist. 201), postquam illum hortatus est ut quod aliis onus portandum imponit, prior ipse portet, rationem reddens ait : « Alioquin subsannabit te sapiens, ut pote pigrum illum cui labor sit manum porrigere ad os : arguet te et Apostolus dicens : Tu qui alios doces teipsum non doces ; sed et notaberis vitio Pharisæorum, qui alligant onera gravia et importabilia, et imponunt ea in humeros hominum, digito autem suo nolunt ea movere. Sermo quidem vivus et efficax exemplum est operis, facile faciens suadibile, quod dicitur, dum monstrat factibile quod suadetur. » His omnibus accedit quod scribit Petrus Damiani (Opusc. 15, cap. 27) : « Optime vigilias prædicat, qui post longum psalmodiæ decursum signum excitandis fratribus pulsat ; eloquentissime dum tacemus silentium commendamus; fructuose de extremitate vestium disputat, qui se pannorum conscissione deformat; indumentorum vero juxta divitem nitore conspicuus frustra cum Joanne pilos prædicat camelorum; ultor injuriæ patientiam non suadet; qui cumulandis pecuniarum quæstibus inardescit, ignem avaritiæ in alieno pectore non exstinguit; qui crebra vagatione raptatur, de remorandi censura frivolus disputator habetur; qui autem cellulam perpetuus incolit, ad stabilitatis præconium de toto corpore linguam facit, et cum os taceat, muta membra melius, quia et simplicius, clamant. »
col.271 Hac potissimum ratione quotquot scripsere vitæ cœnobiticæ leges , ante omnia irreprehensibilem abbatem, qui imponendam aliis regulam primus adimpleret, voluerunt. Hac ratione Orientalis Regula ita orditur (Reg. Orient.cap. 1) : « Ut neque seniores in regendis fratribus inaniter laborent , neque disciplina juniorum vacillet, quæ abbatis conversatione stabilita firma sit, oportet abbatem irreprehensibilem esse , severum , patientem, jejunum, pium, humilem, ut doctoris et Patris locum impleat, seipsum præbens formam bonorum operum. » Hac ratione S. Fructuosus Bracarensis episcopus inter alias abbatis dotes : « Tanta, inquit (Cap. 20), debet sermonis et vitæ consonantia esse, ut id quod docet verbis, confirmet operibus sedulis, et bis acuto præcedens gladio, quidquid alios informat verbo, ipse gerat studio, ut nec sermonem operatio destruat , nec econtra operationem. bonam sermo inconveniens frangat. » Vide S. Cæsarii epistolam ad Oratoriam Abbatissam.
col.272 Si vero priori sensu ista S. Benedicti verba : ne forte aliis prædicans ipse reprobus inveniatur, sumantur, quasi diceret : ne forte alios sua prædicatione conversos ad æternam felicitatem perducens, ipse ab ea rejiciatur, alludere videtur ad illud Christi Domini : Qui solverit unum de mandatis istis minimis et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regnum cœlorum, id est nullus, juxta SS. Patrum expositionem.
Ne quando illi dicat Deus peccanti: Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? tu vero odisti disciplinam, et projecisti sermones meos post te.
and God say unto him thus sinning, Why dost thou declare My justices, and take My testament in thy mouth? Thou hast hated discipline, and cast My speeches behind thee.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.14
col.272 Nequando dicat illi Deus peccanti.] Id est dicenti et non facienti, ut loquuntur commentatores; scienti enim bonum, et non facienti peccatum est illi.
col.272 Quare tu enarras justitias meas ?] Id est virtutem, viamque vitæ ostendis, et prædicas.
col.272 Et assumis testamentum meum per os tuum.] Testamentum Dei sunt verba sacræ Scripturæ , quæ in Vetus et Novum Testamentum dividitur, quæ ideo testamentum dicitur, quia testis est mentis seu voluntatis divinæ.
col.272 Tu vero odisti disciplinam.] Id est regularem observantiam; quia , ut dicit Smaragdus, « Prælatus sanctam disciplinam odit, quando secundum regularia præcepta vivere contemnit. » Vel odisti disciplinam, id est Christi doctrinam, quemadmodum exponit Boherius, cui concinit Hildemarus : « Disciplina est omnium mandatorum Dei custodia. » Vel disciplinam, id est correctionem, quæ a Deo infligitur, juxta Trithemium hunc Regulæ locum ita exponentem : « Qui suos subditos propter eorum excessus corrigit, et tamen vult ut patientes sint ; sed quam cito ipsum a Deo propter sua peccata corripi contigerit, non solum non patiens non est , sed etiam contra Deum murmurat; hic talis absque dubio disciplinam odit , et sermones Christi projicit post se, quia non vult videre vitam suam quasi malam, sed se reputat justum. » Addit Trithemius : « Secundo disciplinam odit prælatus, quando a subditis dedignatur avisari. »
col.272 Et projecisti sermones meos post te.] « Post se sermones Domini projicit prælatus quando quæ de divinis Scripturis subditis prædicat, implere ipse dissimulat, » infit Smaragdus. Vel etiam : Projecisti sermones meos post te , idem est ac odisti disciplinam, ut modo exponebat Trithemius : « quod enim diligimus, inquit Bernardus Cassinensis, ante oculos mentis frequenter habemus, juxta illud : Ubi amor, ibi oculus; quod vero odimus, libenter a nobis projicimus. »
Et, Qui in fratris tui oculo festucam videbas, in tuo trabem non vidisti?
And Thou, who didst see the mote in thy brother's eye, hast thou not seen the beam that is in thine own?
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.15, 2.15-2.16
col.272 Et qui in fratris tui oculo festucam videbas, in tuo trabem non vidisti.] Id est, qui minima in fratre videbas, et increpabas peccata , in te crimina non solum non puniebas , sed nec ab aliis videri patiebaris, cum potius in alios benignus, in te rigidus esse debuisses. Audi salutare S. Joannis Chrysostomi monitum (Homil. 43 in Matth.) : « Circa vitam tuam esto austerus, circa alios benignus; audiant te homines parva mandantem , et magna facientem. »
col.272 Non ab eo persona in monasterio discernatur.] Scilicet « an sit antiquus vel juvenis, servus et liber , » inquit in commentario Boherius; sive, ut habet in secundo, « an sit parvus et magnus, senex vel juvenis, vicinus vel advena, clericus vel laicus ; » Christi enim vices in monasterio agere creditur, apud quem non est personarum acceptio , sed in omni gente in iis qui timent illum , acceptum est illi. Hinc S. Jacobus apostolus in Epistola (Cap. ii) ait : « Fratres, nolite in personarum acceptione habere fidem Domini nostri Jesu Christi gloriæ ; etenim si introierit in conventum vestrum vir aureum annulum habens in veste candida, introierit autem pauper in sordido habitu; et intendatis in eum qui indutus est veste præclara, et dixeritis ei : Tu sede hic bene ; pauperi autem dicatis : Tu sta illic, aut sede sub scabello pedum meorum; nonne judicatis apud vosmetipsos , et facti estis judices cogitationum noxiarum ? » Quod quantum sit malum , indicat S. Ambrosius super Malachiam scribens in hæc verba : « Inter omnia peccata sacerdotum maximum est, quod non causas, sed personas considerant, et despecto justo paupere , injustos divites honorant. » Ex quibus liquet quam merito jure S. P. Benedictus vetuerit, ne personas in monasterio abbas discernat aut accipiat.
col.273 Acceptio autem personæ, secundum Hugonem a S. Victore, « est quædam fatua reverentia exhibita alicui sine causa debita, sed propter timorem vel utilitatem. » Quam definitionem ex S. Thoma (2-2, q. 63, a. 1, in corpore) ita explicare possumus : « Personarum acceptio opponitur justitiæ distributivæ ; consistit enim æqualitas justitiæ distributivæ in hoc quod diversis personis diversa tribuuntur secundum proportiones ad dignitates personarum. Si ergo aliquis consideret illam proprietatem personæ propter quam id quod ei confertur est ei debitum , non est acceptio personæ , sed causæ; unde Glossa super illud ad Ephesios vi : Personarum acceptio non est apud Deum, dicit quod Deus judex justus causas discernit, non personas ; puta si aliquis promoveat aliquem ad magisterium propter sufficientiam scientiæ, hic attenditur causa debita, non persona; si autem aliquis consideret in eo cui aliquid confert , non id propter quod id quod ei datur , esset ei proportionatum, vel debitum, sed solum hoc quod est iste homo, puta Petrus vel Martinus, hic est acceptio personæ; quia non attribuitur ei aliquid propter aliquam causam quæ faciat eum dignum, sed simpliciter attribuitur personæ : ad personam autem refertur quæcunque conditio non faciens ad causam propter quam sit dignus hoc loco ; puta si aliquis promoveat aliquem ad prælationem vel magisterium , quia est dives, vel quia est consanguineus, est acceptio personæ , etc. » Porro locum potissimum habet in tribus personarum acceptio: in affectu, puta cum plus cæteris quis amatur , quia pulcher est, aut hilaris , non quia sanctus ; quod prohibet S. Benedictus cum dicit : Non unus plus ametur quam alius. In honoribus tam spiritalibus quam temporalibus exhibendis , ut in 2 et 3 articulo ejusdem quæstionis probat S. Thomas, quod excludit S. Benedictus cum decernit, ut non præponatur ingenuus ex servitio convertenti, in judiciis, ut videre est in 4 art. præfatæ quæstionis, cui refragatur sanctus Pater, statuens ut una præbeatur omnibus secundum merita disciplina. Sed hæc paulo fusius exponenda sunt.
Non ab eo persona in monasterio discernatur.
Let him make no distinction of persons in the monastery.
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2.16-2.22
p. 48 Non ab eo persona in monasterio discernatur. Non unus plus ametur quam alius, nisi quem in bonis actibus aut obedientia invenerit meliorem. Non convertenti ex servitio praeponatur ingenuus, nisi alia rationabilis causa exsistat. Quod si ita, justitia dictante, Abbati visum fuerit, et de cujuslibet ordine id faciat; sin alias, propria teneant loca ; quia sive servus, sive liber, omnes in Christo unum sumus, et sub uno Domino aequalem servitutis militiam bajulamus : Quia non est personarum acceptio apud Deum. Solummodo in hac parte apud ipsum discernimur, si meliores aliis in operibus bonis et humiles inveniamur. Ergo aequalis sit omnibus ab eo caritas; una praebeatur omnibus, secundum merita, disciplina.
p. 48 Saint Benoît envisage maintenant le gouvernement abbatial : il établit, dans ce paragraphe, comment il doit être équitable ; il montrera, dans le suivant, comment il doit être mesuré et discret. Que l’Abbé ne fasse point acception de personnes : c’est le principe général. L’acception de personnes consiste à regarder, dans les œuvres de la justice distributive, non aux titres, aux droits, aux éléments de la cause, mais à la personne elle-même. L’Écriture met souvent l’homme en garde contre cette tendance au favoritisme et à des préférences injustifiées (1) ; et saint Benoît n’a eu qu’à développer une pensée familière aux anciens législateurs monastiques (1). Ici encore, le pouvoir de l’Abbé doit se calquer sur celui de Dieu, car « il n’y a point chez Dieu acception de personnes » (Rom., ii, 11 ; Col., iii, 25) (2). Il faut noter toutefois que la ressemblance n’est pas complète. Dieu donne à chaque être sa nature, et il demeure pleinement libre dans la mesure des perfections surajoutées à cette nature : il donne à son gré ; et cette souveraineté est plus manifeste encore dans l’ordre surnaturel. Hormis contrat et promesse, Dieu est affranchi, quand il donne, de tous titres et de tous considérants. Mais il n’en va pas de même de l’Abbé, qui ne pose point comme Dieu dans la personne préférée ce qui justifie la préférence, et ne peut que reconnaître les titres réels à une distinction.
(1) Lev., xix, 15 ; Prov., xxiv, 23 ; Jac., ii, 1 sq. — Cf. S. Th., IIa IIae, q. lxiii.
(1) Par exemple : Reg. I SS. Patrum, xvi ; Reg. Orientalis, i ; surtout la Lettre de S. Césaire, ad Oratoriam Abbatissam (Holstenius, op. cit., P. III, p. 31-32).
(2) Cf. Deut., x, 17 ; Job, xxxiv, 19.
p. 49 L’équité de l’Abbé portera sur deux points : la préférence intérieure et privée, la préférence extérieure et publique, celle qui se traduit dans l’ordonnance hiérarchique du monastère ou la désignation aux offices. Les motifs tirés de la sympathie naturelle, de la parenté, de la communauté d’origine, sont des titres insuffisants à une distinction quelconque. De même il ne suffit pas du tout qu’un homme soit de relations agréables, bien élevé, de noble extraction, qu’il ait occupé autrefois une haute situation, pour être par cela même appelé à une grande charge ; et l’âge ne suffit pas non plus. Ici, la responsabilité de l’Abbé est plus gravement engagée que lorsqu’il s’agit de préférences strictement personnelles. Afin d’être complet, ajoutons que l’Abbé ne doit jamais laisser s’établir à côté de lui, dans une personne ou dans un groupe, un pouvoir étranger qu’il subisse ou avec lequel il lui soit nécessaire de compter. Le péril peut exister si l’Abbé est de caractère impressionnable, un peu faible, ou s’il se fait vieux. Grâce à l’abdication partielle du pouvoir, un certain sentiment vague d’insécurité et de trouble se glisse çà et là dans les esprits. D’instinct, nous aimons mieux obéir à un homme qu’à plusieurs. L’Abbé est responsable, lui tout seul ; c’est à lui, et non aux influences éventuelles, que se sont confiés ses enfants. Il doit avoir sa pensée, il doit savoir ce qu’il veut, y marcher avec douceur, sans se laisser détourner ni par sympathie et sotte tendresse, ni par pusillanimité, ni par fatigue.
p. 49 Le motif élevé pour lequel tous ont le même droit radical à l’affection de l’Abbé est emprunté par N. B. Père à saint Paul (I Cor., xii, 13 ; Gal., iii, 28). Hier encore avant le baptême et dans la vie séculière, il y avait un Juif et un gentil, un Grec et un Barbare, un homme libre et un esclave, un homme et une femme ; mais, depuis que nous avons été portés par le baptême et par la foi en Notre-Seigneur Jésus-Christ, toutes ces distinctions s’évanouissent ; et malgré la diversité de nos conditions individuelles, malgré la pluralité de nos natures, nous sommes tous un en Notre-Seigneur Jésus-Christ. C’est partout la même filiation divine, c’est le même sang qui circule dans toutes les veines, c’est le même nom, le même Esprit, la même nourriture, la même vie. Et ce nivellement s’est accompli non par la diminution d’aucun, mais par l’élévation de tous à la taille du Seigneur : in mensuram aetatis plenitudinis Christi (Eph., iv, 13). C’est partout même liberté et même noblesse ; c’est partout aussi la même servitude glorieuse qui vaut tous les royaumes (I Cor., vii, 22). Dans la société naturelle, les distinctions de caste subsistent encore ; mais elles disparaissent dans la société toute surnaturelle qu’est la famille monastique. Nous ne sommes tous que des soldats accomplissant le même service sous l’étendard d’un même Seigneur. L’Abbé ne doit voir les siens que comme Dieu les voit.
p. 50 Et c’est toujours le même principe qui permettra à l’Abbé de ne pas prendre à la lettre et matériellement le précepte : Non ab eo persona in monasterio discernatur. On ne lui demande pas de faire passer sur tous un niveau rigoureux, de viser à l’égalité mathématique, de distribuer les charges au hasard. Dans le monde nouveau où tous sont égaux et un, Dieu lui-même use de discernement et de distinction : sa tendresse va vers ceux qui ressemblent davantage à son Fils, qui sont plus profondément entés en lui ; ses confiances ne sont pas les mêmes pour tous, car il y a des fonctions multiples à remplir dans le grand corps de l’Église, et elles exigent des aptitudes variées. L’Abbé pourra donc témoigner plus d’affection à celui qu’il croira meilleur, c’est-à-dire, précise saint Benoît, à celui qui sera plus obéissant, plus humble, plus riche en bonnes œuvres. La raison de l’affection, c’est la beauté : là où il y a beauté plus grande, il y a titre à plus d’affection. Encore faut-il que l’Abbé se garantisse de l’illusion. Mais ceci ne regarde que sa conscience. Il donnera de même les charges à son gré, mais à condition de veiller à ce qu’il y ait adaptation, proportion réelle entre un office et son titulaire. Une cause raisonnable, le mérite, la justice, pourront lui permettre de faire quelques exceptions à la loi de l’ordre hiérarchique telle que la définira le chapitre LXIII, à la règle qui veut que chacun occupe la place correspondant à son entrée en religion. L’homme libre ou de sang noble, ingenuus, n’aura point, en tant que tel, le pas sur celui qui vient du servage ; mais d’autres motifs pourront le désigner au choix de l’Abbé : sa noblesse d’hier ne saurait être un déshonneur. La roture non plus n’en est pas un ; et quel qu’ait été le rang social d’un moine, celui-ci pourra devenir l’objet d’une distinction justifiée : et de cujuslibet ordine id faciat. Mais le principe général subsiste : même affection pour tous, même ligne de conduite à l’égard de tous, en tenant compte d’ailleurs du mérite de chacun (disciplina a, dans la Règle, des significations diverses) (1).
(1) Ce paragraphe de N. B. Père nous rappelle un passage de S. Jérôme : Nescit religio nostra personas accipere nec conditiones hominum, sed animos inspicit singulorum. Servum et nobilem de moribus pronuntiat. Sola apud Deum libertas est, non servire peccatis. Summa apud Deum est nobilitas, clarum esse virtutibus... Frustra sibi aliquis de nobilitate generis applaudit, cum universi paris honoris et ejusdem apud Deum pretii sint, qui uno Christi sanguine sunt redempti; nec interest qua quis conditione natus sit, cum omnes in Christo aequaliter renascamur. Nam et si obliviscimur quia ex uno omnes generati sumus, saltem id semper meminisse debemus quia per unum omnes regeneramur (Epist. CXLVIII ad Celantiam, 21. P. L., XXII, 1214).
Non unus plus ametur quam alius, nisi quem in bonis actibus, aut obedientia invenerit meliorem.
Let not one be loved more than another, save such as be found to excel in obedience or good works.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.17
col.273 Non unus plus ametur quam alius.] Hæc sententia, sicuti etiam sequentes, ut notant commentatores , præcedentem explicant ; quod enim prius quasi generatim dixerat : Non ab eo persona in monasterio discernatur , jam quasi explicando singulariter exponit dicens : Non unus plus ametur quam alius , omnem omnino extrudens a monasteriis amicitiam peculiarem, quæ, ut loquitur S. Theresia (Lib. de Via perf., c. 4), tanquam pestis in prælatis merito reprobatur ; hæc est enim fons et origo infinitorum prope malorum; invidentiæ janua , rixarum inter fratres fomes, dum alii se alteri sæpe sæpius indigno ab abbate postponi non ferentes, pactum secum invicem ineunt , rixas dissensionesque adversus abbatem ejusque familiares disseminant : alii de abbatis amicitia sibi ipsis plus æquo fidentes , fratres contemnunt; quod quantum sit malum nemo non videt , ut merito S. Ferreolus præscripserit ( Reg. c. 37), ut nullus abbati ita familiaris existat , ut cæteris plus aliquid præsumat. Ratio autem potissima hæc est , quod cum abbas omnes æqualiter amare teneatur , et ejus amor sit finitus , quidquid amoris plus uni tribuit, alteri sine dubio detrahit ; habet enim hic locum celebris illa S. Bernardi sententia (Serm. 13 in Cant.) : Solet amorem amor expungere.
col.274 Porro quod in abbate vetat hic S. Pater, hoc multo magis in omnibus monachis prohibitum esse censendum est, idque satis indicat cum Regulæ cap. 69 cavet ne quis alium in monasterio monachum defendere præsumat, quod amicitiæ peculiaris proprium est, quia exinde, inquit, gravissima occasio scandalorum oriri potest. Et certe nihil antiquius fuit omnibus asceticæ vitæ magistris, quam hujusmodi amicitias præscindere : quorum monitis ut obsequamur, haud erit abs re si aliqua hic eorum dicta hanc in rem exprimamus.
col.274 Inter alios S. Basilius monachos instituens sic loquitur (Serm. 1 de Instit. monach.) : « In communi vero contubernio amicitias partiales et sodalitates non patitur charitatis lex; necesse enim omnino est divisas affectiones communem concordiam in multis incommodare ; quamobrem æqualiter se diligere inter se omnes debent , idemque adversus universum fratrum cœtum charitatis modus tenendus est. Si vero quis inventus fuerit majori propensione monachum fratrem , vel propinquum , vel alium quemvis quavis de causa diligere , hunc castigare oportebit. » Et alibi (Serm. 2 de Instit. monach.) : « Omnes æquali dilectionis mensura se debent diligere; injustitia quippe est in conventu privatas actiones et sodalitates reperiri ; qui enim unum præ aliis diligit, de se indicat quod perfectam non habeat erga alios charitatem... Ex amicitia singulari et sodalitate suspiciones et invidiæ oriuntur ; ubique enim æqualitatis defraudatio, initium et occasio odii et invidiæ iis est qui ea defraudantur. Propterea præceptum a Domino accipimus imitari bonitatem ejus qui similiter solem facit oriri super justos et injustos; quemadmodum Deus æqualiter lumen omnibus communicat, sic Dei imitatores æqualem et communem omnibus dilectionis radium præbent. » Basilio subscribit S. Dorotheus (Doctr. 21) : « Bonum est, inquit, monacho proficere cupienti non admodum affici erga coætaneum suum; solet enim hujusmodi consuetudo, et longa amicorum atque coætaneorum familiaritas fletum et fervens animi propositum plerumque exstinguere. » Et S. Cæsarius in exhortatione ad Cæsariam sororem suam: « Attende, o anima sancta, et diligenter intellige quanta mala de inordinata societate nascantur : familiaritas enim cujuslibet, si frequens esse cœperit , non nisi corruptionem seminat, vitia pullulat, cupidinem concupiscit, ignominiam parit, rabiem concitat, porrigit furiam , lasciviam pascit, petulantiam nutrit, casus exaltat, ruinas ædificat, ripas erigit, præcipitia aperit, periculis navigat, naufragiis velificat, perditioni gaudet, interitum fovet, confusionem meretur , etc. : » quæ fuse prosequitur. His adde Petrum Blesensem (Lib. de Amicit., c. 4) : « Amicitia sequens vagæ affectionis impetum ad illicita indiscrete raptatur, nec modum tenens, nec serviens honestati, sed spiritu vertiginis ducitur. » Vide Cassiani collat. 16, cap. 28; S. Laurentii Justiniani lib. de Discipl., etc., cap. 22 ; S. Theresiæ librum de Via perfect. cap. 4 ; Julii Nigroni tractatum 13.
col.274 Nisi quem in operibus bonis aut in obedientia invenerit meliorem.] Obedientiam hic S. Benedictus ab operibus bonis disjungit. 1° Quia obedientiam non semper sequitur actus bonus, ut quando aliquid præcipitur impossibile, monachus obediens aggreditur illud, sed non perficit; unde nec bonum aliquod opus inde sequitur. 2° Quia obedientia exerceri Potest non solum exsequendo mandatum, sed etiam abstinendo ab eo quod prohibitum est. 3° Quia licet omnis obedientia esset actus bonus, non tamen inde sequeretur omnem actum bonum esse obedientiam, sicuti sunt actus omnes quos electione propria efficimus absque ullo majorum imperio, ut lacrymæ, compunctio, oratio, etc. his similia.
col.275 Ergo licet omnes æqualiter ab abbate sint diligendi, meliores tamen in obedientia et in bonis actibus plus cæteris amari S. Pater permittit. Ita S. Wandregesilus S. Ausbertum monachum suum « cœpit carius diligere, sicut monastica docet norma, nitore religionis pollentem omnimodis diligendum, » inquit Aigradus (In Vita S. Ausberti n. 10, sæc. ii Bened.); eoque respexisse videtur S. Petrus Venerabilis scribens ad Innocentium papam (Lib. ii, epist. 5) : « Omnes quidem præcepto dominico sunt diligendi, sed juxta quod vita et actus exigit, in amoris dilectione alii aliis sunt præferendi. » Et certe, ut optime hunc ad locum Smaragdus disserit, « Juste ille ab homine diligetur homo, qui bonis operibus et sancta obedientia honoratur a Deo: necesse est, inquam, ut amore tali diligatur homo, qui ab immortali diligitur Deo. » Boherius tamen sic hunc locum intelligit, quasi solos actus bonos, non fratres illos exercentes S. Benedictus plus amari permittere. « Excipit autem, inquit, quoad actus, non quoad personas; quia licet meliores actus magis sint diligendi, tamen omnem proximum puto æqualiter ut proximum diligendum; ad hoc videlicet, ad quod diligit quis seipsum : sic econtra dici consuevit quod odio habentur peccata, non homines. » Verum cum actus bonus aliud nihil sit quam homo illum exercens, nec aliquid ab eo distinctum videatur, non potest actus diligi quin diligatur homo. Et sane si causa motiva dilectionis sit bonitas, ubi plus bonitatis, ibi et dilectionis amplius aliquid reperiri oportet. Diligendus quidem est peccator secundum id quod in eo bonum existit, puta quia creatura Dei est, ad imaginem ejus factus, ejus sanguine pretioso redemptus, gratiæ et beatitudinis capax; at plus videtur justus diligendus , qui præter ea multa etiam operatur bona, gratia Dei ornatus, et ab eo singulariter dilectus. In exhibitione tamen honoris ac gratiæ abbas sic se gerere debet, ut non tam personam quam virtutem respexisse videatur, ut omnem auferat a negligentibus invidentiæ occasionem.
Non convertenti ex servitio præponatur ingenuus, nisi alia rationabilis causa exsistat.
Let not the free-born be put before the serfborn in religion, unless there be other reasonable cause for it.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.18
col.275 Non præponatur.] Id est altiori non constituatur, quam quo ingressus est loco, aut digniori præficiatur officio vel ministerio, sive, ut dicit Smaragdus, non præponatur in ordine vel in ministerio.
col.275 Ingenuus.] Nimirum ille qui liber fuit ab initio, inquit Richardus de S. Angelo, sive nobilis.
col.275 Ex servitio.] Id est « ex servili conditione nato, et ex servitute ad religionem veniente, » ut ait Boherius. Quemadmodum enim supra citatus notat hic Richardus, « Nobilitas amittitur propter monachatum ; » id quod ex hoc loco colligit Boherius hæc addens : « Ex isto paragrapho colligitur quod propter ingressum religionis servitus et mundana nobilitas evanescunt, quia in sede, in amore vel officio nulli defertur nisi secundum merita vitæ. » Et revera vera et sincera libertas non tam in generis nobilitate quam in vitiorum exstirpatione consistit. Bene enim Cassianus (Lib. v, c. 13) : « Oportet nos quoque primum libertatem nostram carnis subjectione monstrare. » Hinc Diogenes dicere solitus erat : Inter servos et dominos malos præter vocabula nihil interesse, nisi quod mancipia servient dominis, et domini cupiditatibus.
col.275 Convertenti.] Id est ad conversionem venienti; quasi diceret : Si servus et ignobilis hora prima ad conversionem veniens monasterium ingressus fuerit, huic nobilis et ingenuus hora secunda accedens non præferatur.
col.275 Nisi alia rationabilis causa existat.] Rationabilis isthæc causa ex duplici capite repeti potest: 1° ex vitæ merito, 2° ex naturali aliqua industria, vel peritia in aliqua arte, vel officio, qua quis præ alio pollet : nam, verbi gratia, si junior aliquis frater secundum sæculum ignobilis in cantu peritus exstat ad cantandum in ecclesia seniori et ingenuo minus in cantu perito præferri debet; vel, ut Hildemari utar exemplo, si in monasterio a Græcis monachis inhabitato inexistat omnium junior Latinam linguam apprime callens, et hospes Latinus adveniat, hic cum hospite, licet omnium novissimus , loqui debet. In officiis autem ac ministeriis exterioribus requiritur aptitudo et peritia ad hujusmodi munia exsequenda ; in spiritalibus insuper vitæ meritum.
Quod si ita, justitia dictante, Abbati visum fuerit, et de cujuslibet ordine id faciat; sin alias, propria teneant loca:
If upon due consideration the abbot shall see such cause he may place him where he pleases; otherwise let all keep their own places,
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.19
col.276 Sin alias propria teneant loca.] Nam, ut pie ac vere dicit devotus Girardus Belga monachus, « idolum in templo Dei, qui alio titulo in monasterio honoratur, quam quo quisque alter ab altero coli præcipitur, aut pro vitæ sanctitate præ aliis digne suscipitur. »
col.276 Quod si ita justitia dictante abbati visum fuerit.] Justitia hic, ut observat Hildemarus, pro speciali virtute, quæ unicuique reddit quod suum est accipitur; vel, ut dicit Boherius, dictante justitia, id est ratione, sive etiam Deo, qui est vera justitia.
col.276 Et de cujuslibet ordine id faciat.] Notat hic Hildemarus varios esse in monasterio ordines : 1° eorum qui laici ad conversionem veniunt ; 2° clericorum et sacerdotum ; 3° monachorum peregrinorum. Et de quolibet eorum ordine alios aliis præferre potest, nam clerici etiam presbyteris et monachis peregrinis præponi possunt.
col.276 Sin alias propria teneant loca.] Prout nimirum convertuntur.
quia sive servus, sive liber, omnes in Christo unum sumus, et sub uno Domino æqualem servitutis militiam bajulamus: Quia non est personarum acceptio apud Deum.
because whether bond or free we are all one in Christ, and bear an equal burden of service under one Lord: for with God there is no accepting of persons.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.20
col.276 Quia sive servus sive liber, omnes in Christo unum sumus.] Alludit hic S. Benedictus ad illa Apostoli verba : Quicunque in Christo baptizati estis, Christum induistis : non est Judæus neque Græcus ; non est servus neque liber; non est masculus neque femina, sed omnes vos unum estis in Christo Jesu. Omnes ergo in Christo unum sumus, hoc est unum corpus, ut exponunt Hildemarus et Smaragdus; quod iste confirmat ex illis Apostoli verbis (I Cor. xii) : In uno Spiritu omnes nos , et in uno corpore baptizati sumus , sive Judæi, sive gentiles, sive servi, sive liberi, etc. Cujus quidem corporis caput est ipse Christus, sub quo nos invicem membra. Vel in Christo unum sumus, conditione videlicet, creatione, redemptione, vocatione, ac cœlestis gloriæ promissione. Præclare S. Cæsarius (Serm. 116 in append. Serm. S. Aug.) : « Et nos, et omnis populus unius Domini servi sumus, uno pretio redempti, pari conditione in hunc mundum intravimus, simili quoque exitu migraturi sumus, et si bene agimus, ad unam beatitudinem pariter veniemus. »
Solummodo in hac parte apud ipsum discernimur, si meliores ab aliis in operibus bonis, et humiles inveniamur.
For one thing only are we preferred by Him, if we are found better than others in good works and more humble.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.21
col.276 Solummodo in hac parte apud ipsum discernimur.] Ad gratiam vel gloriam consequendam.
col.276 Si meliores ab aliis in operibus bonis et humiles inveniamur.] Juxta illud S. Augustini (Serm. 117 in append. Serm.) seu cujusvis alterius : « Non est apud Deum nisi meritorum discretio.... Apud Deum anima uniuscujusque non est discernenda nobilitate, sed opere; nec genere, sed actione. » Et S. Gregorii (Lib. i Reg. cap. 72) : « Apud Deum non gradus elegantior , sed vitæ melioris actio comprobatur. » Unde et Aristoteles dicebat (I Polit.) : « virtus et malitia determinant servos et liberos , nobiles et ignobiles. » Porro S. Benedictus bonis operibus humilitatem adjungit; quia, ut apprime scribit S. Gregorius, « qui sine humilitate virtutes congregat , quasi in ventum pulverem portat; » et Smaragdus : « In his duabus rebus semper electi a reprobis discernuntur, id est in vera cordis humilitate et boni operis actione. »
col.276 Quærunt hic cur S. Benedictus supra dixerit : Non unus plus ametur quam alius, nisi quem in obedientia et operibus bonis invenerit meliorem; hic vero nos solum a Deo discerni, si meliores aliis in operibus bonis, et humiles inveniamur; ubi pro obedientia supposuit humilitatem. Respondetur ab humilitate non distingui obedientiam, quæ primum ejus gradum constituit ex Regulæ cap. 5; aut si distinguantur , ita plane connexas, ut neutra alterius pati possit absentiam.
Ergo æqualis sit omnibus ab eo caritas; una præbeatur omnibus secundum merita disciplina.
Let the abbot therefore have equal love for all, and let all, according to their deserts, be under the same discipline.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.22
col.277 Ergo æqualis sit ab eo omnibus charitas.] Simile est illud S. Orsiesii S. Pachomii discipuli in exhortatione ad monachos : « Cunctis exhibeas æqualitatem, ne forte quem tu diligis, Deus oderit; et quem odisti, Deus diligat. » Unam hic movent difficultatem, ex eo quod qui superius bonos aliis plus diligi permisit, æqualem hic omnibus esse charitatem velit. At difficultatis nodum solvere haud difficile est, duplicem cum Hildemaro, Bernardo Cassinensi, et Boherio charitatem distinguendo, unam cordis, alteram cordis simul et operis. Charitatem cordis erga omnes æqualiter habere abbatem oportet, quia omnium salutem optare, et quantum in ipso est procurare debet ; at vero charitatem cordis simul et operis omnibus æqualiter impendere non tenetur ; nam, ut dicit Boherius : « Charitas operis aliter tractat bonum, et aliter secundum merita tractat malum ; aliter firmum, aliter debilem ; aliter abundantem, aliter indigentem. » Aliam ad hanc difficultatem solutionem adhibet Hildemarus , ut nimirum omnibus æqualis sit charitas, omnibus, inquam, æqualiter bonis. Cui concinit Nicolaus de Fractura hunc locum ita exponens : « Hic vult dicere , si omnes æquales fuerint in sancta conversatione, omnibus æqualem exhibeat charitatem; sin autem , prout unicuique opus erit. »
col.277 Una præbeatur omnibus secundum merita disciplina.] Id est correctio sive punitio, ubi nimirum eadem est culpa, juxta illud S. Hieronymi : « Nullius accipias personam, non divitias, non potentias; quantumcunque sit potens, vel nobilis, si peccaverit, corripe eum , et comedisti azyma sinceritatis in amaritudine. » Plane usque adeo exosa fuit priscis Patribus in correptionibus et judiciis ferendis personarum acceptio, ut negligentem hac in re præpositum, et judicantem non secundum rei veritatem, sed secundum personas, de solio deponi præcipiat S. Pachomius (Regul. art. 94), donec corrigatur.
In doctrina sua namque Abbas Apostolicam debet illam semper formam servare, in qua dicitur: Argue, obsecra, increpa:
The abbot in his teaching should always observe that apostolic rule which saith, Reprove, entreat, rebuke.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.23
col.277 In doctrina namque sua.] Doctrina hic pro correptione sumitur.
col.277 Apostolicam illam debet semper formam servare , in qua dicit : Argue, obsecra, increpa.] Quæ verba sic explicat citatus a Smaragdo S. Hieronymus : Argue peccantes , contestare ne peccent , increpa resistentes; et S. Prosper : Argue coæquales, obsecra seniores, increpa juniores; Richardus de S. Angelo : Argue admonendo, obsecra comminando, increpa ad pœnam procedendo. At omnium optimam , ut existimat Smaragdus, apostolicæ sententiæ expositionem tradit S. Benedictus, cum subdit :
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2.23-2.26
p. 51 In doctrina namque sua Abbas apostolicam debet illam semper formam servare, in qua dicitur : Argue, obsecra, increpa. Id est, miscens temporibus tempora, terroribus blandimenta, dirum magistri, pium patris ostendat affectum : id est, indisciplinatos et inquietos debet durius arguere; obedientes autem, et mites et patientes, ut melius proficiant, obsecrare; negligentes autem et contemnentes, ut increpet et corripiat, admonemus. Neque dissimulet peccata delinquentium, sed mox ut coeperint oriri, radicitus ea, ut praevalet, amputet, memor periculi Heli sacerdotis de Silo.
p. 51 Le gouvernement de l’Abbé doit être équitable : mais il ne le sera qu’à la condition d’être judicieux. On pourrait fort mal entendre la recommandation d’équité. Il en est qui ont condensé leurs expériences, souvent d’ailleurs superficielles et réduites, en quelques principes pratiques, en formules simples et d’une application facile. Pour résoudre tous les cas concrets qui se présentent, ils appliquent la formule, brutalement. La méthode est unique et invariable. Elle laisse la conscience en repos, parfois même lorsque la mesure devient meurtrière. Nous sommes tous, plus ou moins, prisonniers de notre personnalité : c’est à travers nous que nous voyons tous les autres ; nous nous persuadons que les procédés qui nous ont réussi doivent servir à tous. On ne peut cependant pas traiter l’être vivant comme une abstraction ; les hommes ne sont pas non plus une matière à expériences ; chacun d’eux est un petit monde. Au lieu de le faire entrer d’emblée dans notre système, de l’emprisonner dans notre moule mental, il vaudrait mieux lier connaissance avec lui, voir ce qu’il a dans le cœur, comment il pense, comment il veut, comment il souffre. La vraie méthode, ici, est peut-être de n’en avoir pas. Puisque l’Abbé est dépositaire du pouvoir de Dieu, il doit imiter cette discrétion et cette souplesse de la Providence qui dispose tout avec autant de douceur que de force, et qui, selon la parole de la théologie, s’adapte merveilleusement à la condition de nos natures individuelles : Unicuique providet Deus secundum modum suae naturae.
p. 52 In doctrina sua : c’est, en général, l’enseignement pratique, la direction et le gouvernement des âmes ; mais saint Benoît a surtout en vue le devoir de la correction. Il se réfère aux conseils que l’Apôtre donnait à Timothée : Praedica verbum; insta opportune, importune; argue, obsecra, increpa in omni patientia et doctrina (II Tim., iv, 2). Reprenez, conjurez, réprimez : ce sont trois attitudes diverses, nécessitées par la diversité même des caractères auxquels s’adresse la correction (1), et appropriées aux trois catégories d’esprits que N. B. Père énumérera, quelques lignes plus loin : pour la première on reprend, pour la seconde on exhorte, pour la troisième on réprime et on punit. Mais, avant d’en venir au détail de ces attitudes, saint Benoît rappelle à l’Abbé la variété et la complexité de son rôle. Miscens temporibus tempora : l’expression est difficilement traduisible ; elle indique que l’Abbé doit mesurer son action aux circonstances de temps, de lieu, de personne, se conduire selon les conjonctures, se rappeler qu’il y a un temps pour toutes choses (Eccl., iii), user tantôt de sévérité et tantôt de douceur, calquer en un mot ses dispositions sur les dispositions variables de chacun. Les paroles qui suivent expliquent bien la pensée de saint Benoît : l’Abbé mêlera les caresses aux menaces, il montrera tantôt les sentiments de sévérité du maître et tantôt ceux plus affectueux du père (2).
(1) ... Dicente Apostolo : Argue, obsecra, increpa,cum omni patientia et doctrina... Decernendum est ab illo qui praeest, qualiter circa singulos debeat pietatis affectum monstrare, et qualiter tenere debeat disciplinam (Reg. I SS. Patrum, v).
(2) Cf. S. Basil., Reg. fus., xliii ; Reg. contr., xxiii.
p. 52 C’est afin d’aider l’Abbé dans le discernement des esprits que N. B. Père les répartit en trois classes. Indisciplinatos et inquietos (3) : des esprits indisciplinés et inquiets, non qu’ils soient formellement rebelles à la discipline, mais parce qu’ils sont, comme les enfants, mobiles et remuants. Ils promettent et ne tiennent pas ; c’est à recommencer toujours. L’intelligence chez eux est insuffisamment développée, et ils n’obéissent qu’aux impulsions sensibles ; l’intelligence d’autrui viendra à leur secours ; et on prendra par leur sensibilité ceux qui ne sont abordables que par là. De telles natures doivent sentir le joug, et elles seront d’autant moins tentées de révolte qu’elles expérimenteront davantage la force de la discipline. Avec elles il faut parler haut et clair, et parfois ne pas se contenter d’exhortations, comme il sera dit bientôt.
(3) Deux mots de S. Basile (Reg. contr., xcviii) : Tanquam inquietus et indisciplinatus confundatur.
p. 52 La tâche est plus aimable avec « les obéissants, les doux, les patients » ; et, grâce à Dieu, ce sont les plus nombreux. Il n’est besoin que de les solliciter paternellement, de les encourager au bien et au mieux. C’est le caractère propre des vrais moines d’avoir l’oreille fine, de comprendre à demi-mot et de se ranger à une simple indication, épargnant ainsi à l’Abbé le désagrément d’une mercuriale.
p. 53 Elle est pourtant indispensable, dit saint Benoît, lorsqu’il s’agit des négligents de parti pris et des méprisants résolus et systématiques. Ces gens-là sont dangereux, parce qu’ils exercent toujours une influence néfaste, non pas sur les moines qui tiennent fermement à Dieu, mais sur les trempes un peu oscillantes, distraites, de formation inférieure ; ils sont pour tous d’ailleurs un agacement et une gêne. Negligentes et contemnentes : leur vie d’hier s’est dépensée dans une longue inobservance, et leur vie d’aujourd’hui y demeure fixée ; essayez de vous attaquer à cette seconde nature, vous serez surpris de rencontrer une énergie sauvage, là où vous croyiez que le fond du caractère était la mollesse. Ils dépensent, à défendre leur relâchement contre les efforts de l’Abbé et contre la visible réprobation des frères, plus de vigueur qu’il n’en faudrait pour se mettre résolument à la Règle. Ou bien ils cèdent à une disposition aigre et mécontente, à l’esprit de contradiction ; il leur est tombé dans l’âme une goutte de fiel de trop. Il est des esprits ainsi construits qu’ils sont toujours amoureux de la solution qui n’a pas prévalu : c’est très beau, je le veux bien, de se faire le paladin de tout ce qui ne réussit pas, c’est parfois bien encombrant aussi. Ailleurs, c’est la conviction profonde que l’on est incompris ; personne dans la communauté ne rend suffisante justice à notre valeur et à nos services. Sans doute le penchant secret de tout le monde est de s’estimer beaucoup, mais il est des natures qui s’estiment uniquement. Leur vie se dépense à discuter. Elles ont une opinion faite sur chaque chose et naïvement se persuadent avoir raison toujours, à propos de tout et contre tous. Jamais l’idée ne leur est venue que l’adversaire pouvait avoir un peu raison, lui aussi, et que leur infaillibilité personnelle pouvait se trouver légèrement en défaut. A cette barre de leur esprit c’est la communauté entière qui comparaît : ils l’enveloppent d’un jugement hautain et sommaire, quelquefois d’un qualificatif injurieux. Notez que ce sont le plus souvent ceux qui, dans le monde, eussent été incapables de se gouverner sagement, leur judiciaire étant régulièrement absente et leur tempérament les portant à toutes les maladresses. Ils ont été accueillis avec bonté, avec pitié ; ils arrivaient meurtris et malades : on a fait déborder pour eux la mesure de l’indulgence. Et soudain les voilà investis de la compétence et de l’habileté qui leur manquaient : ils critiquent, ils prononcent, ils réforment ! Saint Benoît avertit l’Abbé de les aborder avec résolution et de les réprimer avec force.
p. 53 N. B. Père ne s’est pas dissimulé d’ailleurs le côté pénible d’une telle mission. C’est toujours chose embarrassante que d’aborder de front les inobservants, de les saisir à la gorge et de leur dire comme Nathan à David : Tu es ille vir. Il est si bon de ne pas se créer d’affaires et de vivre tranquille ! Et puis on se dit : Mais cela ne servira à rien. J’en ai parlé déjà. C’est un rôle de Cassandre que d’en reparler encore. J’aurai une scène, des larmes, huit jours de mauvaise humeur obstinée, une fermentation violente de pensées révolutionnaires, peut-être le désir de rompre avec une vie devenue intolérable. Alors s’établit cette redoutable situation : d’un côté, la timidité et la réserve ; de l’autre, une attitude de défense, de défiance, et la disposition « de l’aspic, qui est sourd et qui se bouche les oreilles de peur d’entendre ». Il n’y a pas pour une âme de pire malheur que celui d’avoir forcé la vérité à se taire, d’avoir pour ainsi dire découragé Dieu, qui désormais garde un effrayant silence et ne s’irrite même plus.
p. 54 Les prétextes ne manqueront pas à l’Abbé pour justifier son mutisme. La théologie morale n’admet-elle pas qu’il est des circonstances où mieux vaut refuser la lumière, parce que le seul résultat de l’avertissement serait de convertir un péché matériel en péché formel? Sans doute ; mais la même théologie reconnaît que ce droit à la réticence n’existe plus, toutes les fois qu’il y aurait pour la communauté détriment, scandale ou déshonneur. L’Abbé ne peut pas fermer systématiquement les yeux : neque dissimulet peccata delinquentium (1) ; il est tenu de parler et de faire son devoir, alors même que les autres ne feraient pas le leur. Une parole qui est accompagnée de la grâce et trempée de charité produit toujours son œuvre. Même, saint Benoît demande que l’Abbé ne temporise pas, qu’il n’attende pas d’être absolument contraint par l’urgence du péril : dès que les mauvaises habitudes commencent à poindre, il doit les retrancher vigoureusement et jusqu’à la racine : radicitus amputet (2). C’est la vraie miséricorde (3). Ut praevalet est traduit diversement : tantôt « ce qui vaut mieux », ou bien « autant qu’il est en son pouvoir » ; plutôt « puisqu’il a l’autorité, qu’il l’a reçue pour cela ».
(1) Dissimulas peccata hominum (Sap., xi, 24).
(2) ... Radicitus amputavit (Cass., Conlat. XVI, vi).
(3) Cf. S. Basil., Reg. fus., xxiv, xxv ; Reg. contr., xvii, xxii.
p. 54 Afin de déterminer l’Abbé, N. B. Père l’invite à se souvenir de l’histoire tragique d’Héli (I Reg., ii-iv). Le grand prêtre n’avait point ménagé les avertissements à ses fils dépravés ; mais il avait le pouvoir, et le Seigneur exigeait de lui non seulement la réprimande, mais l’amputation réelle et l’exécution. On sait les conséquences de sa faiblesse : une sanglante défaite d’Israël, la mort des coupables, sa mort à lui, la profanation de l’arche sainte tombant aux mains des ennemis, l’ignominie de la race. Les fautes tolérées doivent être expiées tout comme les autres, mais c’est la famille entière qui expie. Si voilée que soit la menace, la responsabilité de l’Abbé est cependant nettement saisie. Les maisons monastiques meurent rarement de faim ; elles meurent de blessures non soignées, de blessures où l’on ne verse ni le vin qui fortifie, ni l’huile qui adoucit, de blessures qui s’étendent et se gangrènent. Et s’il reste quelque chose de ces maisons, ce n’est qu’un rejeton misérable et chétif, dont le Seigneur ne consentira plus à se servir (1).
(1) Ce que saint Benoît dit ici de la correction a fourni la matière du troisième livre de la Regula Pastoralis de S. Grégoire le Grand ; tout l’ouvrage d’ailleurs n’est que le commentaire élargi de ce chapitre ii.
id est, miscens temporibus tempora, terroribus blandimenta: dirum magistri, pium patris ostendat affectum:
That is to say, as occasions require he ought to mingle encouragement with reproofs. Let him manifest the sternness of a master and the loving affection of a father.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.24
col.277 Id est miscens temporibus tempora , terroribus blandimenta.] « Ac si diceret , inquit Smaragdus, temporibus argutionis misce tempora obsecrationis; » quamvis aliter hunc locum explicent Hildemarus et Bernardus Cassinensis : Abbas nimirum miscet temporibus tempora, cum propter furorem aut aliam alicujus fratris passionem , aliud in tempus differt increpationem, quam ille iratus aut perturbatus ferre non posset , et tunc non modo non prodesse, sed etiam obesse plurimum posset. Egregie enim citatus ab Hildemaro S. Gregorius : « Perturbati , inquit, quid audiant ignorant; sed ad se reducti tanto libentius exhortationis verba recipiunt , quanto se tranquillius toleratos erubescunt; menti autem furore ebriæ omne rectum , quod dicitur, perversum videtur : unde et Nabal ebrio culpam suam Abigail laudabiliter tacuit, quam digesto laudabiliter dixit. » Quapropter si quando tacere et parcere videntur superiores, non semper negligentiæ, sed aliquando prudentiæ eorum silentium ascribendum est, juxta illud S. Odonis abbatis Cluniacensis (Lib. iii Collat., n. 44) : « Sane qui propterea non objurgat, quia vel aptius tempus exspectat, vel metuit ne increpati deteriores fiant, et invalidos pejus noceant, hoc non est negligentia, vel cupiditatis occasio, sed consilium charitatis : nam, ut in xx Moralium libro dicitur , Sancti viri cum vident quosdam sua verba despicere , dum eos intelligunt divinitus deseri , gementes conticescunt; unde est illud : Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena? scriptum est : Noli arguere derisorem , ne oderit te. Tacent ergo sancti viri, non ut eorum odium timeatur, sed ne illi odiendo pejores fiant. » His concinit S. Bernardus, seu quilibet auctor tractatus de Passione Domini, cap. 19, ubi sic loquitur : « Sunt quandoque malorum vitia arguenda, quandoque tacite sufferenda, secundum quod uniuscujusque, qui talis est, videris expedire ; quia non omnes ægroti uno genere medicinæ curantur. » Verum si sic miscere debent prælati temporibus tempora, ut correctionem in illud tempus differant quo fructuose eam sustinere possint subditi ; non minus tenentur et ipsi ea exspectare tempora quibus eam utiliter queant inferre, ut nunquam perturbato adhuc animo peccantes puniant, ne forte plus vindictæ quam rationi et justitiæ tribuere videantur : « Sane quia mox ut infertur injuria [egregium B. Petri Damiani monitum (Opusc. 18, dissertat. 3, cap. 4)], perturbatur animus , vix rectum illico valet promulgare judicium : sicut enim intuentis visum aqua dum quiescit admittit, si turbatur obtundit; sic humanus animus in ipso perturbationis articulo inoffensam recti judicii regulam et lineam non attendit, unde necesse est ut in posterum sententia differatur, quatenus æquata justitiæ lance, judicium quod perturbata nequiverat, mens quieta suspendat. » Et recte quidem ; nam, ut ait S. Basilius (Reg. fus. c. 50), « qui animo commoto et iracundo fratrem arguit, non illum peccato liberat, sed seipsum delictis involvit. »
col.278 Aliam etiam hujus loci expositionem tradit Boherius : miscens temporibus tempora, id est habens rationem temporum , quibus committuntur culpæ : aliter enim abbas corrigere debet æstatis tempore, aliter Quadragesimæ : nam negligentiæ quadragesimales durius emendari debent.
col.278 Terroribus blandimenta.] Recte B. Petrus Damiani (Opusc. 51, cap. 14) : « Si pectus tuum arca Dei est, sicut profecto dignum est, non in eo sola sit virga, quæ feriat; sed et manna , quod in fraternæ mentis palato dulcescat ; non in eo sit zelus amaritudinis, qui deterreat; sed zelus potius charitatis, qui salubriter corrigat, sicque correptionis aculeus vulnus delinquentium pungat, ut et mansuetudinis oleum leniori quoque fomento dulcescat. » Et certe eodem prorsus modo exhibere se debent abbates erga subditos , quo Deus ipse, cujus vices agunt, se gerit erga homines. Porro ipse Deus, ut loquitur S. Odo Cluniacensis abbas (Lib. i Collat., n. 5), « modo nos asperis incitationibus terret, modo blandis consolationibus refovet; terrorem fomentis miscet, fomenta terrori, ut et corda peccatorum indicatis terroribus ad humilitatem inclinet, et humilem mœrorem enarratis consolationum fomentis attollat, quatenus dum utraque circa nos mira arte magisterii temperantur , nec desperate inveniantur territi, nec incaute securi. » Vide S. Gregorii papæ lib. ii Pastor., cap. 6.
col.278 Dirum magistri, pium patris ostendat affectum.] Juxta illud S. Gregorii (Lib. ix, ep. 8) : Boni te dulcem, pravi sentiant correctorem.
id est, indisciplinatos et inquietos debet durius arguere; obedientes autem, et mites et patientes, ut melius proficiant, obsecrare. Negligentes autem et contemnentes, ut increpet et corripiat, admonemus.
He must reprove the undisciplined and restless severely, but he should exhort such as are obedient, quiet and patient, for their better profit. We charge him, however, to reprove and punish the stubborn and negligent.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.25
col.278 Id est indisciplinatos et inquietos debet durius arguere, etc.] Clara prorsus et perspicua apostolicæ sententiæ expositio, cui proinde nihil superaddendum videtur : obiter tantum hic notabo Hildemarum , quem sub Petri diaconi Bernardus Cassinensis, sub nomine Pauli diaconi Boherius hunc ad locum citant, observare , indisciplinatos esse tribus modis : 1° Alii nec intelligunt nec verecundantur disciplinam, et in peccatum labuntur ; 2° alii intelligunt et verecundantur excommunicationem , sed consuetudine et cupidine peccati illud committunt ; 3° alii, qui sive intelligant, sive non, dicunt se nolle disciplinam suscipere ; quasi diceret : Alii sunt indisciplinati ex ignorantia, alii ex negligentia, alii ex contemptu.
Neque dissimulet peccata delinquentium, sed mox, ut cœperint oriri, radicitus ea, ut prævalet, amputet: memor periculi Heli sacerdotis de Silo.
Let him not shut his eyes to the sins of offenders; but, directly they begin to show themselves and to grow, he must use every means to root them up utterly, remembering the fate of Heli, the priest of Silo.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.26
col.279 Neque dissimulet peccata delinquentium.] Aliquando abbas delinquentium peccata dissimulat , ne forte suis videatur minus mansuetus aut dulcis ; at in hoc maxime crudelem se demonstrat. « Crudelis est, inquit S. Basilius (Reg. brev. interr. 4), qui tacet, et non arguit , quemadmodum qui venenum sineret in eo qui morsus est a venenata bestia, nec illud auferret ; » et Augustinus (Serm. 13, de Script.) : « Scriptum est : Qui abjicit disciplinam infelix est. Bene potest addi ad istam sententiam : Sicut qui abjicit disciplinam infelix est, sic disciplinam qui negat crudelis est. » Vide S. Basil. Regul. fus. disp., cap. 24 et 25.
col.279 Sed mox ut cœperint oriri, radicitus ea ut prævalet amputet.] Apposite S. Joannes Climacus (Grad. 5) : « Dum vulnus recens est et adhuc calet, facilem habet curationem ; ubi vero tempore inveteraverit , et neglectum corruptumque est, difficile curatur, multoque labore, igne, ferro, pharmaco et cauterio indiget. » Idipsum mira arte suos olim discipulos docuit unus ex priscis Patribus (S. Doroth. Doct. 11, n. 5). Hic nimirum cum aliquando una cum eis resideret in loco multis variisque cupressis consito, uni ex eis præcepit ut admodum parvam cupressum manu avelleret : quod ipse nullo negotio unica tantum manu admota præstitit. Dein majusculam ostendit, quam ambabus manibus avulsit; postea etiam tertiam, quam non sine magno labore extraxit; quartam rursus aliis majorem avelli præcepit, quod omni nisu omnique labore adhibito vix tandem præstare potuit. Quintam denique ostendit, quam ipse eradicare haud potuit ; hinc alterum jussit ut fratrem adjuvaret, atque hanc ambo vix abstraxerunt. Tunc senex conversus ad omnes discipulos suos dixit : Sic sunt passiones et affectus nostri, dum parvuli sunt et recentes, summa facilitate et quiete eos excidere et exstirpare poterimus; si vero eos tanquam parvulos neglexerimus, paulatim convalescent; et quo magis convaluerint, eo majore opus erit labore.
col.279 Memor periculi Heli sacerdotis de Silo.] Ut omnem in arguendis puniendisque culpis ab abbate socordiam amoveret S. Benedictus, proponit Heli sacerdotis exemplum, qui delinquentes filios redarguit quidem; sed quia non eo quo debuerat modo punivit, arca Domini capta est, ipse retro decidens occubuit ; ex quo S. Petrus Damiani ita infert (Opusc. 17, cap. 2) : « Si ergo Heli propter duos duntaxat filios, quos non ea qua digni erant invectione corripit, cum eis simul, et cum tot hominum multitudine periit ; qua arbitramur dignos esse sententia qui in aula ecclesiastica et soliis judicantium præsident, et super non ignotis pravorum criminibus tacent ? »
Et honestiores quidem, atque intelligibiles animos, prima vel secunda admonitione verbis corripiat;
To the more virtuous and apprehensive, indeed, he may for the first or second time use words of warning;
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.27
col.279 Et honestiores quidem atque intelligibiles animos prima et secunda admonitione verbis corripiat.] Honestiores hic commentatores post Smaragdum intelligunt honorabiliores : honestus enim dicitur quasi honoris status. Sed Hildemarus honestiores eos appellat qui imitabilem vitam habent. Recta expositio; hic enim honestiores et intelligibiles animos S. Benedictus opponit improbis, duris corde, superbis , et inobedientibus, quorum vita non modo non imitabilis, sed etiam penitus exsecranda.
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2.27-2.29
p. 55 Et honestiores quidem atque intelligibiles animos prima vel secunda admonitione verbis corripiat; improbos autem et duros ac superbos vel inobedientes, verberum vel corporis castigatione in ipso initio peccati coerceat, sciens scriptum : Stultus verbis non corrigitur. Et iterum : Percute filium tuum virga, et liberabis animam ejus a morte.
p. 55 L’Abbé se résignera donc à corriger. Encore faut-il qu’il le fasse avec sagesse, sans se laisser emporter par son tempérament ou par son zèle ; saint Benoît le lui répète, en précisant quelle doit être la nature de cette correction, dont il n’a parlé encore que d’une manière trop générale. Il ne se souvient plus que de deux groupes d’esprits, mais qui coïncident avec les trois précédents. On n’en viendra pas tout de suite aux sévérités avec les natures fines et capables d’intelligence : la réprimande verbale suffira, une première et une seconde fois. Mais ceux qui sont de trempe servile, durs de cœur ou violents, superbes et réfractaires, c’est par les verges ou tout autre châtiment corporel qu’il faut les dompter, et dès que commence à se révéler l’habitude mauvaise.
p. 55 N. B. Père fournit aussitôt la raison de ces répressions vigoureuses : « Celui qui manque d’intelligence ne peut être corrigé par des paroles. » C’est un souvenir des Proverbes (xviii, 2 ; xix, 19). L’Écriture sainte considère que l’enfant a droit à la correction : il faut la lui assurer, comme on lui assure la nourriture ; après tout, il n’en mourra pas : il vivra au contraire de la vraie vie : Noli subtrahere a puero disciplinam; si enim percusseris eum virga, non morietur. Tu virga percuties eum et animam ejus de inferno liberabis (Prov., xxiii, 13-14). Qui parcit virgae odit filium suum (Ibid., xiii, 24). Dans le De institutione oratoria, Quintilien, le précepteur des petits-neveux de Domitien, voulait que l’enfant fût accoutumé à la vertu avant même de savoir ce que c’est. Il faut créer en lui des couples mentaux : le bien a d’abord été pour nous ce qui se traduisait en caresses et en friandises, le mal ce qui entraînait le pain sec, le fouet ou la retenue. Ne rougissons pas de ces humbles origines de notre être moral. Il n’est pas impossible que l’abaissement universel des caractères tienne à une certaine absence de virilité dans la répression. Lorsque l’enfant n’a pas sept ans, pourquoi le punir : il est si jeune ! Quand il en a huit, pourquoi le punir : il est si grand ! De la sorte, il est toujours trop tôt ou trop tard pour apprendre à l’enfant ce qu’est le devoir et quelle est la part de mortification qui entre nécessairement dans le concept de la vie chrétienne ; on fait ainsi des tyrans et des petits monstres. Depuis saint Benoît, les caractères et les coutumes ont changé. Il y a sans doute dans les monastères d’aujourd’hui moins d’enfants et de barbares que de son temps ; et en tout cas l’usage des verges et de la prison, très en honneur pendant de longs siècles monastiques, a disparu de nos mœurs. On rencontre pourtant encore des enfants gâtés, des violents et des rebelles, pour lesquels certains châtiments corporels seraient souverainement bienfaisants.
p. 56 L’Abbé se souviendra néanmoins de la formule du chapitre LXIV : Prudenter et cum caritate ea amputet, prout viderit cuique expedire. Les âmes ont plutôt besoin d’être portées que poussées. Le monastère n’est pas une fournaise, dont l’Abbé, comme un cyclope, attise le feu. La réforme des passions et le développement de la vie surnaturelle ne s’obtiennent pas par une série de procédés violents et rapides. Il y a chez les âmes — et chez Dieu — des lenteurs que doit respecter l’Abbé.
improbos autem, et duros, ac superbos, vel inobedientes, verberum vel corporis castigatione in ipso initio peccati coerceat, sciens scriptum: Stultus verbis non corrigitur.
but in dealing with the stubborn, the hard-hearted, the proud and the disobedient, even at the very beginning of their sin, let him chastise them with stripes and with bodily punishment, knowing that it is written, The fool is not corrected with words.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.28
col.279 Improbos autem.] Improbi, secundum Smaragdum, sunt « imprudentes, probitate mentis carentes; » secundum Hildemarum ii qui per sex gradus ascenderint, nempe : 1° admonitionem secretam duplicem, 2° publicam correptionem, 3° excommunicationem, 4° jejunium nimium, 5° flagellum, 6° orationem fratrum; quos enim sex ista non emendant, merito dixeris improbos. Menardo autem, « improbus est monachus impudens pertinax in malitia ; » additque: « S. Fructuosus apud Canisium scribit improbum appellari a S. Benedicto contumacem ; aliquando tamen improbum dici eum qui, etsi sæpe corripiatur, non tamen contradicit regulari disciplinæ. »
col.279 Et duros corde.] Duri corde et improbi nihil aut vix inter se distant. Hildemaro (In Comment. ad c. 23 Regul.) : « Duri corde sunt qui, sive admoneantur, sive excommunicentur, non emendantur, neque etiam erubescunt, sed obstinata mente non timentes verecundiam atque excommunicationem , impetum sui cordis sequuntur. » Smaragdus vero duros corde vocat « pertinaces, vel contumaces, et incorrigibiles ; » Boherius, indomitos.
col.280 Et superbos, et inobedientes verberum et corporis castigatione in ipso initio peccati coerceat.] Juxta illud S. Aureliani : « Superbis vero, inobedientibus, et iracundiam protrahentibus nunquam parcendum est donec corrigantur. » De verberum inflictione diximus in lib. ii de Antiquis monachorum Ritibus, cap. 11. Corporis vero castigationem vocant nimia jejunia, incarcerationem, et his similia; quamvis Smaragdus in excommunicatione, in verbis, et verberibus, castigationem corporis reponat.
col.280 Sciens scriptum : Stultus verbis non corrigitur.] Nimirum Proverb. xviii, ubi legitur : Non recipit stultus verba prudentiæ, nisi ea dixeris quæ versantur in corde ejus. Quem ergo non emendant verba, saltem emendent verbera.
Et iterum: Percute filium tuum virga, et liberabis animam ejus a morte.
And again, Strike thy son with a rod and thou shalt deliver his soul from death.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.29
col.280 Et iterum percute filium tuum virga, et liberabis animam ejus a morte.] Nempe æterna, juxta illud Prov. xxiii : Noli subtrahere a puero disciplinam ; si enim percusseris eum virga, non morietur : tu virga percuties eum, et animam ejus de inferno liberabis. Felix percussio , quæ tot percussionibus liberat.
col.280 Porro ex hac bonorum et improborum in correctionibus discretione, colliges non locis sanctificari homines, sed hominibus loca ; nullamque exstare tam sanctam congregationem, quæ suo in sinu malos aliquos non complectatur, ut egregie docet apud Cassianum abbas Piamon (Coll. 18, c. 16) : « Nec perversos, inquit, atque exsecrabiles quosque sanctorum virorum numero insertos latitare miremur ; quia dum in hujus sæculi area conculcamur atque conterimur, necesse est etiam paleas igni perpetuo deputandas inter electissima frumenta misceri. Denique si vel Satan inter angelos, vel Judam inter apostolos, vel Nicolaum pravissimæ hæreseos inventorem inter diaconos reminiscamur electos, hoc quod nequissimi homines sanctorum ordini deprehenduntur inserti, mirum esse non poterit. » Idem docet S. Augustinus in serm. 15 de Scripturis, ubi etiam inquirenti cur bonis et religiosis Deus malos misceri permittat, ita reponit : « Responde mihi, in fornace aurificis palea quid facit ? Puto non esse ibi sine causa paleam, ubi aurum purgatur : videamus quæ ibi sint omnia ; fornax est, palea est, aurum est, ignis est, artifex est ; sed illa tria aurum, palea, ignis in fornace ; artifex ad fornacem. Attende et istum mundum : mundus fornax est, palea homines mali, aurum homines boni, ignis tribulatio, artifex Deus; attende et vide, aurum non purgatur , si non palea uratur.
Meminisse debet semper Abbas quod est, meminisse quod dicitur, et scire quia cui plus committitur, plus ab eo exigitur;
The abbot ought ever to bear in mind what he is and what he is called; he ought to know that to whom more is entrusted, from him more is exacted.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.30
col.280 Meminere debet semper abbas quod est, meminere quod dicitur.] Duo hic dicit, meminisse debet abbas quod est, scilicet homo mortalis, fragilis, peccator, etc.; deinde quod dicitur, id est abbas, pater, prælatus. Primo tamen quod est, ut ex propriæ fragilitatis et miseriæ recordatione humiliatus, de sua non extollatur dignitate; deinde quod dicitur abbas, Christi vices gerens, a quo singulares et speciales gratias exspectare debet, quarum adjutorio commissum sibi officium exsequatur, ut animum non despondeat.
col.280 Et scire quia cui plus committitur, plus ab eo exigitur.] Cum enim augentur dona, rationes etiam crescunt donorum.
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2.30-2.32
p. 56 Meminisse debet semper Abbas quod est, meminisse quod dicitur, et scire quia cui plus committitur, plus ab eo exigitur; sciatque quam difficilem et arduam rem suscepit, regere animas, et multorum servire moribus. Et alium quidem blandimentis, alium vero increpationibus, alium suasionibus, et secundum uniuscujusque qualitatem vel intelligentiam ita se omnibus conformet et aptet, ut non solum detrimenta gregis sibi commissi non patiatur, verum etiam in augmentatione boni gregis gaudeat.
p. 56 Il est dit de Moïse, au livre des Nombres, qu’il était le plus doux de la terre ; et pourtant, à certaines heures, il est visible que la mesure débordait. Mais il avait le sens très élevé et très surnaturel de ne manquer de patience que devant le Seigneur. Cela lui arriva aux Sepulcra concupiscentiae, lorsque le peuple, fatigué de la manne, se mit à se lamenter et à larmoyer, au souvenir des bons poissons qu’on mangeait en Égypte. Le Seigneur s’irrita, et à Moïse aussi la chose parut intolérable. Et il dit au Seigneur : Cur imposuisti pondus universi populi hujus super me? Numquid ego concepi omnem hanc multitudinem, vel genui eam, ut dicas mihi : poria eos in sinu tuo, sicut portare solet nutrix infantulum...? Non possum solus sustinere omnem hunc populum, quia gravis est mihi. Sin aliter tibi videtur, obsecro ut interficias me (Num., xi). On dirait que saint Benoît a pressenti qu’un mouvement de secrète protestation pouvait aussi s’élever dans le cœur de l’Abbé, à la vue du programme vraiment surhumain qui vient de lui être si complaisamment détaillé. Et il semble qu’à cet endroit la Règle aurait pu glisser, selon sa coutume, une parole d’encouragement, atténuer et calmer par une formule rassurante les soucis de l’Abbé : mais saint Benoît est sans ménagement pour lui, et toute la finale du chapitre n’a d’autre intention que de le maintenir de force dans l’austère contemplation de son devoir.
p. 57 En effet, dit saint Benoît, votre charge est lourde. Rappelez-vous sans cesse ce que vous êtes, rappelez-vous le nom qu’on vous donne : vous êtes Abbé, et on vous appelle Père. Vous n’êtes pas un prince, ni un grand seigneur, ni un administrateur civil : vous êtes Père. Toute cette famille est vôtre. Dieu vous l’a confiée, comme un dépôt cher à son cœur, et devant lui les âmes ont une valeur infinie. Celui qui est le maître de notre vie l’emploie à son gré : vers les uns vont ses tendresses, vers les autres ses confiances ; il y a la vocation de Jean, si douce et si simple ; il y a la vocation de Pierre ; nous ne choisissons pas. Que l’Abbé se souvienne aussi du jugement de Dieu : ses confiances sont des comptabilités. Dieu ne donne pas aux hommes pour qu’ils se fassent un jouet de ses cadeaux ; l’autorité, l’influence, la richesse sont des talents confiés, et dont il nous réclamera l’intérêt en termes rigoureux et juridiques : on vous a confié davantage, on exigera de vous davantage (Luc, xii, 48) (1).
(1) Saint Benoît a pu s’inspirer ici immédiatement de la Doctrina S Orsiesii, xv (voir la note de D. Butler) ; ou de S. Jérôme, Epist. XIV, 9. P. L., XXII, 353 ; ou de S. Augustin, Quaestiones in Heptat., l. III, xxxi. P. L., XXXIV, 689-690.
p. 57 Et que l’Abbé sache combien est difficile et ardue la charge qu’il a reçue de gouverner les âmes et de se faire le serviteur de tous en se pliant aux mœurs de chacun. Souvent même les hommes ne semblent guère soucieux d’alléger son fardeau ; dans un monastère, toutes les passions immortifiées et devenues ainsi causes de souffrance se déchargent comme naturellement sur l’Abbé. Mais saint Benoît ne songe point à ce surcroît irrégulier ajouté à sa tâche : selon lui, elle est délicate d’abord parce qu’elle concerne des âmes. Dans un être matériel, les réactions sont connues d’avance et elles échappent au caprice ; mais une nature spirituelle n’agit point mécaniquement ; il faut lumière et patience pour la bien connaître et pour composer avec elle. Si encore toutes les âmes se ressemblaient ! Mais des causes multiples et d’ordre sensible concourent à faire de chacune d’elles quelque chose de très personnel : l’hérédité, une première pulsation vitale donnée par l’âme au corps qui commence avec elle et déterminant en quelque sorte toute l’allure de notre vie, l’appartenance subie ou voulue aux influences animales, c’est tout cela qui crée notre tempérament. Le programme de chaque âme est de se libérer, de se racheter des influences sensibles, par l’éducation, par l’effort vigoureux, par la vie surnaturelle qui confisque l’activité entière au profit de Dieu. L’autorité de l’Abbé nous est donnée précisément pour nous aider à conquérir cette possession de nous-mêmes. C’est à lui à proportionner son action aux dispositions morales de tous. L’un a besoin de bonnes paroles et de caresses, l’autre de réprimandes et de châtiments, un troisième d’exhortations persuasives : en un mot, chacun doit être traité selon sa trempe, selon son degré d’intelligence. Rien ne marque mieux la physionomie familiale du monastère que cette insistance de saint Benoît à exiger de l’Abbé qu’il connaisse tous les siens et conduise individuellement chacun d’eux.
p. 58 C’est là encore ce qui limite la composition numérique d’une communauté : car si les moines sont multitude, l’Abbé ne sera plus qu’un général en chef, auteur d’un plan sommaire dont les officiers assureront l’exécution. Il n’est point défendu pourtant à l’Abbé de songer à l’augmentation numérique de son troupeau. Et c’est bien d’un accroissement de quantité, augmentatio, que parle N. B. Père, en suggérant d’ailleurs aussitôt l’idée d’accroissement en vertu : boni gregis. Comprenons bien sa pensée. Lorsqu’il recommande à l’Abbé la démission de soi et la condescendance habile au prix desquelles il ne souffrira nul dommage dans ses brebis, ce n’est pas une promesse qu’il lui fait, ni un résultat assuré qu’il énonce ; il lui indique seulement les intentions qui doivent diriger sa conduite. L’Abbé pourrait-il espérer un succès que le Seigneur lui-même n’a pas obtenu? Il est des âmes que ni la patience, ni la tendresse, ni la sévérité ne peuvent vaincre, et pour lesquelles on ne peut plus que prier et souffrir. Saint Benoît, semble-t-il, dit à l’Abbé : Vous voulez vous réjouir de l’accroissement d’un troupeau fidèle? Soignez bien les âmes qui vous sont confiées, occupez-vous de ce que vous avez : vous obtiendrez ainsi ce que vous n’avez pas encore. Les monastères fervents se recrutent d’eux-mêmes, et beaucoup plus par la bonne odeur de leur observance que par des procédés humains et des provocations indiscrètes. Dieu dispose de telle sorte les événements et les cœurs que sa famille s’accroît sans cesse ; et si parfois le recrutement languit ou s’arrête, il ne faut pas perdre confiance : comme aux origines de Cîteaux, un saint Bernard surviendra, avec de nombreux compagnons.
sciatque quam difficilem et arduam rem suscepit, regere animas, et multorum servire moribus. Et alium quidem blandimentis, alium vero increpationibus, alium suasionibus,
Let him recognize how difficult and how hard a task he has undertaken, to rule souls and to make himself a servant to the humours of many. One, forsooth, must be led by gentle words, another by sharp reprehension, another by persuasion;
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.31
col.280 Sciatque quam difficilem et arduam rem suscepit regere animas.] Quia, ut dicit S. Gregorius, ars est artium regimen animarum. Et sane si quis vix suam potest animam regere, alienam quomodo reget ? Si corporalia aut temporalia tot exigunt curas, tot labores, quis sufficiet animabus curandis?
col.281 Et multorum servire moribus.] Hæc verba ex commentatorum sententia priorum sunt exposititia ; ut idem sit regere animas, et multorum servire moribus, id est sic se aptare, et talem reddere subditorum moribus, ut bonos foveat, pravos corripiat, superbos humiliet, infirmos confortet, fortes dirigat, errantes in viam veritatis et justitiæ reducat, ut loquitur Trithemius, totque habeat animos quot in suo regimine filios, ut dicit Regula cujusdam ad Virgines cap. 1.
col.281 Porro ex hoc Regulæ S. Benedicti loco non male deducitur abbates et alios quoscunque prælatos eorum vere dici debere servos, quorum sibi cura commissa est, ut pote quorum servire moribus jubentur. Et sane si prælati spiritales sint animarum medici, meminisse omnino debent proprium medicorum esse non dominari, sed servire ægrotis. Hinc S. Basilius (Regul. fus., cap. 30) : « Præpositum, inquit, officii dignitas non extollat, ne et ipse ab humilitatis et modestiæ felicitate decidat, et inflatus incidat in laqueum diaboli; sed hoc certo sciat, quia multorum cura suscepta simul exigat, ut multis serviat. »
et secundum uniuscujusque qualitatem vel intelligentiam, ita se omnibus conformet et aptet, ut non solum detrimenta gregis sibi commissi non patiatur, verum etiam in augmentatione boni gregis gaudeat.
and thus shall he so shape and adapt himself to the character and intelligence of each, that he not only suffer no loss in the flock entrusted to his care, but may even rejoice in its good growth.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.32
col.281 Et secundum uniuscujusque qualitatem vel intelligentiam ita se omnibus conformet et aptet.] Quod utique præstabit, « quando cum magno magnus, cum parvo parvus efficitur, quando infirmis efficitur infirmus, ut infirmos salvos faciat ; quando forma factus gregi, humilibus humilitatis ostendit formam, obedientibus obedientiæ præbet exempla ; similiter abstinentibus, et vigilantibus, et orantibus, et in omnibus bonis virtutibus cunctis sibi subjectis normam præbet salutis, » ut loquitur Smaragdus.
col.281 Ut non solum detrimenta gregis sibi commissi non patiatur, verum in augmentatione boni gregis gaudeat.] Gregis augmentum hic intelligit non tam numero quam virtute ac bonis moribus. Quid enim prodest multitudo monachorum, ubi virtutum deficit numerus pullulatque multitudo vitiorum ? Multiplicasti gentem, inquit propheta Domino, sed non multiplicasti lætitiam. Sane multo æquius esset paucos, sed bonos habere monachos, quam plurimos malos, quorum exemplo corrumpuntur boni, omnisque regularis disciplina pessumdatur; ut merito inter relaxationis in ordine nostro causas, quorumdam abbatum negligentiam, qui non quos aut quales, sed quot haberent monachos curabant, assignarit Mabillonius noster, quod erratum anno imperii 11 in edito brevi Capitularium reprehendit Carolus Magnus his verbis (Præf. ad sæc. iv, part. i, n. 140) : « Quam utilitatem conferat Ecclesiæ Christi, quod is qui pastor vel magister, cujuscunque venerabilis loci esse debet, magis studet in sua conversatione habere multos quam bonos, et non tam probis quam multitudine delectatur? » Non multitudo hominum, sed multitudo bene viventium cœnobia sanctificat : imo, sicut paucitas monachorum obest quominus exacte regulæ disciplina custodiatur, ita non minus multitudo monasticæ observantiæ nocet ; vix enim in tanta multitudine fieri potest ut aliqui non reperiantur mali, quorum perversis moribus boni et religiosi corrumpuntur. Deinde ubi multi sunt, nonnulli existunt quibus justis licet de causis aliquæ exemptiones sunt concedendæ, ex quibus sensim et sine sensu rigor observantiæ regularis enervatur. Quod præsensisse videtur auctor Vitæ S. Stephani Obazinensis abbatis libro i n. 16 (Tom. IV Misc. Baluz.), ubi hæc scribit : « Dum minima quæque prætendimus, majora negligimus ; sed et diuturna temporis longinquitate lassati, et cohabitantium multitudine prægravati, a pristino vigore defecimus, et remissius nos negligentiusque tractamus ; dumque infirmis condescendere volumus, eorum potius negligentiam sectari quam eos ad perfectionem trahere festinamus. » Adde quod in tanta fratrum multitudine vix abbas omnium spiritalibus necessitatibus sufficere possit, cum præsertim eas per se cognoscere sibi haudquaquam vacet.
col.281 Signanter vero S. Benedictus dixit, gregis sibi commissi, quia, inquit Hildemarus, « non est suus ille grex, sed Domini et sibi commissus; unde quia suus non est, sed sibi commissus, ideo debet diligenti cura illum tractare. »
Ante omnia, ne dissimulans, aut parvipendens salutem animarum sibi commissarum, plus gerat sollicitudinem de rebus transitoriis, et terrenis atque caducis;
Above all things let him not slight nor make little of the souls committed to his care, heeding more fleeting, worldly and frivolous things;
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.33
col.282 Ante omnia ne dissimulans.] Id est negligens ; nam, ut dicit Boherius, in multis locis ponitur dissimulatio pro negligentia.
col.282 Aut parvipendens.] Hoc est contemnens. Magnum noveris esse quod sequitur; nam, ut aiunt Smaragdus et Hildemarus , parvipendere idem est ac magnum aliquid animo superbo despicere, seu parum æstimare.
col.282 Salutem animarum sibi commissarum.] Magnum utique salus animæ, pro qua Christus mortuus est.
col.282 Plus gerat sollicitudinem de rebus terrenis ac transitoriis, atque caducis.] Supple, quam de animabus. Non omnem omnino curam rerum temporalium abbati S. Pater adimit, sed nimiam tantum ac superfluam; de qua S. Augustinus (Serm. 101, de Script.), « Quid pejus sollicitudine vitæ, quæ pervenire non permittit ad vitam? Quid miserius quam curando vitam amittere vitam? » Hujusmodi sollicitudines hic in abbate reprobat, perversorum quorumdam occurrens cupiditati, de quibus graphice Petrus Blesensis (Epist. 154) : « Sunt abbates, inquit, quærentes potius quæ sua sunt quam quæ Jesu Christi; a fructibus eorum cognoscetis eos. Hi, animarum cura posthabita, summam sui officii reputant si in suam et suorum perniciem possessiones ecclesiæ suæ per fas et nefas culturis et ædificiis magnificent et dilatent; animarum vero curam, quæ a spiritu timoris conceperant fructum salutis, quasi aborsum perniciose procurant; ut eis merito aptetur verbum prophetæ dicentis : Secuerunt prægnantes Galaad ad dilatandum terminos suos (Amos i). Hi sunt quos agitat spiritus hujus mundi, spiritus vertiginis et erroris. Melius est domum tuam augere moribus quam possessionibus; melius est cœlum implere quam horreum. » Quod tamen non sic dictum velim , quasi liceret abbati negligere temporalia, sine quorum adminiculo nec spiritalia nec æterna vix comparari possunt. Unde et S. Theresia dicebat (De modo visit. monast., n. 2) : « Ut spiritalia de bono in melius semper proficiant, maximi est momenti etiam in monasteriis indigentibus ac redditu carentibus, magnam rei temporalis curam gerere. » Recte autem S. Gregorius (Lib. i Regist., c. 24) : « Quisquis regendis fratribus præest, vacare funditus a curis exterioribus non potest; sed tamen curandum magnopere est, ne ab his immoderate deprimatur; unde recte per Ezechielem dicitur : Sacerdotes caput suum non radant, neque comam nutriant, sed tondentes attondeant capita sua. Quid signant capilli in capite nisi uberiores cogitationes in mente? qui dum super cerebrum insensibiliter oriuntur, curas vitæ præsentis exprimunt; quæ ex neglecto ac torpenti sensu, quia inopportune prodeunt, quasi nobis non sentientibus procedunt. Quia ergo cuncti qui præsunt habere quidem sollicitudines exteriores debent, nec tamen eis vehementer incumbere, sacerdotes recte et caput prohibentur radere, et comam nutrire, ut cogitationes carnis de vita subditorum nec a se funditus amputent, nec rursus ad crescendum nimis relaxent ; unde bene dicitur : Tondentes tondeant capita sua, ut videlicet cura temporalis sollicitudinis et ad quantum necesse est prodeant, et tamen recidantur citius, ne immoderate excrescant, etc. » Immoderatas hujusmodi curas abjecerat S. Gertrudis abbatissa Nivialensis (Sæc. ii Bened., p. 465), quæ, ut scribit Anonymus in ejus Vita, cap. 3, « bonis ac fidelibus dispensatoribus foris de fratribus, infra vero septa monasterii spiritualibus sororibus curam familiarem commendavit, quatenus diebus ac noctibus in agone sancto, vigiliis ac orationibus, sanctis lectionibus et jejuniis contra spiritales nequitias potuisset dimicare. »
col.282 Porro cum abbas non omnem rei temporalis curam adjicere teneatur, sed tantum superfluam, ut diximus, quæritur an possit et debeat usque ad lites ad conservationem bonorum monasterii suscipiendas eam extendere? Sane sicut in rebus majoris momenti raptoribus bonorum monasterii cedendum non censeo, sic pro minutiis servos Dei judicio contendere non probo. Lites in omnibus omnino damnare videtur S. Augustinus pluribus in locis. Easdem in monachis maxime improbat S. Bernardus (Homil. 4, sup. Missus est, n. 10) : « Video alios, inquit, quod non sine dolore videri debet, post aggressam Christi militiam rursus sæcularibus implicari negotiis, rursus cupiditatibus terrenis immergi, cum magna cura erigere muros, et negligere mores, sub prætextu quoque communis utilitatis verba vendere divitibus, et matronis salutationes; sed et contra imperatoris sui edictum concupiscere aliena, et sua cum lite repetere, non audientes Apostolum ex imperio Regis tubicinantem : Hoc ipsum, inquit, delictum est in vobis, quod causas habetis : quare non magis fraudem patimini? Itane mundum sibi, et se mundo crucifixerunt, ut qui antea vix in suo vico vel oppido cogniti fuerant, modo circumeuntes provincias, et curias frequentantes, regum notitias principumque familiaritates assecuti sunt. » Et iterum ad Odonem abbatem fratresque Majoris Monasterii scribens (Epist. 387) : « Hoc autem dicimus tutius esse omni Christiano, et maxime monacho possidere quidpiam minus, quam cum lite amplius; » et paulo ante : « Sed forsan dicitis : Nos nemini injuriam facimus, tenemus nostra, parati, si quis ex adverso est, subire judicium. Recte. Sed quid si alius responderit, et dixerit : Hoc ipsum delictum est in vobis quod causas habetis? Quare non magis fraudem patimini? Quid si legerit et alius? Si quis abstraxerit tua, ne repetas; quinimo, percutienti in dextram maxillam præbe et alteram; auferenti tunicam præbe et pallium. » Eadem erat mens Petri Blesensis cum ad H. Radingensem abbatem ita scriberet (Epist. 102) : « Contra edictum cœlestis imperatoris est non solum concupiscere, aut rapere aliena; sed sua etiam cum lite repetere. Apostolus ad Timotheum dicit : Servum Dei non oportet litigare; et idem : Hoc ipsum delictum est in vobis, quod judicia habetis, et non potius fraudem patimini; » et alibi ad G. abbatem Majoris Monasterii (Epist. 117), qui priorem S. Cosmæ traxerat in judicium : « Si votum professionis illius cui obligatus es diligenter attenderes, quæ sursum sunt, non quæ super terram propensiore studio procurares, juxta doctrinam Apostoli : Servum Dei non oportet litigare; cum ipse alibi dicat : Hoc ipsum delictum est in vobis, quod causas habetis, et non potius fraudem patimini. » Unde postea epistolam concludens addit : « Cessa igitur, imo cessent omnes religiosi a talibus, quibus conscientiæ sanctorum vulnerantur, denigratur bonorum opinio , scandalizatur ordo, animæ jugulantur; qui enim pro terra litigant aut pro pascuis, indigni sunt in terra viventium aut loco pascuæ collocari. » His accedunt antiquæ regulæ monachorum : Regula S. Posthumio ab angelo tradita n. 18 : « Non patiaris conjugatum judicio contendere tecum; melius est enim monacho fraudem et injurias sustinere, quam ut audiatur vox militis Christi in clamore. » Regulæ fusius disputatæ a S. Basilio (Cap. 9) : Contestari oportet insensatos cognatos (bona sæculo renuntiantium injuste retinentes), ne sacrilegii peccatum committant, juxta mandatum Domini, quo dixit : Si peccaverit adversum te frater tuus, vade, argue ipsum, etc. At judicio contendere contra ipsos apud extranea tribunalia, vetuit pietatis doctrina, ubi a Domino dictum est : Volenti tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, dimitte et pallium; et in Apostolo : Audet quisquam vestrum , negotium habens cum altero, judicium experiri sub injustis , et non sub sanctis. Addit tamen : « Et sub illis (scilicet sanctis) in judicium vocare poterimus, sed ita ut potior sit salus fratris quam copia pecuniarum ; nam et Dominus postquam dixit : Si te audierit, subjecit : Lucratus es, non pecuniam, sed fratrem tuum. Potest autem aliquando fieri ut manifestandæ veritatis gratia, vocante nos ad præscriptam judicii diætam eo qui primus adversum nos inique agere cœpit, consentiamus ; sed tanquam provocationi obtemperantes , et non proprio iræ aut contentionis affectui obsecundantes , sed veritatem patefacientes ; nam hoc pacto et adversarium etiam invitum a malis eripimus, et ipsi mandata Dei non transgrediemur. » Regula S. Aureliani ad monachos (Num. 39) : « Lites nullas habeatis , obedientes præcepto Apostoli , ubi dicit : Servum Dei non oportet litigare , sed mansuetum esse. » Regula S. Stephani institutoris ordinis Grandimontensis (Cap. 24) : « Vobis præcipimus ut de rebus vobis datis vel dandis nunquam scriptum causa placitandi faciatis , nec etiam placitare præsumatis ; » et infra (Cap. 51) : « Firmissime vobis præcipimus ut nunquam propter vestra vel aliena cum aliquo placitare sive judicio contendere præsumatis , nec causas, nec controversias aliorum in manu vestra recipiatis. Quid plura ? vobis præsentibus vel absentibus placita, vel hujusmodi conflictus sæculares nullatenus agantur in locis vestris. » S. Patris præcepto pro votis paruere non diu post ejus mortem sanctissimi illius discipuli, cum « locum de Mureto, in quo Deo fideles serviebant, diuque cum sanctissimo Patre suo servierant, monachi vici de Ambasiaco abbatiæ S. Augustini de Lemovicis calumniari cœperunt ; sed qui potius auferenti tunicam pallium volebant dimittere, quam inde ad placita et litigandi consuetudinem traherentur, habere locum alium vigilanter perquirere curaverunt , ubi caput religionis suæ convenienter constituerent. » Denique Carthusienses monachi in tertia statutorum compilatione inter ea quæ reprehensione digna existimant, istud recensent (Cap. 5, n. 6) : « Quia nonnulli sunt in acquirendo nimis avidi, alii in alienando improvidi, alii vero ad litigia proni in suum et domorum suarum non modicum detrimentum. » Quapropter non multo infra hoc edunt statutum (Num. 14) : « Quantum poterimus lites et processus fugiamus ; servos enim Dei litigare non licet ; et si interdum ad id nos impellit necessitas, pacem cum adversariis via amicabili vel arbitrali, si fieri poterit, quæramus, vel oblatam amplectamur, ad vitandum discursus varios, litis eventus dubios, et expensas; ex his enim multa domibus et personis ordinis incommoda evenerunt. » Præterieram pene S. Fructuosum , qui in Regula monastica communi (Cap. 5), talem vult in abbatem eligi , qui « omnem causandi usum radicitus a suo corde repellat, et, si fas fuerit, per nullam occasionem in judicio cum hominibus contendat ; sed si quis eum incitaverit , et tunicam tulerit, qualiter contendat ad vocem continuo dominicam, et pallium relinquat. Si certe aliquis insecutor monasterii accesserit, et aliquid auferre conatus fuerit, et per vim tollere voluerit, uni de laicis causam injungat , et ipsi fidelissimo Christiano, quem vita bona commendat, et fama mala non reprobat, qui et res monasterii absque peccato judicet et quærat ; et si usus jurandi est* , hoc faciat sine juramento et pœna, et non tantum pro rerum lucro, sed ut persecutorem humilem et mansuetum ad veniam postulandam reducat. Quod si persecutor in sua perseveraverit contumacia, et plus lucra dilexerit quam animam , statim causator cum eo contendere dimittat. Abbas vero absque ullo usu causandi, et eraso rancore stomachi simpliciter in suo monasterio cum suis monachis vivat, et nullam cum sæcularibus causandi licentiam habeat. » His omnibus addi potest celebrati anno 813 concilii Moguntini ista definitio (Can. 12) : « Hoc tamen omnino volumus, ut monachi nullatenus ad sæcularia placita veniant, nec ipse abbas sine consensu episcopi sui cum necessitas exigit ; tunc per jussionem et consilium episcopi illuc vadat ; nequaquam tamen contentiones aut lites aliquas movere præsumat, sed quidquid quærendum est aut respondendum, per advocatos suos hoc agat. » Felices sane hujus temporis monachi, cum tales inveniunt advocatos , quibus secure credi possint res monasterii : nec eos misera cogit necessitas sub fasce rerum temporalium, quas per semetipsos procurare oportet, gemere ; cum pro suis potius et alienis peccatis gemere deberent : quamvis nos ab hoc scrupulo relevet S. Anselmus, qui aliquando consultus a quodam fratre qui diceret : « Relicto sæculo veni ad ordinem monachorum, sperans me ibi posse penitus intendere vitæ perenni et Deo. Ecce autem ex præcepto abbatis mei sæcularibus negotiis intendo ; et dum res Ecclesiæ contra sæculares defendere tuerique desidero, placito, litigo, etc., » inter alia ita respondit : Monachus « obedientiæ, quæ sibi injuncta est, ita studeat, ut et res Ecclesiæ contra omnes viriliter justeque tueatur et protegat, et de alieno per injustitiam sub dominium Ecclesiæ nihil redigere satagat ; si in hujusmodi conversatur et vivit, quamvis pro talibus missas perdat , nonnunquam loquatur cum fratres in claustro tacent, et quædam similia horum faciat, vel dimittat, quæ ipsum nec faciunt , nec dimittunt. Obedientiæ virtus, quam exercet, hæc cuncta consumit, et vas integrum suum servans, farinam de sua mola fluentem, quæ illum æternaliter pascat, totam ac puram colligit atque recondit, etc. » Et hæc quidem ei qui invito ac repugnanti animo sæcularibus negotiis applicatur. Addit vero : * « Et quid de illo sentiendum est qui se ultro ad dispositionem villarum offert, atque ut id quod cupit ad effectum perveniat, clam sibi adjutores advocat, munera pollicetur, gratiam spondet ? » Refert Anselmus : « Nihil hoc ad propositum monachi pertinet. » Et quærenti : « Nonne hic talis licet hoc quod dixi cupiat, tamen sine licentia prælati sui nihil facere tentat ? » respondet : « Licentia multos decepit. Obedientia enim et inobedientia contraria sunt ; harum media licentia est. Is igitur quem obedientia non constringit claustra monasterii egredi, vult tamen exire, regulæque districtionem licenter declinare, quamvis nolit sine licentia id præsumere, et idcirco actum suum licentia qua nititur possit defendere, peccatum tamen habet ex illicita voluntate ; nec enim postquam mortuus mundo claustrum subiit, ad mundi negotia vel voluntates ullatenus redire debuit. Quia tamen ipsum velle suum non nisi permissus facto implere voluit, obedientia, quam in hoc amplexus est, ipsum factum excusabit; sed velle quod contra obedientiam habuit, periculosum, nisi pœnituerit, illi erit. Quod nonnulli minus attendentes, licentia quam pro implenda voluntate sua expetunt, sæpe falluntur. » Hactenus Anselmus, cujus mentem utinam omnes assequantur et sequantur ! Quomodo vero ipse in litibus et placitis se gereret, vide si lubet in ejusdem Vitæ libro i, pag. 792, apud Surium.
col.283 * Vide Vitam secundam S. Osvaldi episcopi Eborac., n. 56, sæc. v Bened., p. 752.
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2.33-2.36
p. 59 Ante omnia, ne dissimulans aut parvipendens salutem animarum sibi commissarum, plus gerat sollicitudinem de rebus transitoriis et terrenis atque caducis; sed semper cogitet quia animas suscepit regendas, de quibus et rationem redditurus est. Et ne causetur forte de minori substantia, meminerit scriptum : Primum quaerite regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis. Et iterum : Nihil deest timentibus eum.
p. 59 La sollicitude de l’Abbé ne s’égarera point dans de fausses directions. Elle ne se laissera pas distraire par la préoccupation exagérée du recrutement, ni par le souci des questions financières et matérielles. Sur ce dernier point, la tentation peut être plus pressante et plus perfide; c’est pourquoi N. B. Père insiste davantage. Car, enfin, il faut vivre, il faut grandir, il faut payer ses dettes, il faut bâtir. Et, pour cela, il faut se faire connaître, se créer de hautes et fructueuses relations, écrire des livres et les vendre, faire valoir les terres du monastère, acheter du bien, que sais-je? rentrer, en un mot, dans une multitude d’affaires auxquelles il semblait qu’on avait renoncé par l’état religieux.
p. 59 Il est sûr que l’Abbé ne saurait se désintéresser des finances du monastère sans imprudence et sans une espèce de trahison : il est redevable à la communauté de sa vigilance et de son effort sur ce point. Il suffit, pour le comprendre, de réfléchir aux maux sans nombre qu’amène l’incurie; il n’est aucunement souhaitable à l’honneur religieux de passer par la faillite. Et non seulement il faut vivre, mais une certaine aisance est indispensable pour que tout aille bien et pour que les moines restent fidèles à la pauvreté. Le désordre, les dépenses excessives, les dilapidations, l’insouciance du lendemain, ne sauraient être considérés comme la forme authentique d’un gouvernement abbatial.
p. 59 Aussi bien, ce que réclame saint Benoît, c’est que le soin des intérêts matériels n’entraîne jamais l’Abbé à négliger ou à traiter comme chose secondaire, et dont on se décharge volontiers sur d’autres, la formation et le salut éternel des âmes qui lui sont confiées : dissimulans aut parvipendens. Les âmes sont la vraie richesse du monastère, et que valent, comparées à elles, ces choses « transitoires et terrestres et caduques (1) »? Sans doute, l’Abbé doit être un administrateur avisé des biens temporels, puisqu’ils ont un caractère sacré du fait de leur appartenance au Seigneur ; mais les âmes sont à Dieu bien davantage, et c’est d’elles aussi, d’elles surtout, qu’il devra rendre compte : Sed semper cogitet quia animas suscepit regendas, de quibus et rationem redditurus est (1).
(1) (Prima causa) discidii, quae nasci solet de rebus caducis atque terrenis (Cass., Conlat. XVI, ix).
(1) Semper cogitans (praeposita) Deo se pro vobis reddituram esse rationem (S. Aug., Epist. CCXI, 15. P. L., XXXIII, 965). — Doctr. S. Orsiesii, xi.
p. 60 Et, pour que l’Abbé ne soit pas tenté d’alléguer la modicité des ressources du monastère, qu’il se souvienne de ce qui est écrit en saint Matthieu (vi, 33) et dans le psaume xxxiii (10). Dieu s’est engagé. Si la maison est fervente, les ressources comme les postulants, viendront, à l’heure de Dieu et dans la mesure voulue par lui. Aux monastères fidèles et qu’il aime, le Seigneur donne le nécessaire ; quelquefois un peu moins, de peur que l’aisance n’incline les moines et l’Abbé à se dispenser de la confiance en Dieu. Les mondains nous demandent : N’est-il pas vrai que certaines expressions du chapitre vi de saint Matthieu semblent excéder les lois de la prudence humaine? quel est donc leur sens véritable? — Celui-ci : Dieu veut nous induire à la confiance et marquer que nulle préoccupation ne doit prévaloir sur elle; il se sert, dans ce dessein, de divers exemples propres à l’inspirer, mais sans nous dire pourtant que nous sommes dispensés d’agir : au fond, les lis et les oiseaux sont actifs. Nous pouvons bien croire aussi qu’il y a des délicatesses que le monde ne saurait saisir, des conseils évangéliques qui ne peuvent se réaliser que dans le monastère, plus affranchi des conditions créées, appartenant davantage à Dieu. Et c’est à raison de la juridiction éminente exercée par la Providence sur ceux qui sont à elle, que la confiance devient une loi, plus encore peut-être que la prudence : car, après tout, la confiance est vertu théologale, la prudence vertu morale seulement ; et, tandis que je ne suis pas obligé d’observer semper et pro semper la prescription de la prudence, jamais je ne suis dispensé de la confiance absolue.
sed semper cogitet quia animas suscepit regendas, de quibus et rationem redditurus est.
but let him remember always that he has undertaken the government of souls, of which he shall also have to give an account.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.34
col.285 Sed semper cogitet quia animas suscepit regendas, de quibus rationem redditurus est.] Simile est illud Orsiesii in exhortatione ad monachos : « Discamus quod oportet nos stare ante tribunal Christi, et de singulis non solum operibus, sed et cogitationibus judicari, et post rationem vitæ nostræ etiam pro aliis qui nobis crediti sunt reddituros esse similiter rationem. » Formidanda prorsus prælatis omnibus sententia, quæ vel ipsas vitæ monasticæ columnas commovit, viros omni sanctitate insignitos terruit. Hoc nimirum perculsus Petrus Venerabilis ad Guigonem Carthusiæ priorem ita scribebat (Lib. i, ep. 24) : « Hoc plus quam dicere possum metuens, et horrendum esse incidere in manu Dei viventis sciens, gemino coarctor periculo, dum me mihique commissos attendo. Nam , sicut B. Gregorius ait : In illo tremendo judicii examine uniuscujusque testimonium vix sibi soli sufficiet, quanto minus sibi et proximo? Quomodo ergo tot millibus ubique terrarum diffusis, quos raro vel nunquam videre datur, ante Christum vivorum et mortuorum justum judicem adero? Qualiter secundum B. P. Benedictum de numero commissorum rationem reddere prævalebo, qui de propriæ vitæ studio requisitus mutus forsitan apparebo? » etc. Hac etiam multo se magis commotum fuisse indicat S. Bernardus his verbis (Serm. 3 de Adv.) : « Longe graviori et periculosiori debito tenentur astricti, qui pro multis animabus reddituri sunt rationem. Quid ego infelix, quo me vertam, si tantum thesaurum, si pretiosum depositum istud, quod sibi Christus sanguine proprio pretiosius judicavit, contigerit negligentius custodiri? Si stillantem in cruce Domini sanguinem collegissem, essetque repositus penes me in vase vitreo, quod et portari sæpius oporteret, quid animi habiturus essem in discrimine tanto? Et certe id servandum accepi, pro quo mercator non insipiens, ipsa utique Sapientia, sanguinem illum dedit. Sed et habeo thesaurum istum in vasis fictilibus, et quibus multo plura quam vitreis imminere pericula videantur. »
col.285 * Vide S. Bern. serm. 3 de Assumptione B. Mariæ,
Et ne causetur de minori forte substantia, meminerit scriptum: Primum quærite regnum Dei, et justitiam ejus, et hæc omnia adjicientur vobis.
And that he may not complain of the want of temporal means, let him remember that it is written, Seek first the kingdom of God, and His justice, and all things shall be given to you.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.35
col.286 Et ne causetur de minori forte substantia.] Causari, uti observat noster Menardus, nonnunquam accipitur pro excusare et defendere. Ne ergo causetur de minori forte substantia, quasi diceret : Non excuset aut defendat suam negligentiam erga animas quas suscepit regendas, aut nimiam rerum temporalium sollicitudinem suam prætextu inopiæ aut minoris substantiæ.
col.286 Meminerit scriptum : Primum quærite regnum Dei et justitiam ejus, et hæc omnia adjicientur vobis.] Recte igitur S. Basilius (In Const. monast., c. 35) : « Si enim ubi duo vel tres congregati sunt in nomine Christi, in medio ipsorum est Christus, multo magis ubi plures, et ubi multorum hominum congregatio. Aut igitur nihil nobis necessariorum præsente Christo deerit, quandoquidem neque Israelitis in solitudine necessaria defuerunt ; aut si defuerit ad nostri probationem, satius erit egere et esse cum Christo, quam sine illius societate omnibus hujus vitæ bonis abundare. » Ista S. Basilii verba sequentem etiam sententiam mirifice illustrant.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.36
col.286 Et iterum : Nihil deest timentibus eum.] Nam, ut ait Smaragdus, « qui Deum habet per quem cuncta creata sunt, et in quo manent et constant omnia, nihil minus de spiritali aut terrena potest habere substantia. » Hujus rei periculum fecerat S. Hugo Æduensis monachus, qui, ut legimus in ejus Vita, n. 16, « asserebat sub ostentatione communis et veræ fidei, quoniam si in quocunque locorum observatus fuerit prædicti Patris (Benedicti) tenor regularis institutionis, nullius indigentiæ passuros penuriam, qui ibi habitaverint. Quod etiam plurimis in locis, in quibus custoditur, hodie dignoscitur expertum ; nec minus in illis in quibus frigescendo tepuit, egestas et inquietudo cubile locavit. » Idipsum deplorabat anonymus Vitæ S. Stephani abbatis Obazinensis scriptor, ejus discipulus, cum scriberet : « Nunc autem dum pro terrenis et caducis rebus plus quam decet solliciti sumus, et de cœlestibus non cogitamus, fit ut nec istis, nec illis aliquatenus abundemus, quoniam cœlestia bona primum, id est potissimum quærere jussi, cæterorum, quæ restant, sollicitudinem divinæ providentiæ committere debuissemus. » Et hac quidem forte ratione S. Guillelmus abbas Divionensis, ut scribit in ejus Vita Glaber, Rodulfus cap. 15 (Apud Boll. 1 Jan.) : « Tribus monasteriorum utilitatibus præpositis illud sæpius inculcabat, ut in exactione sibi commissorum forent providi, ne forte nimis tenues pro census reditu affligerentur ; dicebat enim se magis velle largiri egenti quam exigere quidpiam ab indigente. » Optima sane monitio iis qui rei temporalis curam gerunt, quam ut sequantur plurimum obsecramus.
Sciatque quia, qui suscipit animas regendas, paret se ad rationem reddendam.
He should know that whoever undertakes the government of souls must prepare himself to account for them.
Commentaries Dom Edmond Martène, Maurist (1690) (in Latin) 2.37
col.287 Sciatque quia qui suscipit animas regendas, etc.] Terribilis prorsus sententia, et quæ plus timoris exigit quam expositionis. Et ita semper timens futuram discussionem Pastoris de creditis ovibus, cum de alienis ratiociniis cavet, redditur de suis sollicitus, etc.] Sicque fit ut, quod ait S. Gregorius citatus a Petro Blesensi epist. 132 (Pastor. part. iii, adm. 5), tot sibi coronas multiplicat quot Deo animas lucrifacit.
Commentaries Dom Paul Delatte, Abbot of Solesmes (1913) (in French) 2.37-2.40
p. 60 Sciatque quia qui suscepit animas regendas, praeparet se ad rationem reddendam. Et quantum sub cura sua fratrum se habere scierit numerum, agnoscat pro certo quia in die judicii ipsarum omnium animarum est redditurus Domino rationem, sine dubio addita et suae animae. Et ita timens semper futuram discussionem pastoris de creditis ovibus, cum de alienis ratiociniis cavet, redditur de suis sollicitus. Et cum de admonitionibus suis emendationem aliis subministrat, ipse efficitur a vitiis emendatus.
p. 61 N. B. Père ne craint pas les répétitions lorsqu’il s’agit de rappeler à l’Abbé le prix des âmes, le caractère délégué de son pouvoir, le sévère jugement qui l’attend. Alors qu’au tribunal de Dieu chacun répondra pour soi, l’Abbé répondra et pour lui-même, et pour toutes les âmes qui ont été remises à sa sollicitude, pour chacune d’elles en particulier : ceci est incontestable, indubitable, pro certo, sine dubio. Il faudrait être insensé ou avoir perdu la foi pour ne pas être impressionné par des affirmations comme celles-là. Il faudrait aussi une forte dose d’illusion pour désirer charger ses épaules d’un pareil fardeau et surajouter aux problèmes de son âme les problèmes de l’âme d’autrui.
p. 61 Puisque l’Abbé a consenti, sur l’invitation de Dieu, à se faire le serviteur de tous ; puisque son pain quotidien est le travail, le souci, la souffrance, il a bien quelque droit à la prière des siens et à leur pitié. C’est au nom de la responsabilité assumée par les prêtres et par les évêques que l’apôtre saint Paul, dans un texte dont se souvenait sans doute N. B. Père, supplie les chrétiens de rendre, en obéissance et en docilité aimante, ce qu’ils reçoivent de dévouement et de bienfaits : Obedite praepositis vestris et subjacete eis : ipsi enim pervigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri, ut cum gaudio hoc faciant et non gementes : hoc enim non expedit vobis (Hebr., xiii, 17). Rendez l’exercice de leur charge facile et doux ; faites qu’ils la remplissent avec joie et non avec tristesse, car cela ne vous serait nullement avantageux à vous-mêmes ; la fatigue que cause à l’Abbé une communauté difficile et grondeuse se traduit toujours pour elle en un gros détriment.
p. 61 S’il est vrai que les Abbés font leurs moines, il est sûr que les moines font leur Abbé et que le monastère est une école de sanctification mutuelle. Les deux dernières phrases de ce chapitre le rappellent à l’Abbé, sinon pour le rassurer, car elles sont austères encore, du moins pour fortifier son courage. La pensée constante de l’examen que le pasteur (1) devra subir un jour au sujet des brebis qui lui ont été confiées, le soin qu’il apporte à mettre en règle les comptes d’autrui le rendront plus attentif à son compte propre : le premier bénéfice de sa charge sera donc pour lui un accroissement de vigilance intérieure. Le fait seul d’avoir à porter d’autres âmes l’invite tout naturellement à veiller sur lui. On se laissait peut-être aller un peu lorsqu’on n’était que soi ; mais on s’observe davantage lorsqu’on est père de famille, lorsqu’on est le lieutenant de Dieu, lorsque des faiblesses comme celles d’autrefois auraient désormais une portée redoutable et un retentissement chez autrui. Obligé de procurer par ses instructions l’amendement des autres, l’Abbé s’affranchira en même temps de ses propres misères et redoublera de fidélité dans sa vie. Ceux pour qui l’exercice de la parole est autre chose qu’un vain amusement, sont les tout premiers à en recueillir le fruit. Nous aimons l’harmonie et la continuité morale; et sous cette influence, plus encore que pour nous éviter le Medice, cura teipsum, nous travaillons peu à peu à rétablir l’accord entre nos enseignements et nos actes.
(1) Il s’agit plutôt ici de l’Abbé que du Pasteur divin.
p. 62 Il est, pour l’Abbé, une plus grande compensation, dont saint Benoît ne parle pas : c’est l’avantage que procure le contact assidu avec les âmes qui sont bonnes. Ce contact est le plus assainissant qui existe et ressemble à une sorte de sacrement. Par ce fait, d’abord, que les âmes sont à l’Abbé un encouragement et un exemple ; mais surtout parce qu’elles lui sont comme une vision anticipée de Dieu. Plus grand est l’effet et plus voisin de sa cause, plus aussi la connaissance que nous prenons de la cause est achevée ; et ici l’effet est non seulement cette œuvre de Dieu qui s’appelle une âme spirituelle, mais encore tout le travail par lequel Dieu s’applique à la transformer et à l’unir à sa Beauté. L’Abbé peut faire ainsi une théologie sérieuse. Et, jusqu’au jour où il contemplera Dieu face à face, il ne le verra nulle part plus clairement que dans les âmes, dans la pureté de leur cristal vivant. Il n’aura pas de peine alors à se tenir très près du Seigneur, ce qui est son unique sauvegarde et sa consolation la plus assurée.
Et quantum sub cura sua fratrum se habere scierit numerum, agnoscat pro certo, quia in die judicii ipsarum omnium animarum est redditurus Domino rationem, sine dubio addita et suæ animæ.
And however great the number of the brethren under him may be, let him understand for certain that at the Day of Judgment he will have to give to our Lord an account of all their souls as well as of his own.
Et ita timens semper futuram discussionem Pastoris de creditis ovibus, cum de alienis ratiociniis cavet, redditur de suis sollicitus.
In this way, by fearing the inquiry concerning his flock which the Shepherd will hold, he is solicitous on account of others souls as well as of his own,
Et cum de monitionibus suis emendationem aliis subministrat, ipse quoque efficitur a vitiis emendatus.
and thus whilst reclaiming other men by his corrections, he frees himself also from all vice.
Latin text: Hunter Blair’s edition, The Rule of St. Benedict, Fort Augustus, 1906, without the editor’s bracketed Scripture references and notes. Standard verse numbering. · English translation by Cardinal F. A. Gasquet († 1929), London, 1925. Public-domain text in France (art. L123-1 of the French Intellectual Property Code). Transcription and revision: Abbatia Sancti Petri de Curte. Report an error